მარადიული წარსული
ეს კრიტიკული რეფლექსია საბჭოთა წარსულის მიმართ უახლეს ქართულ ლიტერატურაში გამოხატული ინტერესით, ბოლო წლებში მისი მხატვრული ასახვის თვალშისაცემი ტენდენციითაა ინსპირირებული. სულ ბოლო, რაც ამ თემაზე გამოიცა, იყო ლაშა ბუღაძის ,,საქართველო იოსებ სტალინის წინააღმდეგ“(2024), ლაშა ტუღუშის ,,სტალინის გამბიტი“ (2024), აკა მორჩილაძის ,,როძინა ანუ ჯაშუშობა ბოლო ჟამისა“ (2024), მას წინ უსწრებდა ბესო სოლომანაშვილის რომანები ,,ლუმპენ მილენიუმი“ (2023), ,,ამბავი ძველი დახვრეტილებისა და ახალი დასახვრეტებისა“ (2020), ნინო ხარატიშვილის ,,მერვე სიცოცხლე ბრილკას“ (2014 წ. გერმანულად). და ეს სრული ჩამონათვალი არ არის.
თუმცა ეს წერილი არ ეხება ცალკეულ ლიტერატურულ ტექსტებს, მათ ესთეტიკურ მორალს. მე მაინტერესებს კონტექსტის მნიშვნელობა, რომელიც საბჭოთა წარსულით დაინტერესების კულტურულ პირობასა და შემოქმედებით აუცილებლობას ქმნის. ამის გამო, ეს წერილი ერთგვარი რეტროსპექტიული ანალიზი იქნება იმის შესახებ, თუ რა როლი აქვს ლიტერატურას საზოგადოებრივი ცნობიერებისა და კულტურული იდენტობის კონსტრუირებაში, ქართული კოლექტიური „მე“-სა და საზოგადოებრივი ერთობის შესახებ განცდებისა და წარმოდგენების ჩამოყალიბებაში, იმ კულტურული და სოციალური გავლენის მქონე ჰაბიტუსების ფორმირებაში, რომლებიც საბჭოთა დროს გამოიკვეთა და დღეს ჯიუტი ატავისტური სულისკვეთებით წარმოჩნდებიან როგორც ეროვნული იდენტობის გამოხატულებები და აქვთ მისწრაფება და მცდელობა, მათი შინაარსები სახელმწიფო პოლიტიკის საფუძვლებსაც ჩაეწნას და ჩაეშენოს.
კერძო საუბარში, მწერალმა დავით ქართველიშვილმა კითხვაზე, თუ რატომ გვაქვს საქართველოში ამდენი ისტორიული და თითქმის არ გვაქვს პოლიტიკური რომანი, ასე მიპასუხა: „ალბათ იმიტომ, რომ ისტორია გვაქვს და პოლიტიკა – არა.“ ამ პასუხის გაშლა-არგუმენტირება შორს წაგვიყვანდა, მაგრამ ზოგად სათქმელს მოსწრებულად ამბობს. ისტორია – ეს წარსულის, მომხდარის რეალობაა, პოლიტიკა – მოსახდენის, წარმოსახვის. როცა მომხდარი უფრო წონადია, ვიდრე მოსახდენი, მოჯადოებულ წრეს ვიღებთ: წარსული თვითმიზნად იქცევა და დროის მიმართულება ქრება, – აღარ განიცდება მომავალი, მის ნაცვლად ისტორიის მუდმივი გადამუშავება ხდება.
ამდენად, პოლიტიკური რომანი მომავლის სახელით იწერება, ისტორიული რომანი – წარსულის. ამ თვალსაზრისით, პოლიტიკური რომანი შეიძლება ეწოდოს მიხეილ ჯავახიშვილის ,,ჯაყოს ხიზნებს“, არა იმის გამო, რომ ღიად აღწერს თანამედროვეობას, არამედ იმიტომ, რომ მისი მხატვრული ფიგურები საბჭოთა პოლიტიკური ურჩხულის ნაშიერები არიან და ამით ავტორი ლაპარაკობს არა კონკრეტულ კონტექსტზე, არამედ დროზე, რომელიც შექცევადია…
უფრო კონკრეტულად: „ჯაყოს ხიზნებს“ მის თანამედროვე ლიტერატურულ კონტექსტში გამოარჩევს პოლიტიკურობის აუცილებელი ნიშანი – კრიზისის ცნობიერება, რომელიც ეკუთვნის არა სიუჟეტს ან/და პერსონაჟებს, არამედ თავად რომანს, მის ჟანრულ ინტენციას. მთელ ტექსტში, მათ შორის თეიმურაზ ხევისთავის ფართოდ გაშლილ თვითრეფლექსში, ვერ ვიპოვით კრიზისის განცდას. ეს არის არსებითი ნიშანი – ქართველის ეთნონაციონალური მახასიათებელი, მენტალური თავისებურება, რომლის მიხედვითაც, კრიზისის განცდა, როგორც აზროვნების ნიშანი, ინტელექტუალსაც არ ახასიათებს. ამიტომ, თავის მხრივ, კარიკატურული და საეჭვოა თვითონ „ინტელექტუალი“ მთელი თავისი ცოდნით – იგი ინფანტილურია საიმისოდ, რომ კრიზისი განიცადოს. თეიმურაზ ხევისთავში ატროფირებულია სამართლიანობის გრძნობა, პოლიტიკური წესრიგის ეს საყრდენი იდეა. ამიტომ არ შეუძლია მას კრიზისში ჩავარდნა, რაც გარდაუვლად წარმოშობდა ამბოხს და პროტესტს. თეიმურაზ ხევისთავი თავად არის კრიზისი – ეროვნულ-პოლიტიკური კრიზისის ადამიანური განსხეულება. რომანის ფინალიც ადასტურებს კრიზისის უუნარობას და ამგვარად მოწმობს, რომ ქართველისთვის ბუნებრივი და კულტურული არა იმიჯნება; ცხოვრებისეული უბედურება და უსამართლობა მისთვის მისტიკური მოვლენაა, ბედისწერა – ბედის ირონია და არა პოლიტიკური საკითხი. ხსნას ის ზეცაში ეძებს და არა მიწაზე, – ასეთია „ჯაყოს ხიზნების“ ფინალი, როგორც გამოხატულება ცხოვრებისა და აზროვნების ქართული თავისებურების, ქართული აბსურდის.
