ინგლისურიდან თარგმნა თამარ მღებრიშვილმა
ინტერვიუ ლასლო კრასნაჰორკაისთან 2017 წელს, უნგრულ ენაზე, გამოცემა „ლიტერასთვის“ განსხვავებული ფორმატით ჩაიწერა – მასში რამდენიმე ინტერვიუერი მონაწილეობს. უნგრელი მწერალი საუბრობს ლიტერატურული ჯილდოების მნიშვნელობაზე, დასავლეთ ბერლინში გატარებულ წლებზე, მონღოლეთსა და ჩინეთში მოგზაურობის გამოცდილებაზე, თავისი პერსონაჟების დაჟინებულ მოთხოვნებსა და ენისა და მუსიკის ღრმა ურთიერთმიმართებაზე. ინტერვიუ იბეჭდება შემოკლებული ფორმით.
ლაიოშ იანოში: ცოტა ხნის წინ Aegon-ის პრემია მიიღეთ, მანამდე კი ბუკერის პრესტიჟული პრემია, რაც ნამდვილად არ არის მცირე მიღწევა. ამ ჯილდოების ფონზე დავფიქრდი: თქვენნაირი ინტელექტუალი და ინტროსპექციული ადამიანისთვის, რომელმაც დიდი ხანია შემოქმედებით ცხოვრებას მიუძღვნა თავი და რომელიც, მართალია, ჩრდილში არ იმყოფებოდა, მაგრამ არც საჯარო ყურადღების ცენტრში ყოფილა ოდესმე – რამდენად რთული აღმოჩნდა ეს ახალი შუქი და თაყვანისცემა? ხომ არ შეგიქმნათ პრობლემები იმ ვითარებებმა, რომლებშიც აღმოჩნდით? დაგჭირდათ თუ არა ცხოვრების რიტმის შეცვლა, თუ ყველაფერი ბუნებრივად და მშვიდად მიიღეთ?
ლასლო კრასნაჰორკაი: ყველაფერს მშვიდად და ბუნებრივად შევეგუე, რადგან ამას ჩემს ცხოვრებაზე არსებითი გავლენა არ მოუხდენია. ამასთანავე, ბოლო წლებში მიღებული ჯილდოების დამაბრმავებელი ელვარება ბევრად უფრო ადრე გაჩნდა -ჩემი პირველი წიგნიდან მოყოლებული თითქმის არასოდეს ვყოფილვარ მსგავსი აღიარების გარეშე. იყო პერიოდი, როცა უნგრულ ლიტერატურაში სერიოზული გარდაქმნები მიმდინარეობდა. ეს უშუალოდ ჯილდოებს არ ეხებოდა, მაგრამ დაახლოებით 1993 წელს, ჩემთვის სრულიად გაუგებარი მიზეზებით, უნგრულმა ლიტერატურულმა კრიტიკამ თითქოს „ღია სეზონი“ გამოაცხადა ჩემს წიგნებზე: რეტროსპექტიულად რომ შევხედოთ, მათ ლიტერატურული კანონისგან ჩამოშორებას ცდილობდნენ. ამას დიდად უწყობდა ხელს ისიც, რომ იმ წლებში უმეტესად საზღვარგარეთ ვცხოვრობდი და ვმუშაობდი, სადაც უნგრული ლიტერატურის შიდა გადაჯგუფებებს მაშინაც და ახლაც არანაირი გავლენა არ ჰქონდა. როცა ახალი წიგნით დავბრუნდი, ვნებები უკვე მეტწილად ჩამცხრალი იყო.
