ინგლისურიდან თარგმნა თათია მთვარელიძემ
დიმიტრის ლიაკოსი ახალი ათასწლეულის ერთ-ერთი გამორჩეული ევროპელი ავტორია, რომელიც სულ ახლახან იტალიურმა გამოცემამ – Corriere della Sera – საბერძნეთის მხრიდან ლიტერატურაში ნობელის პრემიის შესაძლო კანდიდატად დაასახელა. მისი ახალი რომანის (“სანამ მსხვერპლი ჩვენი გახდებოდეს”) იტალიური გამოცემა მიმდინარე წელს ტურინის საერთაშორისო წიგნის ფესტივალის საუკეთესო ათ წიგნს შორის მოხვდა. რომანის რამდენიმე თავი ინგლისურ ენაზე გამოქვეყნდა. მას შემდეგ, რაც ჟურნალში – River Styx (2024) -რომანის L თავიც დაიბეჭდა, რომელშიც აქცენტი იმპერიალიზმის თემაზეა, ლიაკოსი ტექსტიდან წამოჭრილი რამდენიმე საკითხის განხილვაზე დავითანხმეთ, რამაც, თავის მხრივ, საშუალება მოგვცა ჩავღრმავებოდით ჩვენს წინა საუბარში მიმოხილული ძალადობის თემას (The Common, აგვისტო 2024). როდესაც მიმოწერა დავიწყეთ, ავტორი რუსეთის ფედერაციულ რესპუბლიკაში მიემგზავრებოდა, შესაბამისად – ჩვენ მიერ განხილული საკითხები მჭიდროდ დაუკავშირდა მის ჩანაწერებს ქვეყნის ციხეებში ამჟამად არსებული პირობების შესახებ.
რამდენიმე თვის შემდეგ, ლიაკოსის მთარგმნელმა, კატერინა ბასოვამ ინტერვიუ რუსულ ენაზე თარგმნა და გაგზავნა ჟურნალ Flagi-ს რედაქციაში გაგზავნა. ჟურნალმა ბასოვას აცნობა, რომ ტექსტი აგვისტოს ბოლოს დაიბეჭდებოდა, თუმცა ინტერვიუ ცენზურის მსხვერპლი გახდა. ტექსტის ის ნაწილი, რომელშიც „ვაგნერზეა“ საუბარი, ამოიღეს. Flagi-მ განმარტა, რომ ჟურნალი კონტროლდებოდა და სხვაგვარად მათ ინტერვიუს გამოქვეყნება არ შეეძლოთ. საბოლოოდ, შევიტყვეთ, რომ ჟურნალის თანადამფუძნებელი – გლიკერი ულუნოვი დააპატიმრეს, ჟურნალი კი ონლაინ პლატფორმებიდან მოიხსნა. ეს მეტატექსტური მოვლენები ახლა უკვე ჩვენი საუბრის განუყოფელი ნაწილია. ვფიქრობ, მათი აღნიშვნა, გააძლიერებს გამოხმაურებას იმ საკითხთა შესახებ, რომლებსაც ლიაკოსთან ინტერვიუში თავდაპირველად განვიხილავდით.[1]
—
ტოტი ო’ბრაიენი: ძალადობასთან დაკავშირებით ჩვენს წინა საუბარშიც აღვნიშნეთ, რომ წერილობითი ისტორიის დასაბამიდან ასეა – ადამიანთა მიერ სხვა ადამიანებისადმი დაკისრებული სასჯელი ხშირად „ითარგმნება“ სივრცულ ბარიერებად, რომლებიც გულისხმობს ისეთ ადგილებს, სადაც „დასჯილთა“ მოთავსება შეიძლება ან არ შეიძლება, სივრცეებს – საიდანაც აუცილებელია მათი განდევნა ან სადაც მათი ძალით განთავსებაა საჭირო. ცნებები, როგორებიცაა – დევნილობა, გაძევება, დიასპორა, გადასახლება (და მათი საპირისპირო – გეტო, პატიმრობა, ბანაკი, ციხე, ფსიქიატრიული დაწესებულება – ან თვით ქალაქის ცენტრი და პერიფერია) ფიზიკური საზღვრების დაწესების ფენომენიდან მომდინარეობს.