დაბოლოს, პოლიტიკა არის იქ, სადაც კრიზისის აღქმა და რეფლექსია ხდება: არის კრიზისი – არის პოლიტიკა. არ არის კრიზისი – არ არის პოლიტიკა.
პოლიტიკური და ისტორიული რომანის საკითხს რომ დავუბრუნდეთ: ისტორიული რომანი გვაჩვენებს წარსულს, მაგრამ არა ყოფიერებას [დროს]; ადამიანის ხვედრს, მაგრამ არა ადამიანის ბუნებას, როგორც პოლიტიკურ რესურსს. მაგრამ, თუ ასეთი ტექსტი პოზიციონირებს როგორც პოლიტიკური რომანი, ეს მას ლიტერატურულ კიჩად წარმოაჩენს. კიჩი მნიშვნელოვანი კულტურული მოვლენაა, იდენტობის მოდიფიკაციისა და ფორმაციის მცდელობა, რომელსაც სურს ექსპორტზე იმუშაოს. საინტერესოა, რომ ასეთი ლიტერატურული ექსპორტი, ზოგჯერ იმპორტია (მხედველობაში მაქვს ნინო ხარატიშვილი, რომელიც გერმანულად წერს).
ამ კონტექსტში განსხვავებულად გამოიყურება ბესო სოლომანაშვილის რომანი ,,ამბავი ძველი დახვრეტილებისა და ახალი დასახვრეტებისა.“ რომანის ნაივური თხრობა სიღრმის მოლოდინს არ ქმნის, ამბავიც ისტორიული ფარგლებით არის გარშემოწერილი, მაგრამ თხრობისა და ამბის კომპოზიციური მუხტი იმდენად ძლიერია, ბოროტების პოლიტიკური მაგიის განცდით იმდენად ატანილი, რომ ადამიანის ფსიქო-სულიერი ტრავმებისა და ძალაუფლების ვნების ფიქციურ ვერსიას კი არ ქმნის, არამედ ადამიანის რეალურ მოდელს, როგორც დამახინჯებული ბავშვობის, შურისძიებისა და ოიდიპალური ვნებების საბედისწერო შერწყმას, რაც მე-20 საუკუნეში კაცობრიობამ უკიდურესი სისასტიკით გამოცადა ფაშისტური და კომუნისტური რეჟიმების სახით და კვლავ გვემუქრება, გამოვცადოთ.
ქართული სამყაროს კულტურული იერ-სახის შესახებ განსაკუთრებით მეტყველია აკა მორჩილაძის პოეტიკა. მიუხედავად იმისა, რომ მის შემოქმედებაში ისტორიული წარსულიც არის თემატიზებული, ეს მაინც არ არის მზერა უკან, წარსულისკენ. აკა მორჩილაძე უფრო კულტურული სუბსტანციის, სხვა სიტყვებით, ქართული სულის მაძიებელ-ამსახველი მწერალია. ამიტომ მის შემოქმედებაში წარსულიც მარადისობის სივრცეშია. თითქოს მწერალი ფლობს ყოფნის ერთ უნივერსალურ წერტილს, რომელიც დროისა და სივრცის ჩვენთვის კუთვნილ ისტორიულ არეალშია გაშლილი და იქიდან ჭვრეტს სამყაროს. ამიტომ, ბუნებრივია, რომ მისი ლიტერატურული ენა ჩვენს დროს არ ეკუთვნის, თითქოს მეტაისტორიული ენაა; პერსონაჟები, მხატვრული სამყაროები ჭრელი, მაგრამ მიკროკულტურულია, ენობრივი მანერის ეთნოფილური აქცენტით. თითქოს ეს ენა ავთენტური გამოხატულებაა იმ მწირი პოლიტიკური კულტურისა, რომელსაც პატარა ქვეყანა თავისი სიპატარავის გამოისობით ატარებს. ეს ენა გამოცარიელებულია ყველა კულტურული მინარევისგან, რომელიც მას დიდი ენებისა და ერების ოკეანისაგან მიუღია და კვლავ მიაქანებს აქეთკენ, რადგან თითქოს იცის, რომ ეს ქვეყანა, როგორც სულ სხვა კულტურული ლანდშაფტი, ისევე ვერ გახდება ევროპული სახელმწიფო, როგორც მისი ქართული რომანები – ევროპული ლიტერატურა. აქედან, გასაკვირი არ არის მისი სკეპტიციზმი ქართული საზოგადოების უახლესი პერიოდის სამოქალაქო აქტივიზმის მიმართ, რომელიც მან მეგობართან დიალოგში გამოთქვა და დართო ნება გასაჯაროებულიყო. არადა, ეს სწორედ ის საზოგადოებაა, რომელსაც საქართველოს ევროპული მომავლისაც ისევე სწამს, როგორც მისი რომანების ევროპული სიმაღლის.