შესაძლოა ნიშანდობლივიც იყოს, რომ ოთხმოცდაათიანი წლების მეორე ნახევრიდან მკითხველები სულ უფრო ნაკლებად ექცეოდნენ ლიტერატურული კრიტიკის გავლენის ქვეშ. ახალი თაობები მოდიოდნენ, ძველი თაობები უფრო გონივრულები ხდებოდნენ, შედეგად მკითხველებისა და კრიტიკოსების მნიშვნელოვანი ნაწილი უფრო გახსნილი აღმოჩნდა იმ ლიტერატურის მიმართ, რომლის ნაწილიც მე ვარ. ცხადია, ყველას ვერ დავარწმუნებდი, რომ შევეყვარებინე, მაგრამ განუზომელ ტკივილს იმ შეგნებით ვამსუბუქებდი, რომ ეს უარყოფა მხოლოდ ლიტერატურულ შეჯიბრებებსა და მათ მონაწილეებს შეეხებოდა – მე კი ასეთ შეჯიბრებებში არასოდეს მიმიღია მონაწილეობა. მთლიანად დაკავებული ვარ იმით, რასაც მოცემულ მომენტში ვაკეთებ. სპორტსმენი არ ვარ. ამიტომაც აშკარაა, რომ ვერ შემაშინებს კრიტიკოსის ხმა, რომელსაც ჩემთვის რაიმე სარგებლის მოტანა არ შეუძლია და მხოლოდ იმით ცდილობს ჩემს დაშინებას, რომ შესაძლოა ძალიან არ მოვწონდე.
გაბრიელა ნადი: მაგრამ ამან ხომ შეიძლება ადამიანის კონცენტრაცია დაარღვიოს.
ლასლო კრასნაჰორკაი: დიახ, მაგრამ მხოლოდ იმ მწერლის კონცენტრაცია, რომელმაც საკუთარი მოწოდება არასწორად განსაზღვრა. რადგან მწერალმა, რომელმაც იცის, რომ პოეზიისა თუ პროზის წერის გარდა ვერაფერს გააკეთებს, ისიც იცის, რომ ამის მიზეზი ის არ არის, თითქოს მან წერა აირჩია, არამედ ის, რომ ზუსტად შეაფასა საკუთარი თავი – როგორც პოეტი ან მწერალი. ასეთ მწერალს კარგად ესმის, რომ აქ არჩევანის საკითხი არ დგას. როგორც ამბობენ, შოუბიზნესისთვის უნდა დაიბადო. რა თქმა უნდა, ბევრია ისეთი, ვინც ასე არ ფიქრობს და სჯერა, რომ ამ შემთხვევაშიც, როგორც სხვა ბევრ რამეში, არჩევანი აქვს. როცა ასეთი ადამიანები ლიტერატურულ ცხოვრებას ირჩევენ, ისინი ხდებიან უბედურები და უკმაყოფილოები, ცუდად სძინავთ, სვამენ და ჩხუბობენ, ერთი სიტყვით, ზედმეტად მგრძნობიარენი არიან ჯილდოებისა და პრემიების მიმართ. ბევრად ბედნიერები იქნებოდნენ, თუკი ამა თუ იმ პრემიას გვერდს აუვლიდნენ და მზერას იმ სფეროზე შეაჩერებდნენ, სადაც წარმატება და წარუმატებლობა საქმიანობის ნამდვილ საზომად მიიჩნევა. იქ გაცილებით ნაკლები იქნებოდა იმედგაცრუება, გაცილებით ნაკლები – უბედურება, როგორც მათთვის, ისე გარშემომყოფთათვისაც, რადგან უბედური ადამიანი მძიმე ტვირთად აწევს მათ, ვინც მის გვერდითაა. პოეზიისა და პროზის სფეროში ადამიანი მუდმივად პოეტია ან პროზაიკოსი, აქედან ვერ გამოხვალ. ჯილდოები კარგ განცდას იწვევს ან გიცავს, ან კიდევ ერთ შანსს გაძლევს, სცადო ისეთი რამის შექმნა, რაც მკითხველის ყურადღებას იმსახურებს. ასტეროიდები მოგწონს? აი, ზუსტად ეს არის ჯილდო. ჩვენ ვართ დედამიწა, ასტეროიდი კი მოდის, ღმერთმა იცის, რამდენად შორიდან – და მხოლოდ ჩვენ ვხედავთ მას. ლამაზია, საოცარია, ღმერთო ჩემო, რა მშვენიერია, და მაინც, დედამიწაზე არანაირ გავლენას არ ახდენს.