რომანის „სანამ მსხვერპლი ჩვენი გახდებოდეს“ L თავი გვთავაზობს ერთგვარ ტურს შრომით ბანაკში, რომელსაც იმ პატიმრის თვალით ვუმზერთ, ახალმოსულს თამაშის წესებს რომ აცნობს. „ჩვეულებრივი“ ციხისაგან განსხვავებით, ესაა ადგილი, სადაც მორჩილება სუფევს და მსჯავრდებულები გატეხილნი არიან, ერთმანეთში ქიშპისთვისაც კი მეტისმეტად გამოფიტულნი. ისინი იმ ერთი ნაჭერი პურისთვისაც კი არ ჩხუბობენ, რომელიც ყოველ დილით ზეთის ქილიდან უნდა ამოიღონ – არადა, ესაა მათი ერთადერთი საკვები მზის ამოსვლიდან მზის ჩასვლამდე. ამგვარი მორჩილება მიიღწევა სხეულების უკიდურესი დაუძლურებით – დისკომფორტის შექმნის, დაღლილობის, უძილობისა და შიმშილის საშუალებით. გონებაზე ფრთხილი, მაგრამ გამანადგურებელი ზემოქმედება სივრცის, დროისა და ენის საშუალებით ხდება, ასევე – უაზრო პროპაგანდითა და სასიცოცხლო ინფორმაციის დამალვით…
დიმიტრის ლიაკოსი: პატიმარი ზოგადი პოპულაციის ნაწილია და მოუწევს ციხის ცხოვრების ძალადობრივ წესებსაც დაემორჩილოს. ინიციაციის რიტუალის მსგავსად – ის უნდა გაეცალოს საზოგადოებას, გაუძლოს პატიმრობის ხანგრძლივ სირთულეებს მანამ, სანამ მისი რეაბილიტაცია მოხდება. მაგრამ ეს ჩვენ რაში უნდა გვანაღვლებდეს? ყველა საზოგადოებაში ხომ ისედაც არსებობს გარიყულთა რაღაც რაოდენობა და ნაკლებად მოსალოდნელია, რომ მათ შორის ჩვენც აღმოვჩნდეთ. ჩვენი საზოგადოებრივი სტატუსი მყარია, მაგრამ ამგვარი „საპატიმრო რიტუალები“ მაინც უცნაურ ინტერესსა და მიზიდულობას აღძრავს ჩვენში. ჩვენ ვიღებთ და ვუყურებთ ფილმებს ციხეების შესახებ. საკუთარ თავს ვაიგივებთ არა ციხის უფროსებსა და მცველებთან, არამედ თანაგრძნობის აღმძვრელ პატიმრებთან, და სიამოვნებას ვიღებთ მათი ფიქციური გაქცევებისგან, რათა თავად გავიქცეთ ჩვენი შეზღუდული დროითი და სივრცითი რუტინისაგან. ამ გამოცდილებაში ვართ საათ-ნახევრის განმავლობაში და ესაა ჩვენი ინიციაციის რიტუალი, ოღონდ ვირტუალური. ამის შემდეგ თავს ისე ვგრძნობთ, თითქოს გავუძელით იმ დაღლილობას, დისკომფორტს, შიმშილსა და უძილობას, რაც ზემოთ ახსენეთ. ახლა კი ძილის დროა – დავიმსახურეთ! და საძინებლის კედლების მკლავებში მოვექცევით, როგორც კი გამოვრთავთ ეკრანებს, რომლებმაც ჩვენს სახლში ასეთი უსიამოვნო რეალობა შემოიტანეს – სინამდვილე, რომელიც – თუ უკეთ დავაკვირდებით – კიდევ უფრო საძაგელი და კომპლექსური გახდება. და მაინც, არაფერია მავნებელი ამ სინამდვილისგან – როგორც ერთგვარი სუროგატისგან, დაბალი გარჩევადობის გამოგონილი სამყაროსგან მიღებულ გამოცდილებაში. სულ არაფერს ნამდვილად სჯობს და თანაც, მას შეუძლია ჩვენი ცხოვრების რომელიმე შემაწუხებელი ნაწილი უსაფრთხო თავშესაფრად „გადაგვითარგმნოს“. ამ ექსპოზიციიდან შეგვიძლია რაღაც ვისწავლოთ კიდეც; და თუკი განწყობილნი ვართ თუნდაც ზედაპირული ცოდნის მისაღებად, მაშინ ეს დაახლოებითი „თარგმანი“ რატომ არ უნდა მივიღოთ? ჩვენი პრივილეგირებული პოზიციიდან სხვა რა შეგვიძლია გავაკეთოთ ციხეებთან და მსგავს მოვლენებთან დაკავშირებით, გარდა იმისა, რომ ვისაუბროთ მათზე?