საბჭოთა წარსულის რეფლექსიას ეძღვნება ლაშა ბუღაძის ლიტერატურული ნარკვევი ,,საქართველო იოსებ სტალინის წინააღმდეგ“ (2024). ეს წიგნი ბოლშევიზმისა და თავად სტალინის მიმართ ისტორიული სამსჯავროს გამოტოვების კომპენსირებას ცდილობს. წიგნი ნიმუშია იმისა, თუ როგორ თმობს ლიტერატურა თავის ავთენტურ ადგილს და შედის სამოქალაქო განათლების სფეროში. მწერლის ეს ,,სამოქალაქო გადახვევა“ სამოქალაქო ღირებულებითვე ფასდება, მაგრამ წერის პერსპექტივიდან თუ შევხედავთ, ყოველი ასეთი გასვლა ლიტერატურას ონტოლოგიურად აცარიელებს. სხვაგვარად ვერც გამოვა: მწერლის ადამიანური რესურსები ისევე სასრულია, როგორც ყველასი და ხარჯავს იმაში, რაშიც სასიცოცხლო აუცილებლობას ხედავს. წერა კი, ჰეგელის ცნობილი აზრის ალუზიით თუ ვიტყვით, შეცნობილი აუცილებლობაა. ამ აუცილებლობის კარნახით მწერლობას ყოველთვის არა აქვს „ესთეტიკურისა“ და „პოლიტიკურის“ მთლიანობის ფუფუნება. გარკვეულ პირობებში მწერალს უხდება ისინი გახლიჩოს, რომ შიშველი რეალობა საზოგადოების ახლო ხედვის არეალში მოაქციოს. მაგრამ მაშინაც, როცა წერა თითქოს ,,მხოლოდ“ ისტორიის ქრონიკას ქმნის, კალამი დროის ისტორიულ კონტურებს ხაზავს – ქმნის დაკვირვებისა და განსჯის სივრცეს, რომელშიც შეიძლება გამოირკვეს რა არის სიმართლე და რა არის დაფარული, რომელიც აუცილებელია ვიცოდეთ. ასეთ დროს წერა კულტურული ინსტანცია ხდება, რომლის პასუხისმგებლობაც მხატვრულ სივრცეს სცილდება, რადგან პოლიტიკური სტრუქტურები, რომლებიც კონკრეტულ ისტორიულ რეალობას ქმნიან და მართავენ მას, ძალაუფლების გარკვეულ სიმაღლეზე რეალობას, მასზე წვდომის უნარს კარგავენ. პოლიტიკური კრიზისიც ეს არის. რეალობის პოვნა კი წარმოსახვის გზით ხდება. აქ ხედავს ლიტერატურა თავის პოტენციურ ძალას, – მისი ანგაჟირება, რეალურად, საკუთარი ძალით, საკუთარი თავით ანგაჟირებაა, ოღონდ, ასეთ შემთხვევაში, ,,მოწინააღმდეგის ტერიტორიაზე.“
ლიტერატურულ ტექსტს, მის სპეციფიკას მისი არსებობის აუცილებლობა განსაზღვრავს. ის არის ისეთი, როგორიც შეიძლება იყოს. თუმცა ჩვენ შეგვიძლია ავწონოთ რა გვაქვს, მაგრამ ვერ ავწონით იმას, რა შეიძლებოდა გვქონოდა.
ასე რომ, მწერლებს, რომლებიც დღეს პოლიტიკისა და პოეზი(ს)ის ფუნდამენტურ დიქოტომიას ეხებიან, ჯერ კიდევ პლატონი რომ აყალიბებს თავის დიალოგებში, უწევთ ,,ერთი ნაბიჯით წინ – ორი ნაბიჯით უკან“ პრინციპით იარონ. ქართული ლიტერატურის უახლესი ტენდენცია ამ წინაუკმო მოძრაობით არის აღბეჭდილი: ლიტერატურული ნარატივიდან – ისტორიული ნარატივისკენ.
თანამედროვე ლიტერატურული პროცესის ეს ტენდენცია, უკიდურესად პოლიტიზირებულ გარემოში, რეალურად, პოლიტიკის დეფიციტის შედეგია. ლიტერატურა დღესაც მარტოა, ისევე მარტო, როგორც ძველი პოეტი-ერისმამები თავიანთი კალმებით.
დღეს ეს სიმარტოვე ნოყიერი ნიადაგია კალმოსნობისთვის, მწერლობისთვის კი ის პირღია სამარეა.
ლიტერატურულ სიმართლეს და მის ესთეტიკას თავისი კულტურული წინაპირობა აქვს. თუ ის არ გვაკმაყოფილებს, ჯოხს მწერალზე ვერ გადავტეხთ. რეალობა, რომელშიც ვცხოვრობთ, ისტორიული პროცესის შედეგი და კონკრეტული კულტურული ფაქტია. როცა რეალობა უსახურდება, სიმართლე კულტურული შიმშილის, კულტურული უნიადაგობისკენ მიმართულ მწარე ენად, – ლიტერატურულ რისხვად მოგვევლინება. ილია ჭავჭავაძის მთელი მხატვრული სამუშაო ამას გამოხატავს: ,,ბედნიერი ერი“ ეს არის რისხვა და გლოვა უნიადაგობისა და მისი მიზეზების გამო; და მას ჰყავს როგორც ლიტერატურული წინაპრები, – ყველაზე მკაფიო სახით, დავით გურამიშვილი, ისე მემკვიდრეები – გასული საუკუნის დასაწყისში მიხეილ ჯავახიშვილი ,,ჯაყოს ხიზნებით“, საუკუნის მიწურულს – დათო ბარბაქაძე ფსევდოაგიოგრაფიული ქრონიკით ,,ტრფობა წამებულთა.“
რეალობის დადგენისა და თვითკრიტიკის ამ ლიტერატურულ ფორმებს შორის არსებობს საბჭოთა ლიტერატურა, თავისი პათეტიკური ხმაურით. ამ ხმაურში იქმნებოდა შინაარსობრივად ფუყე, ემოციურად – მხურვალე ფორმები, რომლებიც გადაფარავდა ყოველგვარ კრიზისს, თვითონ კრიზისის კრიზისს, კულტურული ნიადაგის სიმშრალეს. მეტიც, ეს ლიტერატურა თვითონ ქმნიდა ფსევდოკულტურულ ნიადაგს: მას უნდა გადმოეცა არა რეალობა, არამედ – რეალობის ფარდა და ეს როლიც ლიტერატურას უნდა შეესრულებინა. ამ გზით ჩამოყალიბდა საზოგადოებრივი ხედვა, რომ ლიტერატურას აქვს საზღვრები, – იგი სიმართლეს არ უნდა შეეხოს და არ უნდა გამოთქვას იგი. ეს საბჭოური ინფანტილიზმი დღეს კოლექტიური უმანკოების როლში გამოდის და მასობრივ ცნობიერებაზე სპეკულაციის კარგ საშუალებად გამოიყენება როგორც სენტიმენტები ლამაზ წარსულზე: ,,ასე უყვარდათ საქართველოში – ქალი, სამშობლო, მშობლები“, ,,როგორი ვიყავით უწინ“ და ა.შ.