ლაიოშ იანოში: თქვენს ინტერვიუების კრებულში აღნიშნავთ, რომ წერის პროცესი თქვენთვის ყოველთვის იმ მომენტიდან იწყება, როცა რაიმე განსაკუთრებული იპყრობს თქვენს ყურადღებას და სწორედ მაშინ იწყებს „მექანიზმი“ ამუშავებას. საინტერესოა, ბარონ ვენკჰაიმის შინ დაბრუნების (Baron Wenckheim’s Homecoming) შემთხვევაში რა გახდა ეს საწყისი იმპულსი? რა იყო ის, რამაც მექანიზმი აამუშავა?
ლასლო კრასნაჰორკაი: ჩემთვის წიგნი, როგორც წესი, დასაწყისით იწყება. ომი და ომი-ს (War and War) შემთხვევაში ის საწყისი მომენტი განსაკუთრებით მკაფიოდ მახსოვს – პირველი წინადადება გამოცხადებასავით იყო. ჩემი გონება უწყვეტად მუშაობს: თავში მიტრიალებს ათასობით, ათიათასობით წინადადება, რომლებიც ეკრანზე მორბენალ სტრიქონებს ჰგვანან. შემდეგ ერთ-ერთი მათგანი მოულოდნელად იპყრობს ჩემს ყურადღებას – შეიძლება სრულიად უმნიშვნელო ჩანდეს ან მნიშვნელოვანი მოვლენიდან გამომდინარეობდეს. სწორედ მოვლენა იქცევს ჩემს ყურადღებას და ეს ყოველთვის ნიშნავს იმ ათიათასიდან ერთ წინადადებას, რომელიც გონებაში მიტრიალებს. ვცდილობ, ის დავიჭირო – ობობას ქსელის ძაფივით ან ჭაღარა თმის ერთ ღერივით ამოვგლიჯო ამ უწყვეტ ნაკადს. ეს იოლი არ არის: თითები მოუქნელი მაქვს და მათ მოქნილობას დიდი ვარჯიში სჭირდება, რომ დროულად მოეჭიდონ იმ ძაფს, იმ წინადადებას ან პირველსავე იმპულსს.
რაც შეეხება ბარონ ვენკჰაიმის შინ დაბრუნებას, არ მახსოვს, რა იყო პირველი წინადადება. უბრალოდ ვერ ვპასუხობ ამ კითხვას. ან არ მახსოვს, ან, შესაძლოა, ასეთი მკაფიო დასაწყისი საერთოდ არ არსებობდა. ხანდახან რაღაც დასაწყისის გარეშე იწყება.
გაბორ მესაროში: ამ წიგნში განსაკუთრებით მომხვდა თვალში, როგორ სძენს იუმორი და ირონია სათქმელს სიმძაფრესა და სიმტკიცეს. დასაწყისში არის სცენა, სადაც პროფესორი ქოხიდან გამოვარდება, რათა ჟურნალისტები დააფრთხოს – ეს უკვე იუმორისტული ინტერპრეტაციაა. მთელ ტექსტს ირონიული ტონი გასდევს, რომელიც მე სატანტანგოში (Satantango) ან წინააღმდეგობის მელანქოლიაში (The Melancholy of Resistance) ვერ აღმოვაჩინე. მართალია, ისინი რამდენიმე წლის წინ წავიკითხე, მაგრამ მაინც, ეს ასე ხელშესახები არ ყოფილა. თუმცა, ახლა რომ გადამეშალა…
ლასლო კრასნაჰორკაი: …მაშინ, შესაძლოა, აღმოგეჩინათ. ის, რაც აქ ენაში აირეკლება, სატანტანგოშიც არის, უბრალოდ, პირდაპირ ენობრივად კი არ მჟღავნდება, არამედ სიუჟეტურ მონახაზშია დამალული.
გაბრიელა ნადი: მე ამას ირონიად არ აღვიქვამ, უფრო სატირად, რაც ოდნავ სხვა რამაა. პერსპექტივა აქ სუბიექტს გარკვეულ დისტანციაზე აყენებს: არა მხოლოდ მწერალს, არა მხოლოდ მთხრობელს, არამედ მკითხველსაც.