ამას რომ ვწერ, ჩემი თვითმფრინავი მოსკოვს უახლოვდება. სავარაუდოდ უკვე გადავუფრინე ათობით ყოფილ გულაგსა და გამოსასწორებელ კოლონიას, რომლებიც ახლა მიწაშია ჩამალული და რომლებსაც დროდადრო ღრუბლებს ქვემოთ ვხედავ. აქ, მინდვრების ამ ბუნდოვანი ბადის ქვეშ, უთუოდ მოიპოვება ოდნავ ამობურცული ძელი ან დამსხვრეული სახურავი სულთა საფქვავი მანქანისა. მაგრამ მე ექვს მილზე მეტით ზემოთ ვარ დედამიწიდან და იმგვარად მიბმული სკამზე, რომ თვალიც კი ვერ მოვკრა მათ. როგორც იულ ბრინერი ამბობს ფილმში „ღამის ფრენა მოსკოვიდან“: „ჩვენ ყველა შუშის სახლებში ვცხოვრობთ“.
ტ. ო.: არ ვიცი ეს ციტატა რას გულისხმობს, მაგრამ „შუშის სახლების“ იდეამ მაშინვე გამახსენა ციხე, რომელსაც რომანში აღწერთ – სრული კონტროლისა და პირადი სივრცის უარყოფის მახასიათებლებით. ესაა კოლიზეუმის ან სტადიონის მსგავსი მრგვალი შენობა, რომელიც ფანჯრებითა და კარებითაა დახვრეტილი. წრიულობა, როგორც სახე, ძალიან ღრმადაა გამჯდარი: შიდა ეზო – შუაში კოშკით (რომელსაც „რგოლს“ ეძახიან), მზე (ღია მინიშნებით ძალაუფლებასთან, ყოვლისმხილველ თვალთან გაიგივებაზე), საათი – დაუნდობლად მბრუნავი ისრებით. წრეებს არც მკაფიო დასაწყისი აქვს და არც დასასრული, არ აქვს ხილული შესასვლელი ან გამოსასვლელი. წრეები შეიძლება მანკიერი იყოს…
დ. ლ.: წრე, რომლის ნებისმიერი წერტილის დანახვა მისი ნებისმიერი სხვა წერტილიდან შეიძლება, საკუთარ თავში მეთვალყურეობის იდეას მოიცავს. წრე ზღუდავს სივრცეს და წრე ატყვევებს დროს საათის ისრებში. ამგვარი „საბოლოობა“ ერთობ აუცილებელია ჩვენი მთავარი მეთვალყურეებისთვის: ყოვლისმცოდნე ღმერთისთვის – როგორც ყველა საქმისა თუ ყველა ფიქრის მცოდნე დამკვირვებლისთვის და სახელმწიფოსთვის – როგორც მოქალაქეთა და მათ ამქვეყნიურ საქმეთა მზვერავისათვის. სინამდვილეში, თვალთვალის გარეშე სახელმწიფო ბრმა და უსარგებლო იქნებოდა. ბიუროკრატიაში ჰიპოსტასირებული მეთვალყურეობა სახელმწიფოს ნერვულ სისტემას წარმოადგენს. იგი ინფორმაციის მიღებით ითვლის და მოქმედებს, ახდენს ადაპტაციას, რაციონალიზებასა და დეჰუმანიზებას. ადამიანებს, როგორც თვალთვალის ობიექტებს, მის შესახებ სხვადასხვა ფანტაზია აქვთ: წარმოისახავენ მას ერთგვაროვან, აბსტრაქტულ ერთეულად, რომელიც მათ ზემოთ ლანდივით მოჩანს, თუმცა ისინი გრძნობენ მის არსებობას მეტ-ნაკლები სიმკვრივით – უფრო „სქლად“ ან „თხლად“. რუსეთი, მაგალითად, „სქელი“ სახეობის სახელმწიფოს შთაბეჭდილებას ტოვებს და მეც სწორედ ამას ველოდი იქ ჩასვლისას. მქონდა მოლოდინი იმისა, რომ დომოდედოვოს აეროპორტის საპასპორტო კონტროლზევე შემომეგებებოდა და გავიგებდი ცივსისხლიანი მონსტრის ლირიზმის გემოს. ამის სანაცვლოდ, ახალგაზრდა, გამხდარმა ქალბატონმა პატარა გოგონას ცელქი და