საბჭოთა პოეზიის თემატურმა დისკურსებმა (პატრიოტიზმი, ეროტიზმი) ესთეტიკური კლიშეებიც შექმნა და ისინი ქართველის ესთეტიკურ აზროვნებასა და პატრიოტულ ვნებებში ღრმად არის ჩაბეჭდილი. დღეს ამ ვნებათა გაღიზიანება ადვილია, – ჩვენ ირგვლივ ცხოვრობენ ადამიანები, რომლებიც ამ კლიშეებით აღიზარდნენ. მაგრამ საბჭოთა ესთეტიკური ბანგი, როგორც ცნობიერების ერთგვარი ოპიუმი, მხოლოდ საბჭოთა ადამიანებზე არ მოქმედებს. თაობათა ცვლის გამო, ბუნებრივად შეიძლება წაიშალოს ნებისმიერი ,,ოპიუმის“ ძალა. მაგრამ ლიტერატურას ან, უფრო დაზუსტებით, – გარკვეული ლიტერატურული ფორმის ინტენსიფიკაციას, შეუძლია კონვენციური (რამდენიმე თაობის) მეხსიერება კულტურულ (ისტორიულ) მეხსიერებად აქციოს ანუ შექმნას ცნობიერების ერთიანი ისტორიული ველის ილუზია, რომელშიც წარსულსა და აწმყოს შორის განსხვავება იშლება. ასე რომ, ლიტერატურას შეუძლია შექმნას მითოლოგიური დრო, რომელშიც რეალობის ჭეშმარიტება მის უცვლელობაში მდგომარეობას და ამით სოციალური მოწყვლადობისთვის/კმაყოფილებისთვის საჭირო მეტაფიზიკური პირობა შეთხზას. ამგვარ კმაყოფილებას ადრეგანცდილი მხატვრული ექსტაზის გამეორება ქმნის. თუ ლიტერატურა ესთეტიკურ სიმართლეს/ხმას აწმყოს გარეთ ეძებს, ეს ეპიგონობა ლიტერატურულ ჰორიზონტს პოლიტიკურ კედლად აქცევს. ამ კედელს კი გამოსავალი არა აქვს და გამონგრევას საჭიროებს ხოლმე…
საბჭოთა პოლიტიკური ტერორის (არა)ლიტერატურული ნაკვალევი
საბჭოთა ესთეტიკურ უჟანგბადობასთან შეგუების იძულებითი ტენდენცია რამდენიმე ნიშნით შეიძლება დავახასიათოთ: ერთი, შემოქმედებითი თვითლიკვიდაცია, რაც გულისხმობს იმას, რომ ზოგი მოდერნისტი ავტორის შემოქმედებითი ძალები დაკნინების გზას დაადგა და, საბოლოოდ, სრულიად მიილია (მაგალითად, ვალერიან გაფრინდაშვილი). მეორე, ესთეტიკური ადაპტაცია – გულისხმობს ესთეტიკური კურსის შეცვლას. ამის მაგალითია ქართული ფუტურიზმი. ქართველ ფუტურისტთა გამორჩეული ფიგურა, სიმონ ჩიქოვანი, პოეტიკური სიახლეების განსაკუთრებულ ნიჭს ავლენდა. იგი ბუნებრივად უთავსებდა ერთმანეთს ქართულ პოეტურ ტრადიციას, ფოლკლორსა და ახალ პოეტურ საზრისებს. მაგრამ პოლიტიკური კონტექსტით ნაკარნახევმა ,,ესთეტიკურმა უკუსვლამ“ სიმონ ჩიქოვანი კონვენციური პოეტიკისა და ნაციონალური ნარატივის ჩარჩოში მოაქცია. მესამე, ესთეტიკური რეტროგრადა. მაგალითად შეიძლება მოვიხმოთ იოსებ გრიშაშვილი, რომელმაც საბჭოთა ურბანიზაციას ძველი თბილისის ესთეტიკა შეაგება. ამ ესთეტიკის შინაგანი კულტურული დრამა ასახულია ლექსში ,,გამოთხოვება ძველ თბილისთან ანუ დუდუკის საარი ქარს აღარ მოაქვს“ (1925). მოგვიანებით, როცა იოსებ გრიშაშვილი ასევე გადადის ,,ესთეტიკური კომპრომისების“ რელსებზე და სტალინს ილიას გაცოცხლებასაც უმადლის, მიიღეს კიდეც საბჭოთა მწერალთა საპატიო რიგებში. მეოთხე, ,,ლიტერატურული დუელი“ პოლიტიკასთან. ამ კატეგორიას შეიძლება მივაკუთვნოთ გიორგი ლეონიძე და გალაკტიონ ტაბიძე. თუმცა განსხვავება ამ ორ ავტორს შორის, ცხადია, დიდია. აქ მხედველობაში მაქვს ის, რომ ორივემ, სხვადასხვა გზით, კომპრომისებითაც, მაგრამ მაინც შეძლო საკუთარი ესთეტიკური ღირებულებით დაფასებულიყო. გარდა ამისა, ისინი შეიძლება ერთგვარი გამოხატულებაც იყვნენ იმ ზოგადი ვითარებისა, რომ საბჭოთა რეალობაში შეიძლებოდა არა მარტო ფიზიკური და კარიერული დაღუპვა, არამედ გადარჩენაცა და წინსვლაც. იმის თქმა მინდა, რომ, ერთი მხრივ, არსებობს ფაქტი, რომ გიორგი ლეონიძე იღებს საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო პრემიას (1952) ლექსისთვის ,,ფორთოხალა“, რომელიც ალტერნატიულ, – გლეხურ ,,ქართლის ცხოვრებას ასახავს“, ისტორიის წიაღიდან რომ შეხარის საბჭოთა სამართლიანობას, თანასწორობასა და შრომის ფერხულს (,,თოხს სცვიოდა ნაპერწკალი“) და საქართველოს ისტორიის საძირკვლებში შეაქვს საბჭოთა ქართველი ქალის ,,არქეტიპი“ (,,შავად შეკრულ შენს სიცოცხლეს / დღეს დაენთო სხივი ზედა; / ცრემლდაუყრელს მე ცრემლს გაყრი, / უსახელო ქართლის დედას!..“), ასევე იღებს სტალინურ პრემიას სტალინისადმი მიძღვნილ პოემებისთვის (1941 წ.), იგი იყო საქართველოს მწერალთა კავშირის თავმჯდომარე (1951-53), ხელმძღვანელობდა შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ისტორიის ინსტიტუტს (1957-1966).