ლასლო კრასნაჰორკაი: ზუსტად ასეა. არ ვიცი, შეამჩნიეთ თუ არა, რომ სწორედ ეს იუმორი, სატირა და ირონია, რომანის თითქოს „სასაცილო“ ეპიზოდები, თითქმის ყველა პერსონაჟის სისუსტესა და მარცხს აჩვენებს. ამ წიგნში არ არიან ცალმხრივად ცუდი, გახრწნილი ან ბოროტი ადამიანები. ისევე, როგორც ცალმხრივად კარგი ადამიანები. ისინი ერთმანეთს ხედავენ და ერთმანეთისადმი მიმართული მზერა, რაიმე ამაღლებული კი არა, ადამიანურია.
ლაიოშ იანოში: რა თქმა უნდა! აქ სატანტანგოს სამყაროც იგრძნობა. ვხედავ ძალიან მკაფიო ლიტერატურულ გადაწყვეტილებას, რომელიც ამ წიგნის პერსონაჟებს თითქმის სრულად ათანაბრებს. მაინტერესებს, როგორ ჩამოყალიბდა იგი წერის პროცესში, აშკარაა პარალელებიც…
ლასლო კრასნაჰორკაი: მე ამას ბალანსს ვუწოდებდი.
ლაიოშ იანოში: დიახ, ის იერარქია, რომელიც თქვენს წიგნებს ამა თუ იმ ფორმით ახასიათებს, იშლება, და ამით თავად სამყარო, ენა, სატირული ხდება…
გაბრიელა ნადი: …და პოლიფონიური.
ლაიოშ იანოში: რამდენად ავსებენ პერსონაჟები ერთმანეთს? როდის შეგიძლიათ თქვათ, რომ პერსონაჟი „მზადაა“, მონოლოგი კი დასრულებულია?
ლასლო კრასნაჰორკაი: ოჰ, ლაიოშ, თქვენ სრულიად სხვა რამეზე საუბრობთ. აქამდე თუ ვხუმრობდი, ახლა აღარ ვხუმრობ, ჩვენი საუბარი სერიოზულ ტონს იძენს. მე ეს პერსონაჟები არ მომიგონია. საერთოდ არაფერი მომიგონია, განსაკუთრებით პერსონაჟები. ისინი უბრალოდ გამოჩნდნენ ისეთები, როგორებიც არიან, და გამოჩნდნენ სწორედ ამ ენობრივ გარემოში. დეიდა იბოლიაკადან პროფესორამდე, ბარონიდან ოთხცხენიანი ეტლის უკანა-მარცხენა მერმამდე – ზუსტად ასე, სხვა გზით არა. ვერც იმას ვიტყვი, სად ჩავერიე. არ მგონია, გადაჭარბებული იყოს იმის თქმა, რომ ჩემი ერთადერთი როლი წინადადებების ქაღალდზე გადატანა იყო. თუმცა მთლად შეშლილიც არ ვარ: მაგალითად, არ უარვყოფ, რომ ეს წიგნი მე დავწერე, ამიტომ წერია ჩემი სახელი სათაურის ზემოთ. ამავე დროს, ცხადი უნდა ყოფილიყო, რომ აქ რეალური ნარატივი არ არსებობს, თუნდაც ირიბ მეტყველებას ერთგვარ ნარატიულ ილეთად მივიჩნევდეთ. სინამდვილეში, რომანის ქსოვილს პერსონაჟები ქმნიან, ხოლო ჩემი როლი – წინადადებების ჩაწერის მიღმა – მხოლოდ ის იყო, დავრწმუნებულიყავი, რომ წიგნში მოხვედრილი წინადადებები სწორედ ის წინადადებები იყო, რომლებსაც პერსონაჟები ჩემგან ელოდნენ. და რადგან მათ არსებობაზე იყო საუბარი, განსაკუთრებული სიზუსტითა და გულმოდგინებით გადმოვეცი წინადადებები, რომლებზეც ამ პერსონაჟებთან შეთანხმება მქონდა, რადგან მათ სურდათ რომანში გამოჩენა, სინათლეზე გამოსვლა ზუსტად ამ ფორმით და სხვა გზით არა.
გაბრიელა ნადი: ამდენად, ისინი რეალური, ხორცშესხმული პერსონაჟები არიან?
ლასლო კრასნაჰორკაი: ნამდვილად! გგონიათ, რასკოლნიკოვი გამოგონილია? ასეთი სერიოზული საუბრისას ხომ არ გინდათ ხუმრობა, არა?