მუყაითი მზერით დაათვალიერა ჩემი პასპორტი, შეჩერდა, სწრაფად გადახედა და შემდეგ – ისევ ნელა. მერე ინსტრუქციების პატარა წიგნაკი ამოიღო, რომლის მიხედვითაც შეამოწმა დოკუმენტები, რაღაც სასკოლო რვეულის მსგავსი გადაშალა, რომლის ფურცლებიც სავსე იყო ლურჯი მელნით შესრულებული ხელნაწერი შენიშვნებით, გულმოდგინედ გააყოლა პატარა, თხელი თითი ხაზებს, კიდევ ერთხელ შეამოწმა პასპორტი და ბოლოს დამიბრუნა. სანამ ველოდი, ჩემ თვალწინ გაიარა სცენამ კაფკას „პროცესიდან“ – მრეცხავი ქალის წყალობით, იოსებ კ. საკუთარი თვალით ხედავს თუ რა წერია მოსამართლის კანონების წიგნში: პორნოგრაფიული ნახატები. ფარდა უეცრად ეშვება: ჩვენი ფანტაზიები და აბსტრაქციები მყისვე იფანტება, როგორც კი სახელმწიფოს თვალის ცარიელ ბუდეს ადამიანის თვალი ამოავსებს. ეს სრულიად განსხვავდება მოწყობილობის მეთვალყურეობის ქვეშ ყოფნისაგან, როდესაც არ იცი ჩართულია იგი თუ გამორთული ან კუპოლას, ან კათედრალის მსგავს წრიულ ციხეში ყოფნისაგან. ჯერემი ბენტამმა ეს კარგად იცოდა, როდესაც პანოპტიკონი გამოიგონა. როდესაც აცნობიერებ, რომ შესაძლოა ყველა კუთხიდან გიყურებდნენ, თავს დამნაშავედ გრძნობ და თვითრეგულირებას იწყებ. „ამოგიბრწყინდებათ, ჩემი სახელის მოშიშნო, მზე სიმართლისა და კურნება იქნება მის ფრთებზე; თქვენც გამოხვალთ და აკუნტრუშდებით ბაგის ხბოებივით“ – წერს მალაქია წინასწარმეტყველი. ბაგის ხბოები… შემოღობილნი ყოველი მხრიდან. ამ დროს თქვენ შიდა წრიდან გითვალთვალებენ და ამით გარეთა წრისგან მოშორებით გაკავებენ.
ტ. ო.: დიახ, ყოველი მხრიდან ალყაშემორტყმულნი… გაქცევის ყოველგვარ შანსს მოკლებულნი, გარდა იკაროსის მსგავსად გაფრენისა, ისიც ალბათ – გასეირნების საათის დროს. მაგრამ ჩვენ ხომ ვიცით, რომ მზეც საპყრობილეა და მისი ნდობა არ შეიძლება. რომანში აღწერილი დაწესებულება (საკნების კარებით, რომლებიც მუდამ ღიაა და დერეფნის ფანჯრების გასწვრივაა ჩამწკრივებული, რომლებიც, თავის მხრივ, ღიაა და მთავარ ეზოში გადის, მათ გასწვრივ კი მოჩანს სხვა ფანჯრები და კარები ისე, რომ ყველა საკნის დანახვა შეიძლება) ბრუტალური ექსპოზიციის კოშმარადაა წარმოდგენილი. მიუხედავად იმისა, რომ აშშ-ს უკანასკნელი პანოპტიკონი 2016 წელს ოფიციალურად დაიხურა, მისი იდეა კვლავ ქმედითია – ნაწილობრივ მაინც. ბენტამის გამოგონება ასევე ადვილად და დიდი წარმატებით გავრცელდა საზღვარგარეთ. თქვენ პანოპტიკონისნაირ დაწესებულებებს ხომ არ ეწვიეთ? ან რამე მსგავსს…