გალაკტიონ ტაბიძის ცხოვრებისა და შემოქმედებითი გზის ტეხილი კი სხვა დასასრულს მოასწავებდა: ერთი მხრივ, მას ჰქონდა ოფიციალური აღიარება, – მიენიჭა საქართველოს სახალხო პოეტის სტატუსი (1933), იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1944), გამოიცემოდა მისი კრებულები, მაგრამ მისი ადამიანური თუ შემოქმედებითი ცხოვრების ტვირთი, კომპრომისი და პროტესტი სულ სხვა, ტრაგიკულ დასასრულში კონცენტრირდა.
აქ მახსენდება მილან კუნდერა, რომელიც ესეში ,,შემოქმედები და ობობები“ საბჭოთა ოკუპაციის პერიოდის ჩეხურ ლიტერატურაზე წერს: ,,ვერასოდეს დავივიწყებ კონსტანტინე ბიბლს: გამორჩეულ პოეტს (ეჰ, რამდენი მისი ლექსი მახსოვდა ზეპირად!), მოჭყლოპინე კომუნისტს 1948 წლის შემდეგ პროპაგანდისტული ლექსების წერა რომ დაიწყო, რომლებიც იმდენადვე საშუალო გახლდათ, რამდენადაც სულისშემძვრელი; მოგვიანებით ის ფანჯრიდან გადმოხტა და პრაღის ქვაფენილზე დალია სული; მისი მყიფე პიროვნება თანამედროვე ხელოვნების განსახიერებად აღვიქვი, რომელიც აცდუნეს, გააცურეს, აწამეს, მოსპეს, თვითმკვლელობამდე მიიყვანეს… 1948 წლის შემდეგ, ჩემს სამშობლოში მომხდარი კომუნისტური რევოლუციის ხანაში, მივხვდი, რა გამორჩეულ როლს ასრულებს ლირიკული სიბრმავე ტერორის ეპოქაში, რომელიც პირადად იმ დროდ მეჩვენებოდა, როცა ,,პოეტი ჯალათთან ერთად მართავს“ (,,სიცოცხლე – არა აქ“). მაშინ მაიაკოვსკიზე ვფიქრობდი; რუსული რევოლუციისათვის მისი გენია ისევე აუცილებელი იყო, როგორც ძერჟინსკის პოლიცია. ლირიზმი, ლირიკულობა, ლირიკული მეტყველება, ლირიკული ენთუზიაზმი იმის ნაწილია, რასაც ტოტალიტარულ სამყაროს ეძახიან; ეს სამყარო უბრალოდ ,,გულაგი“ კი არ არის, არამედ ,,გულაგი“, რომლის კედლებსაც ლექსები ამშვენებს, მათ წინ კი – ადამიანები აცეკვებულან.”
იდენტობის ბელეტრისტული ჰეროიკა
წარსული მეხსიერების პოლიტიკის ინსტრუმენტია და ძალაუფლება მას ყოველთვის მიმართავდა. დღესაც, ოფიციალურ ტელესივრცეში უხვად ვნახავთ ისტორიის გაცოცხლების სხვადასხვა ფორმას. სოციალურ მედიაშიც მრავლად ვიპოვით წარსულის პრობლემატიზებისკენ მიმართულ პოდკასტებს. ეს საზოგადოებაში არსებული კულტურული დაპირისპირების კონსტრუქციული გამოვლინებაა, რომელშიც ერთმანეთს ებრძვის ცოდნები. როგორც ყოველ წესიერ ბრძოლაში, უნდა გაიმარჯვოს ძლიერმა. მაგრამ როცა ცოდნა სოციო-კულტურული ნიადაგიდან ამოზრდილი ძალაუფლებაა, დგება საკითხი იმის შესახებ, თუ რა არის ეს ცოდნა, როგორ მოხდა მისი წარმოება.
ადამიანი ისტორიას აღიქვამს როგორც ფაბულარულ მოვლენას, შესაბამისად, მისი ინტერპრეტაციის მოდელიც ფაბულარულია. სწორედ ფაბულა, ამბავი მოქმედებს ადამიანის მეხსიერებაზე, აქედან – ცნობიერებაზე. თანამედროვე გერმანელი ისტორიკოსი და კულტუროლოგი, იორნ რიუზენი ამბობს, რომ მეხსიერება მოქმედებისთვის, შესაძლოა, უფრო ძლიერ მოტივატორად მოგვევლინოს, ვიდრე ისტორია. მეხსიერება სპონტანურია, იმპულსური და დაუოკებელი. მისგან განსხვავებით, ისტორია შეკავებულია – ყოველ შემთხვევაში, ისტორიული ცოდნის მეთოდოლოგიური პროცედურების თვალსაზრისით.