ლაიოშ იანოში: ვფიქრობ, არსებითი განსხვავება უნდა არსებობდეს იმ უნგრეთს შორის, სადაც სატანტანგო იწერებოდა და იმ დღევანდელ რეალობას შორის, რომელშიც ბარონ ვენკჰაიმის შინ დაბრუნება შეიქმნა. როგორ გრძნობთ თავს აქ? როგორ აღიქვამთ ირგვლივ მიმდინარე მოვლენებს? მით უმეტეს, რომ წიგნი ისევ და ისევ ამ სამყაროს უტრიალებს.
ლასლო კრასნაჰორკაი: დიახ, ჩემში ბევრი რამ შეიცვალა. ჩემი საცხოვრებელი პირობები და წარმოდგენა ერთ ადგილზე ყოფნის შესახებ რადიკალურად შეიცვალა. სატანტანგოს წერისას, 70-იან წლებში, ჯერ კიდევ გამოცემის წლამდე, მჯეროდა, რომ აქ, უნგრული უდაბნოს შუაგულში, მთელი ცხოვრება ჩავრჩებოდი. არასდროს დავდგამდი ფეხს ისეთ ადგილას, როგორზეც ახლა ვსაუბრობთ. ვცხოვრობდი მსახურებს შორის, თავად ვიყავი ერთ-ერთი უსახელო „არავინ“, და ეს გაჭირვება მისაღებიც იყო, სხვანაირად არც შეიძლებოდა. მხოლოდ ყველაზე იაფ, სარდაფურ ბარებს ვსტუმრობდით. ბუნებრივია, მრავლობითი ფორმა იმ სიმართლეს ფარავს, რომ არც მე ვესადაგებოდი არსებულ გარემოს. ყოველ ჯერზე, როცა ერთ-ერთ ასეთ ბარში შევდიოდი, ჩნდებოდა ადამიანი, რომელიც მიყვიროდა: „რა ჯანდაბა გინდა აქ, იესო ქრისტე?“ მაგრამ მაინც არ მაგდებდნენ. გარდა ამისა, მე მშვიდი ახალგაზრდა ვიყავი, ალკოჰოლში ჩაძირული, ბარში კი წინასწარ უნდა გადაგეხადა, რასაც ყოველთვის ვაკეთებდი, ამიტომ არც ერთი ასეთი ადგილიდან ოფიციალურად არასდროს გამოვუგდივარ, ერთი გამონაკლისის გარდა. ახლა კი ასეთ ბარში აღარ შევიდოდი, აღარ ვარ იმ გარემოს ნაწილი, ჩემი სასმელი აღარ არის ლუდი და „კევერტი“, აღარ ვცხოვრობ მარტო, და საერთოდ, აღარ აქვს მნიშვნელობა, სად მივდივარ – ყველგან ერთი და იგივე ვარ. იმასაც ვაღიარებ, რომ ახლა ყველაფერი სრულიად უცხო და შეცვლილია.
გაბრიელა ნადი: ერთი გამონაკლისის გარდა?
ლასლო კრასნაჰორკაი: ბარებს გულისხმობთ? არ მინდოდა, ამ შემთხვევაზე ყურადღება გამემახვილებინა. უბრალოდ, ერთხელ, როდესაც დავლიე, მოულოდნელად ჩხუბში ამოვყავი თავი, ეს ნამდვილად არ მახასიათებდა. მიუხედავად იმისა, რომ საკუთარ სიმართლეში დარწმუნებული ვიყავი, უბრალოდ მითხრეს, რომ იქიდან უნდა წამოვსულიყავი. რა იყო კონფლიქტის მიზეზი ან ვის დავუპირისპირდი, არ მახსოვს. ყოველ შემთხვევაში, ასეთი რამ აღარ განმეორებულა, საყურადღებო ამბავი ნამდვილად არ არის, რის გამოც გულწრფელად ვწუხვარ.
გაბრიელა ნადი: ვიფიქრე, ეგ ამბავი ჩხუბით დასრულდა.