დ. ლ.: ჯერემი ბენტამმა პანოპტიკონი გამოიგონა მაშინ, როდესაც თავის ძმას – სამუელს სტუმრობდა მაშინდელი რუსეთის იმპერიაში. მაშინ მან თავისი რამდენიმე იდეა გამოიყენა საიმისოდ, რომ შეექმნა სისტემა ციხეებში შრომის გასამარტივებლად. როტონდას ტიპის არქიტექტურა საკმაოდ კარგად ერგება იძულებით პირობებში მყოფი მუშების მონიტორინგის პროცესს. ეს იყო დიდებული იდეა (მაშინ, როდესაც კამერები ჯერ კიდევ არ იყო ხელმისაწვდომი), რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა სხვა „ჩაკეტილი საზოგადოებების“ პირობებშიც, როგორებიცაა საავადმყოფოები, შესაძლოა – სკოლებიც, მაგრამ არა მონასტრები: ღმერთის მზერას კედელი ხომ ისედაც ვერ აბრკოლებს. ამიტომაც გადავწყვიტე ერთმანეთთან შემეჯერებინა პანოპტიკონი (როგორიცაა კუბაში მდებარე Presidio Modelo, სადაც ფიდელ კასტრო იყო გამოკეტილი) და უფრო მარტივი, შრომაზე ორიენტირებული საპატიმრო დაწესებულება (როგორიცაა ანგოლა ლუიზიანაში). თავიდან ანგოლა ციხედ კი არ იყო ჩაფიქრებული, არამედ იძულებითი შრომის დაწესებულებად. იგი „ფერმა“, მონათა ერთგვარი პლანტაცია იყო. ღარიბებს წვრილმანი დანაშაულისთვის სასჯელს ადებდნენ და აქ მუშაობას აიძულებდნენ. რომანის L თავში პატიმრები დღის განმავლობაში სამუშაოდ გამოდიან, ღამეს კი პანოპტიკონის მსგავს დაწესებულებაში ათევენ. თუმცა ანგოლას შემთხვევაში, ჩემზე შთაბეჭდილება სხვა რამემ მოახდინა: მისი ყველაზე ცნობილი მცველის გვარი იყო „კაენი“ და ძალიან გამიტაცა იმ იდეამ, რომ რომანის A თავის პერსონაჟი – ბიბლიური კაენი უეცრად L თავში მცველის სახით გამოჩნდებოდა. ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ფიზიკური ძალადობა კონტროლად და თვალთვალად გარდაისახა, რის პერსონიფიკაციასაც მცველი კაენი წარმოადგენს. ის მოჭადრაკე იყო, პატიმრები კი – მისი ჭადრაკის დაფაზე გამომწყვდეული არსებები. თვალთვალის ფენომენი მათ ფიქრებზე გავლენას ახდენდა და კარნახობდა მოქმედებებს: სტალინისეული გამონათქვამის პერიფრაზი რომ გავაკეთო – იგი პატიმართა სულების ინჟინერი იყო. ეს კი მხოლოდ ციხის ტექნოლოგია არ გახლავთ. შედარებით მსუბუქი ფორმით, ეს ტექნოლოგია ბიზნესშიც მუშაობს: უფროსებს შეუძლიათ გაზარდონ წარმოება შრომის შესაძლო მოპარვის მონიტორინგით ანუ იმ ცბიერი თანამშრომლების კონტროლით, რომლებიც მაშინ ისვენებენ, როცა არ ეკუთვნით. საერთო ჯამში, თვალთვალი ეკონომიკური ფენომენია: დასჯა ზედმეტია მანამ, სანამ ინდივიდები სწორ გზას ადგანან გამოაშკარავების შიშით. სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში კი მეთვალყურეობა სასჯელთანაა შერეული – ესაა კოქტეილი, რომლის დალევაც რთულია და დაწესებულებიდან გამომდინარე, კიდევ უფრო რთული შეიძლება გახდეს. იუთუბზე ერთი ვიდეო ვნახე, რომლის მიხედვითაც, დასავლური ციხე – რაც არ უნდა ნაკლოვანი იყოს იგი, ნამდვილი ხუთვარსკვლავიანი სასტუმროა რუსულ გულაგთან შედარებით. ამ აზრს ვეთანხმები, მაგრამ მეეჭვება ეს რამე ნუგეში იყოს ჩვენი კეთილმოწყობილი პენიტენციური დაწესებულებების ბინადართათვის.