ისტორია და მეხსიერება გაშუალებულია პოლიტიკის ძალაუფლებით, რომელიც განსაზღვრავს, რა დაიმახსოვრო და რა დაივიწყო, როგორ დაიმახსოვრო და როგორ დაივიწყო (რაც იგივეა, გებრძანოს რაზე ლაპარაკობდე და რაზე დუმდე, როგორ ლაპარაკობდე და როგორ დუმდე). მაგრამ იმისთვის, რომ მეხსიერება იყოს ნებაყოფლობითი (მსურდეს, მახსოვდეს ის, რისი ხსოვნაც მევალება), მაშასადამე, – აქტიური, მას სჭირდება ლეგიტიმაცია. ამ სამუშაოს დიდწილად ასრულებს ისტორიკოსი, რომელიც, როგორც რიუზენი ამბობს, ,,ავტორიტარული ძალაუფლების პირობებში მუდმივად ეჭვმიტანილია იმაში, რომ საფრთხეს უქმნის ძალაუფლების ლეგიტიმაციას, რამდენადაც შეუძლია წარმოადგინოს ცოდნა არაადამიანურ მოქმედებათა შესახებ ან კონკრეტულ პოლიტიკურ კონტექსტში უფრო ჰუმანური ძალაუფლების ალტერნატივები აჩვენოს. მეორე მხრივ, ისეთ პოლიტიკურ სისტემებში, სადაც ძალაუფლებისა და ავტორიტეტის განხორციელება დამოკიდებულია თავისუფალ სუბიექტთა (მოქალაქეთა) შეთანხმებაზე, ისტორიული აზროვნება ლეგიტიმაციას ანიჭებს ადამიანის თავისუფლებას.“
ავტორიტარულ სისტემებში ისტორიკოსის პოლიტიკური საპირწონე არის ბელეტრისტი, რომელიც თხზავს ისტორიულ მო-თხრობას, შეზავებულს ადამიანისთვის აუცილებელ ისეთ სოციალურ-კოგნიტურ მოთხოვნილებასთან, როგორიც არის ცხოვრების აზრი. ბელეტრისტს, ისტორიკოსისგან განსხვავებით, შეუძლია შეკრას ,,კოგნიტური“ წრე ისტორიასა და ცხოვრების აზრს შორის მეხსიერებისა და ფაბულარული აზროვნების იმ მოთხოვნილების წყალობით, რის გამოც ადამიანს Homo memor შეიძლება ვუწოდოთ და რაც შესაძლებელს ხდის ერთიან მეხსიერებით სისტემაში მოექცეს ის, რაც ადამიანს უშუალოდ გამოუცდია და ისიც, რაც არ გამოუცდია ან ჰიპოთეტურად გამოუცდიათ სხვებს (მაგალითად, წინაპრებს). ესე იგი, ნარატივს აქვს ძალა შექმნას იდენტობის ველი, რომელსაც ცენტრისკენული გრავიტაცია ახასიათებს. რა არის ამ ველის ფუნქცია? – არა მარტო ის, რომ უზრუნველყოს დამაჯერებელი და შთამბეჭდავი პასუხი იმაზე, თუ რა აზრი აქვს ცხოვრებას ან რას შეიძლება მიუძღვნა იგი, არამედ ის და, პირველ რიგში, სწორედ ის, თუ ვინ ხარ შენ და ვინ არიან სხვები. ამ მსგავსება-განსხვავების აგრესიული ზღვარი არის საერთო მეხსიერება – არა ისტორია, არამედ მეხსიერება, მაშასადამე, შთაბეჭდილება ისტორიის შესახებ.
თანამედროვე ქართული პოლიტიკური მითოლოგია გაჯერებულია წარსულით, მეხსიერების იმ განცდით, რომელიც კოლექტიურ იდენტობას კვებავს და გვაგრძნობინებს ,,მორალურ უმანკოებას, რომელსაც ამ იდენტობას ვუსადაგებთ“ და არა აქვს მნიშვნელობა, ეს უმანკოება, კოლექტიური მთლიანობის ეს მეტაფიზიკური გარსი, შეთხზული რომ არის.
თუ ამ პერსპექტივიდან შევხედავთ, თანამედროვე ქართველის ცოდნას საქართველოს ისტორიის, მისი წარსულის შესახებ, აღმოვაჩენთ, რომ იგი სრულიად ბელეტრისტულია. ფაქტისა და აღქმის განსხვავება ნიველირებულია ბელეტრისტული ექსპანსიით, რის საფუძველზეც იქმნება როგორც აზროვნების, ისე კულტურული ჰაბიტუსის გარკვეული ტიპი, მაგალითად ისეთი, როგორიცაა – თამადა. საქართველოში ,,ისტორიის ცოდნა“ ნიშნავს განცდას, რაც წარმოებულია საბჭოთა პოპულარული ისტორიოგრაფიის ბელეტრისტული ხასიათით. შეიძლება ვთქვათ, რომ ეთნო-კულტურული ჰაბიტუსი დამოკიდებულია ცოდნის ტიპოლოგიაზე, არა თავისთავად იმაზე, თუ რა იცი, არამედ იმაზე, საიდან იცი.
ამ კონტექსტში აღსანიშნავია ლევან სანიკიძის მხატვრულ-დოკუმენტური პროზა: ,,უქარქაშო ხმლები“, ,,გიორგი სააკაძე“, ,,დავით აღმაშენებელი“, ,,წიგნი მოწამეთა“, ,,დედა ისტორია“, რომლებიც არნახული პოპულარობით გამოირჩეოდნენ. მეტიც, ამ წიგნებმა შექმნეს წარმოდგენა საქართველოს ისტორიისა და ქართული გმირული სულის შესახებ. ეს მითოლოგიზებული ისტორია იმდენად შეისისხლხორცა მკითხველმა, რომ ლევან სანიკიძის გვიანდელ წიგნს ,,309 ქართული სირცხვილი“ (2001) საზოგადოება ბრაზით შეხვდა: ქართველთა რჩეულობისა და გმირული სულის ისტორიოგრაფიული მითოლოგია შეუვალი აღმოჩნდა საპირისპირო, ზუსტად იმავე პათოსით აგებული ,,სისტემატიზაციის“ მიმართ, რადგან ეს ისტორიები იწერებოდა თვითგანცდისა და თვითცნობიერების მაკონსტრუირებელ ფორმაში, დიდწილად წინასწარგანსაზღვრულ ეგზისტენციურ კლიმატში, რომელიც თვითკრიტიკას ისე გაურბოდა (და დღემდე გაურბის), როგორც საფრთხეს, როგორც განადგურებას.