ლასლო კრასნაჰორკაი: ჩხუბი და მე? ოჰ, ამას არასდროს ვიზამდი. თუ რამეა, სროლას ვამჯობინებდი. მაგრამ სად შევჩერდით? დიახ, სატანტანგო და დღევანდელი სამყარო. განსხვავება ფუნდამენტურია. ავიღოთ, მაგალითად, ჩემი ცხოვრება და უნგრეთი, ეს საბრალო და ყველა მხრიდან დაწყევლილი ქვეყანა, გვერდზე გადავდოთ. დავიწყოთ იმით, რომ უნგრეთი დავტოვე. ეს მიკლოშ მესოლის დამსახურებაა. მე უნგრეთის დატოვება არ მსურდა, მაგრამ იგი დარწმუნებული იყო, რომ თუ უნგრეთში დავრჩებოდი, თავს მოვიკლავდი. მას არ სურდა ამ პასუხისმგებლობის საკუთარ თავზე აღება და ამიტომ ყველაფერი გააკეთა, რომ აქედან წავეყვანე. რაკი თავად სხვა რეალური შესაძლებლობა არ ჰქონდა, ჩაებღაუჭა ერთადერთ გამოსავალს, რაც მაშინ არსებობდა – ხელოვნების სტიპენდიას დასავლეთ ბერლინში. სტიპენდია მივიღე, წავედი და სწორედ ამ მომენტიდან ჩემი ცხოვრება შეუქცევადად შეიცვალა. მაშინ პირველად მოვხვდი დასავლეთში. ეს იყო ჩემი პირველი გამოცდილება პოლიტიკური თავისუფლებისა – ისე, რომ თავადაც არ ვიცოდი, რას ნიშნავდა იგი; და ჩემი პირველი შეხება ქალაქთან, რომელიც დემოკრატიული წესრიგით ცხოვრობდა. დასავლეთ ბერლინში უკვე გარკვეულწილად საერთაშორისო აღიარების მქონე ჯიმ ჯარმუშმა, ტომ უეიტსმა და სხვებმაც, რომელთა ჩამოთვლასაც დიდ ხანს მოვუნდები, თავიანთ წრეში მიმიღეს. ჩვენ უბრალო, ნახევრად ბნელ ბარში ვიკრიბებოდით, ჩვენ გვერდით მჯდომ სამოცდარვა ან ორმოცდათექვსმეტი წლის კაცს ზუსტად ისეთივე უფლება ჰქონდა ჩართულიყო საუბარში, როგორც ამ ცნობილ ადამიანებს. ყველას თანაბარი ხმა ჰქონდა, ზუსტად ისე, როგორც ათენის აგორაზე. ეს განცდა მომნუსხველი იყო.
როდესაც თავისუფლების საკითხი წამოიჭრებოდა – იმ განსაკუთრებულად მილიტარიზებულ ქალაქში – და ეს ყოველთვის ხდებოდა, მე ისევ და ისევ ვიაზრებდი, რომ თუ ეს იყო თავისუფლება, მაშინ მასში მთელი ცხოვრება მიცხოვრია. სხვებისთვის დასავლეთ ბერლინი ამ თავისუფლების პატარა, სახიფათო კუნძული იყო, ადგილი, სადაც ყველა კედლით იყო გარშემორტყმული და კლაუსტროფობიას უჩიოდა, ყველა ჩემ გარდა. მე კი სიამოვნებით ვიძირებოდი ამ ჩაკეტილ დაცულობაში და როცა კედლის დანგრევა დაიწყეს, ადგილობრივები შევაძრწუნე: მაშინვე გავიქეცი სანახავად და ვეხვეწებოდი – „გთხოვთ, ხალხო, ნუ დაანგრევთ, ნუ დაანგრევთ“.
აი, იდგა გრძელთმიანი, ორმოცდაათკილოგრამიანი, ოდნავ მოხრილი უნგრელი მწერალი და ამბობდა: „ნუთუ ვერ ხვდებით, რომ ეს კედელი გვიცავს?“ მე არ ვგრძნობდი შებოჭილობასა და ჩაკეტილობას, მეგონა, რომ ბოროტება იყო გარეთ გამოკეტილი.