ტ. ო.: მაშასადამე, კონტროლი ადამიანის სულს აყალიბებს საიმისოდ, რომ დისციპლინით აღიჭურვოს იგი, მაგრამ წარმატება ამ მხრივ საბოლოოდ გარანტირებული არ არის. პატიმრობის კონტექსტში, სასჯელი ინტენსივობის სხვადასხვა ხარისხით გამოვლინდება – სინამდვილეში, კრეშენდოს პრინციპით, რომლის უმაღლეს ნოტებსაც – რამდენადაც ეს ჩვენთვის ცნობილია – გულაგის სისტემა მისწვდა. თუმცა პანოპტიკონებისა არ იყოს, გულაგებიც წარსულს ჩაბარდა, ისინი ახლა ისტორიისა და ლიტერატურის კუთვნილებაა. მაგრამ როცა რამდენიმე დღის წინ მოსკოვისკენ მიფრინავდით, თქვენ „დამარხული“ კვალი ახსენეთ. ეს კვალი დღეს ხილულია? ამჩნევია ამ ტერიტორიას რამე სახის ნაიარევი? და თუ კი, როგორია ეს იარები?
დ. ლ.: უმთავრესად, ეს იარები უხილავია მათთვის, ვისაც წარმოდგენა არ აქვს მათ არსებობაზე ან ყოველდღიური ცხოვრების კულისებს მიღმა ვლინდება მათი ზემოქმედება. ახლა თათრეთის რესპუბლიკაში ვარ. ვინაიდან მანქანის დაქირავება ვერ შევძელი (დასავლური საბანკო ბარათები ემბარგოს გამო აქ არ მუშაობს), რუსების ჯგუფს გავყევი ავტობუსით რაიფას მონასტრისა და სვიაჟსკის ქალაქ-კუნძულის სანახავად. რაიფას მშვენიერი მდებარეობა აქვს ტბაზე, გარშემორტყმულია ბილიკით, რომელსაც ფილოსოფოსები მედიტაციის დროს მიუყვებოდნენ. სვიაჟსკი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია და სხვა ფერგადასულ ფრესკებს შორის, აქ არის ძალიან იშვიათი ფრესკა – წმ. ქრისტეფორე ცხენის თავით. რაიფაცა და სვიაჟსკიც უამრავ პილიგრიმ-ტურისტს მასპინძლობს. გულაგის დროს რაიფა შრომითი კომუნა იყო. ორივე ადგილი გამოიყენებოდა არასრულწლოვან დამნაშავეთათვის, რომელთაგან ზოგიერთი 12 წლისა ძლივს იქნებოდა. ამ ბავშვების უმრავლესობის მშობლები გულაგებში გაეგზავნათ, ზოგი მათგანი ობოლი იყო; იყვნენ ბავშვები, რომლებიც ქუჩაში დაეხეტებოდნენ და, შესაძლოა, მცირეოდენ საკვებს იპარავდნენ ან უბრალოდ უსახლკაროები იყვნენ. ასეთი ბავშვები დააპატიმრეს, დაკითხეს, დამნაშავედ ცნეს ჯაშუშობაში და აქ გამოგზავნეს. არ ვიცი რასთან გვაქვს საქმე – ერთი კონკრეტული ლიდერის პარანოიასთან თუ იდეოლოგიის სიბრმავესთან, მაგრამ ეს მოვლენა რელიგიურ მსხვერპლშეწირვას ჰგავს, სისტემის მიერ ღმერთისთვის მირთმეულ შესაწირს. ინდივიდებს ერეკებიან ფარეხში, სადაც ზოგიერთ მათგანს სისხლიანი რიტუალის აღსრულებით აკურთხებენ. აქ მკვლელობა და წამება ნორმალიზებული და ინსტრუმენტალიზებულია. ჰანა არენდტი ბანაკებში ბოროტების ბანალურობაზე საუბრობდა – ნაცისტებთან მიმართებაში. სიმართლე ისაა, რომ ბოროტების ბანალურობა – ან უკეთ რომ ვთქვათ, ჩვეულებრიობა – უფრო ღრმა წარსულშია ფესვგადგმული. მე-13 საუკუნეში მონღოლი ჯარისკაცები სოფლებში