საბჭოთა მენტალური ტრანსფორმაციები და ლიტერატურული სახეები
საბჭოური(ს) გრადაციები
საბჭოთა საქართველოში საბჭოური ცხოვრების პირობებში სახელმწიფოს განცდა სულ უფრო ამბივალენტური ხდებოდა. ერთი მხრივ, იდეოლოგია და მთელი პოლიტიკური სისტემა ყოველმხრივ განადიდებდა სახელმწიფოს, მეორე მხრივ, სახელმწიფო იყო რაღაც ისეთი, რომლის იდეოლოგიურად ნასურვებ დიდებას ცხოვრებაში ვერსად წააწყდებოდი. შესაბამისად, იგი (სახელმწიფო) იყო რაღაც ონტოლოგიურად არარსებული, ის, რაც არ იბადებოდა შეგნებაში, მაგრამ თავისი სიცარიელით, არარსებობით ჩაკირული იყო ტყუილში, ილუზიაში, სოციალური თამაშის ფორმებში. როდესაც ტყუილი და თვალთმაქცობა წესრიგის შემნარჩუნებელ მექანიზმად იქცა, საზოგადოებრივ ცნობიერებაში მოხდა ისეთ ფიგურათა ლეგიტიმაცია, როგორიც იყო, ვთქვათ, ნომენკლატურული ქურდი – ფუნქციონერი, რომლის სოციალური და სიმბოლური კაპიტალი მიღებული იყო საზოგადოებრივ შეგნებაში; და ეს შეგნება, თავის მხრივ, მომდინარეობდა პრივილეგიების მოპოვების აპრობირებული მეთოდებისა და პოლიტიკური ცნობიერების არარსებობიდან, რის გამოც შეუძლებელი იყო მორალურ და სოციალურ რეალობებს შორის არსებითი დისონანსი მომხდარიყო. ამის მაგალითად: ვინც სახელმწიფოს ჰპარავდა, ის არათუ კრიმინალად, არამედ გონიერ ადამიანად იყო მიჩნეული, როგორც თავისებური ქართველი საბჭოელი ნაცარქექია, რომელიც ატყუებს პოლიტიკურ მონსტრს. ასევე, ფუფუნება, საბჭოთა კომუნიზმში აკრძალული, ერთგვარი მაგიური ელემენტი იყო საბჭოთა სოციალური კიბის მწვერვალებისა. გაჩნდა ისეთი ენობრივი ფორმები, როგორებიცაა ,,მაცხოვრებელი“, ,,მაგარი მაცხოვრებელი“, ,,მელეხი“, ,,შიშკა“, რაც ნიშნავდა უშრომლად მოპოვებული ქონების მფლობელს, რასაც წარმოთქმისას აღტაცებისა და შურის ელემენტიც დაკრავდა ხოლმე. ასე რომ, ეს იყო წარმატებისა და წარმატებულობის საბჭოური მოდელი, სოციალური ინჟინერიის კონკრეტული გამოხატულება, რომელიც ავლენს 70-80-იანი წლების საბჭოთა ქართველის კოლექტიურ მეს.
ამ კოლექტიური მეს ეთნო-კულტურული და სოციალური ვარიაციები შექმნა ნოდარ დუმბაძემ. მისი ქართული კუთხური სახეები, ისევე როგორც ებრაელები, ბერძნები, სომხები, ქურთები, ბოშები სრულად პასუხობენ როგორც სტალინურ, ეროვნულ-პოლიტიკური დატვირთვის არმქონე ნაციონალიზმს, ისე პოსტსტალინურ ინტერნაციონალიზმსაც. მაგალითისთვის: ,,თეთრ ბაირაღებში“ იყო ქართველი, ეს არის ერთგვარი ზენაციონალური მორალური მდგომარეობა, რომელიც ყველა ადამიანშია და რომანშიც ყველა აცნობიერებს ამას – უკრაინელი გოგოლი, ებრაელი მოსიაშვილი, სომეხი ტიგრანა. ციხის ჩაკეტილი საკანი, რომელშიც კრიმინალები ცხოვრობენ, ერთგვარი მოდელია საბჭოთა სისტემისა, რაც ლიტერატურული გამოხატულებაა იმისა, რომ გადარჩენა გადაგვარებას ნიშნავს. მაგრამ იმისთვის, რომ ადამიანური სახე შეინარჩუნო, საჭიროა რაღაც ზეადამიანური გარანტი. არა რაიმე კონსტრუირებადი, კონვენციური პირობა, არამედ აპრიორულად არსებული. ასეთია – ქართველი, ხოლო მის პოლიტიკურ ინფანტილიზაციაში (ჰელერის ტერმინი) – გურული, ნოდარ დუმბაძის შემოქმედების ეს ეთნოკულტურული ტიპი. მაგალითად, ,,სოსოიეს რუსი“ ისევე არაა პოლიტიკური რუსი, როგორც სოსოიე პოლიტიკური ქართველი, ის ქართველი გურულია, ანუ ქართველის ეთნიკური სახე. პოლიტიკური ინფანტილიზაციის შესანიშნავი ნიმუშია ილიკოსა და ილარიონის გეოპოლიტიკური პოლემიკა ბუხართან – ,,აგერ ვარ მე და აგერაა გერმანია!“
სიცილი, რომელიც უხვად იღვრება ნოდარ დუმბაძის შემოქმედებიდან, საბჭოთა სერიოზულობას სიმსუბუქეს სძენს. სიცილის დუმბაძისეული პოეტიკა კონტრკულტურული ნიშანი არ არის. იგი მიღებული იყო სისტემის მიერ, მის იუმორზე იცინოდნენ სახელმწიფო პირები. ასეთი დაშვებული სიცილი არის სახელმწიფოს ოფიციალური სიცილი (госсмех), როგორც ამას დობრენკო განმარტავს წიგნში ,,სტალინიზმი და კომიკური.“
ნოდარ დუმბაძის შემოქმედების პოპულარობა იმდენად მის მიერ შექმნილ სიუჟეტებზე არ იყო დამოკიდებული, რამდენადაც იმ სახეებზე, რომლებიც დღემდე პოპულარულები არიან. საბჭოთა საქართველოში ვერ ნახავდით ადამიანს, რომელსაც არ ეცოდინებოდა ლიმონა და მურტალო. მათი სახელები უბრალოდ პოპულარული კი არ იყო, არამედ მისაბაძი სახეებიც იყვნენ. მაგალითად, ლიმონას ან მურტალოს მიერ ახსნილი სიყვარული მიიჩნეოდა სიყვარულის ახსნის რომანტიკულ ფორმად, რომელშიც მოძალადე და მსხვერპლი ძალიან პირობითია და საბჭოთა სოციოკულტურულ აღქმაში არათუ გამიჯნულია, ფსიქიკური კვალიფიკაციის მიღმაც არის.