რომ შეჭენდებოდნენ, შემთხვევითობის პრინციპით ხოცავდნენ გლეხებს საიმისოდ, რომ მათი მეთაურისთვის ერთგულება დაემტკიცებინათ. დროთა განმავლობაში ტანჯვა-წამების ბიუროკრატიაც უფრო და უფრო დახვეწილი ხდება: ინიციაცია ვისაც არ გაუვლია, მას კლავენ ან თვითონ კვდება ზედმეტი დაღლილობისგან – ამის მიზანი, გულაგის ტერმინოლოგიით რომ ვთქვათ, დანარჩენების „ხელახალი გამოჭედვა“ და თავიდან აღზრდაა. ამავდროულად, მათი გამოყენება თავისუფლად შეიძლება ოქროს ან ბრილიანტის მოსაპოვებლად, რუკაზე ვერასდროს გაჩენილი ქალაქების – მაგალითად, მაგადანისა და ბრაცკის ასაშენებლად ან ომში წასასხმელად. გუშინ მარი-ელის რესპუბლიკაში, იოშქარ-ოლაში ვიყავი. თვალწარმტაცი ეკლესიებითა და სახლებით სავსე მდინარის სანაპიროდან სამი მილის მოშორებით, ქალაქის სასჯელაღსრულების კოლონიაში, როგორც ჩანს, „ვაგნერის“ მეთაურმა ევგენი პრიგოჟინმა პატიმრები შეყარა უკრაინის ფრონტზე გასაგზავნად. მანქანის მექანიზმი ყოველთვის წრიულად მოძრაობს: კაცი ციხეში ხვდება იმიტომ, რომ ვიღაც მოკლა, შემდეგ მას ასაქმებს ხელისუფლება, რომელმაც გაასამართლა იგი და ახლა თავისუფლების სანაცვლოდ სთავაზობს, წავიდეს და სხვები მოკლას – ამ კონკრეტულ შემთხვევაში, ექვსთვიანი მსახურების სანაცვლოდ. საქმე ისაა, რომ ექვსი თვით გაძლება შეიძლება მარტივი სულაც არ იყოს, თუკი სტატისტიკურ მონაცემებზე დაყრდნობით, გადარჩენილთა 10%-იან მაჩვენებელს ვენდობით. მაგრამ არც ესაა საგანგაშო – ადამიანური რესურსი ხომ ამოუწურავია. ქვა-ნახშირზე უფრო ამოუწურავიც კი. ესაა თეთრი ქვანახშირი – სწორედ ასე უწოდებდნენ მატარებლის მცველები არქტიკაში, ვორკუტას ბანაკში მიმავალ პატიმრებს.
ტ. ო.: 30-40-იან წლებში რაიფაში დაპატიმრებული ბავშვები ახლა თითქმის ასი წლის იქნებოდნენ. ძალიან მაინტერესებს, ვინმე გადარჩა თუ არა, ოდესმე მათი ამბავი თუ მოყოლილა, მათი ხმა თუ გაჟღერებულა… რუკას თუ დავხედავთ, სვიაჟსკი პატარა, მრგვალი კუნძულია, რომელიც ხან არასრულწლოვანთა შრომით ბანაკად, ხან ციხედ და ხან ფსიქიატრიულ საავადმყოფოდ გამოიყენებოდა. მისი ფორმა აბრუნებს კლაუსტროფობიის – წრეების, რგოლების, მარყუჟების ანუ ტყვეობის ინსტრუმენტების შეგრძნებას, ასევე მოქმედებს თქვენ მიერ ხსენებული ამბავი უკრაინის ფრონტზე გაგზავნილი პატიმრების შესახებ. პატიმართა შეიარაღება ძირს უთხრის ომის „ლეგიტიმურობას“ და „გამოსყიდვის“ მიზანს – ესაა ორმაგი პარადოქსი, რომელიც შეიძლება ირონიულად კი ჟღერდეს, მაგრამ ძალიან ტრაგიკულია. როგორც დასავლელმა მოგზაურმა, კიდევ რა დასკვნა გამოიტანეთ მიმდინარე კონფლიქტის შესახებ? როგორ აისახება იგი ყოველდღიურ ცხოვრებაში? არსებობს რამე ხელშესახები ნიშნები? მისი გამოძახილი?