ეს ჰაბიტუსები, როგორც კრიმინალური სუბკულტურის ესთეტიზაცია, არ იყვნენ მოკლებული ლიტერატურულ ტრადიციას. ლიმონას მჟავე სახე ომში ნაიარევი, სიკვდილის თვალებში მხედველი მებრძოლი ვაჟკაცების არქეტიპის დევალვაციაა, იგი ბედთან შეურიგებელი ქართველის ერთგვარი კარიკატურაა, საბჭოთა ,,კაი ყმა“. მისი ჰაბიტუსის კულტურული სემანტიკა ეკრანიზაციაში ზედმიწევნით არის გადმოტანილი მსახიობ გია ბურჯანაძის შესრულებაში: სხეული, როგორც ნიშანი, როგორც ინკარნირებული განწყობა, ხორცს ასხამს რეალურისა და წარმოსახვითის მთლიანობას, ამ მთლიანობის ონტოლოგიურ აფირმაციას. დაწერილი და დაუწერელი კანონების იმ ინვერსიაში, რომელიც რომანში ,,მოდელირებული სასამართლოს“ სახით არის ნაჩვენები, ავტორმა პოლიტიკური სისტემის სიბნელეზე მეტად ის ალტერნატივა აჩვენა, რომელსაც ამ სიბნელეში ,,ნათელი“ შეაქვს და საკმარისია, როგორც ზნეობრივი სიცხადე, როგორც ბუნებითი სამართალი.
ამ ,,სამართლის“ მატარებელი ქართველი უნიკალური საბჭოთა მოვლენაა. მას აქვს გამორჩეული ჰაბიტუსი, რომელიც სოციალური სიმპტომების დაღს ატარებს, მაგრამ პოზიციონირებს როგორც კულტურული სიმბოლო და კულტურული კონვენციის როლშიც გამოდის. ამ სიმბოლიზებულ სიმპტომს დღესაც ყველგან შეხვდებით – სოციალური კიბის დაბალი საფეხურიდან სახელისუფლებო სტრუქტურებამდე. ქუჩა ეს გამაერთიანებელი კოორდინატია, კულტურული სარტყელი, რომელიც კრავს ჩვენს უახლეს, ამდენად, პირადად განცდილ წარსულსა და აწმყოს და დროთა კავშირის ფუნქციას ასრულებს, რასაც ცოცხალი შეგრძნების ძალა აქვს. ფაქტია, ამ შეგრძნების ძალა საკმაოდ ქმედითია დღემდე და ებრძვის მის იმ ალტერნატივას, რომელიც დღეს სხვა ,,ქუჩაში“ კონსტრუირდება: ქუჩა ურბანული სამყაროს ის კულტურული არტერიაა, რომელშიც, ცხოვრების კალაპოტში მოქცეული, შეკუმშული ენერგია გამოთავისუფლდება. იგი შემთხვევითობის და განურჩევლობის ტოპოსია, ურბანული დემოკრატიის (არა)პოლიტიკური სივრცე, რომელსაც შეუძლია პოლიტიკურ ტოპოსად იქცეს და შეირწყას ნაკადები იმ ძალებისა, რომლებიც ინსტიტუციების, სისტემების არხებიდან გადმოედინება და, როგორც მათი უუნარობის კომპენსირება, ქუჩის პოლიტიკურ ზღვაურად იქცეს.
დღეს ქუჩის ამ ორი, – საბჭოთა და დემოკრატიული დისკურსების აღრევა ერთგვარი სტიქიური სოციალური პროცესიცაა. ეს პროცესი არ არის საგანგაშო, რადგან სოციალურ-პოლიტიკური კონტექსტი, რომელიც ,,საბჭოთა ქუჩის“ სისტემურ არსებობას უზრუნველყოფს, დღეს აღარ არის და ამდენად, მილევადია. მაგრამ, ცხადია, ისტორიის აჩრდილისგან საფრთხე არ გვემუქრება, თუ გვაქვს არა მარტო პოლიტიკური შეთანხმება იმის შესახებ, რისი მიღწევა გვსურს, არამედ იმის შესახებაც, რა არის ამისთვის დაშვებული და რა დაუშვებელი, რომელია ის გზა, რომელიც ტაძარ… დემოკრატიის ტაძართან მიგვიყვანს.
ბათუმი
2025 წელი
© არილი