დ. ლ.: ბევრი არაფერი, გარდა მკვდარი ჯარისკაცების ფოტოებითა და ყვავილებით შემკული „განსასვენებლებისა“ და რიგითი პოსტერებისა, რომლებიც მამაკაცებს კარგი ხელფასის სანაცვლოდ არმიაში ჩაწერისკენ მოუწოდებენ. ყველაფერი ჩვეულებრივადაა, მოსკოვის ცენტრის მდიდრული კაფე-რესტორნები გართობის მსურველი ხალხითაა გადაჭედილი. აქ ომის კვალი არსად იგრძნობა, ისევე როგორც უსახლკაროთა კვალი არ იგრძნობა ქალაქში, რომელიც უსახლკაროთა რაოდენობის მხრივ მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევა. შესაძლოა ეს მაჩვენებელი ლოს-ანჯელესზე დაბალია, მაგრამ მოსკოვში მხოლოდ ორი უსახლკარო კაცი ვნახე ათი დღის განმავლობაში (სკიდროუს ცენტრისგან განსხვავებით, რაზეც LARB-ში გამოქვეყნებულ ინტერვიუში ვისაუბრეთ). ფასადი, ცხადია, არ ასახავს მის მიღმა არსებულ რეალობას. ხალხი ღიად არ საუბრობს ამგვარ საკითხებზე. თუ ცნობილ პოეტს – ი. გ.-ს არ ჩავთვლით, რომელმაც მთხოვა მისი შეხედულებები არ გამემხილა, მხოლოდ ერთი სატელეფონო საუბარი მქონდა ვ.-სთან, უზბეკი წარმოშობის ინგლისურის მასწავლებელთან, რომელიც რუსეთში ცხოვრობს. მისი ინგლისური დაჟანგებულიყო, მაგრამ მაინც მოახერხა მისი ამოქმედება. საუბარი დავიწყე კითხვით – ამ, ერთი შეხედვით, მშვიდი გარემოს მიღმა, ყაზანში ხალხი ომზე თუ ფიქრობდა. „არა, არ ფიქრობენ“, – მიპასუხა მან, – „ეს ხომ ომი არ არის. ეს სამხედრო ოპერაციაა“. ვკითხე, ხომ არ გულისხმობდა იმას, რომ ყაზანში მყოფი ადამიანები ფრონტიდან საკმაოდ შორს იმყოფებიან და ისინი პირდაპირ ჩართულნი არ არიან მასში. „დიახ, სწორედ ასეა,“ – მიპასუხა მან. „ანუ, მათ ეს არ აწუხებთ?“ – კვლავ დავეკითხე. „კი, როგორ არა,“ – მიპასუხა ქალმა, – „აწუხებთ იმიტომ, რომ არ იციან ხვალ რა იქნება, ამიტომაც თითოეული დღით და თავისი ცხოვრებით უნდა იცხოვრონ, განა ასე არ არის? სხვა რა შეუძლიათ? ქრისტეც ხომ ამას გვასწავლის“. მომდევნო რამდენიმე წინადადება კარგად ვერ გავიგე სატელეფონო კავშირის ხარვეზის გამო, მაგრამ როგორც კი მისგან სტალინის სახელი გავიგონე, მინიშნებას მივყევი: „ესე იგი, თქვენ ამბობთ, რომ სტალინი დადებითი პიროვნება იყო?“
„რა თქმა უნდა,“ – მიპასუხა მან, – „სტალინი რომ არა, რუსეთი დაიშლებოდა. მაშინ მთელი ქვეყანა მოღალატეებით იყო სავსე“.
„ამჟამინდელ ადმინისტრაციაზე რას ფიქრობთ – სტალინის კეთილი საქმის გამგრძელებლები არიან?“
„კი, რა თქმა უნდა, ვერ ხედავთ, რომ გარშემო ჯერ კიდევ უამრავი მოღალატეა?!“ – და რაკი სატელეფონო კავშირი არ გაუმჯობესდა, საუბრის გაგრძელება რთული იყო და დავემშვიდობე:
„დიდი მადლობა, რომ ამ ყველაფრის გააზრებაში დამეხმარეთ“.
„გმადლობთ!“, – მიპასუხა მან, – „დღევანდელი დღის გალამაზებისთვის“.
[1] ტოტი ო’ ბრაიენის ეს ინტერვიუ დიმიტრის ლიაკოსთან პირველად ქართულ ენაზე იბეჭდება. მისი ავთენტური – ინგლისური ვერსიის გამოქვეყნება 2025 წლის ოქტომბრის ბოლოსაა დაგეგმილი ჟურნალში Minor Literature[s].
© არილი