უნგრეთში დაბრუნებისთანავე ჩემი ცხოვრება თავდაყირა დადგა. მათ შორის პირადი ცხოვრებაც, რადგან დასავლეთ ბერლინში გატარებულმა წლებმა თავისი კვალი დატოვა: ჩემი ოჯახი შეიცვალა. მათ სურდათ გაგვეგრძელებინა ის ცხოვრება, რომელიც დასავლეთ ბერლინში გვქონდა, მე კი მინდოდა დავბრუნებულიყავი იმავე სამყაროში, საიდანაც წამოვედი – მსახურებს შორის – ეს კი ჩემი ოჯახის წევრებისთვის შეუძლებელი აღმოჩნდა. ჩემთვის კი არსებითად მნიშვნელოვანი იყო.
მე არ მინდოდა „მიცუბიშის“ ტარება, არ მინდოდა იმ 45 კვადრატული მეტრის თიხის სახლზე დიდი სახლი მქონოდა, რომელშიც მანამდე ვცხოვრობდი. დაჟინებით მოვითხოვდი, რომ ყველაფერი ყოფილიყო ისე, როგორც სახლიდან წასვლისას, ანუ არაფერი მქონოდა, გარდა თავისუფლებისა, რომელიც მანამდეც გამაჩნდა, რადგან იგი არასოდეს ყოფილა დამოკიდებული გარე ფაქტორებზე.
იგივე იაფფასიანი არაყი და ლუდი მოვითხოვე იმავე პატარა ბარში, „კის ბეკეში“, მაგრამ მითხრეს, ეს ლუდი აღარ გვაქვს, მხოლოდ „ჰეინეკენი“ და ვისკიო. ასე რომ, ძველებურ ცხოვრებას ვეღარ დავუბრუნდი, რადგან აქედან გავიქეცი და უნგრეთის ნაცვლად, საზღვარგარეთ დავხეტიალობდი. შემდეგ, 1990 წელს, სრულიად შემთხვევით, შორეულ აღმოსავლეთში აღმოვჩნდი, რამაც მთლიანად ამოაყირავა ჩემი სამყარო. მაგრამ მგონი ეს უკვე მოგიყევით, არა? შენ და ტიბორს. თუ მაშინ იქ არ იყავი? სენტლასლოში?
გაბრიელა ნადი: არა, ეს ლიტერას ინტერვიუ იყო, მაგრამ მე იქ არ ვყოფილვარ.
ლასლო კრანასჰორკაი: ჰო, ყოველ შემთხვევაში ასე იყო. 1990 წელს, ზაფხულის ერთ მშვენიერ შუადღეს, უნივერსიტეტის ერთმა ნაცნობმა დამირეკა და მითხრა: „ბოდიში, აქამდე რომ ვერ შეგატყობინე, მაგრამ მალე მიხვდები, უფრო ადრე რატომ ვერ დაგირეკე.“ მე და ამ ადამიანს სრულიად განსხვავებული ინტერესები გვქონდა, ამიტომ ახლო მეგობრები არასდროს ვყოფილვართ, მაგრამ ძალიან მიყვარდა მისი პირდაპირობის, წესიერებისა და პატიოსნების გამო. მისი სახელია ლაიოშ კერმენდი, რომლის ერთ-ერთი სოციოგრაფიული ნაშრომი ატილა იოჟეფის წრის (JAK) გამოცემულ ბროშურაში დაიბეჭდა. იგი კუმანი ჭაბუკი იყო და განსაკუთრებით ამაყობდა თავისი წარმომავლობით.
გაბრიელა ნადი: მაშინ, როცა JAK-ის ბროშურები ნარინჯისფერი იყო, თუ სწორად მახსოვს.
ლასლო კრასნაჰორკაი: დიახ, სულ თავიდან ნარინჯისფერი იყო. ჩვენ მეგობრები არასდროს ვყოფილვართ, რადგან ის არ სვამდა და ჩვენთან ერთად ბარებში არ დადიოდა. მე კი იმ წლებში თითქმის აუტანლად მეჩვენებოდნენ ადამიანები, რომლებიც ალკოჰოლს საერთოდ არ ეკარებოდნენ. ბოლომდე ვერ ვხვდებოდი, როგორ შეიძლებოდა ცხოვრება ალკოჰოლის გარეშე, მას კი ეს შეეძლო და ახერხებდა კიდეც.
სწორედ იმ ზაფხულის მშვენიერ შუადღეს, ტელეფონით დამირეკა და ბოდიშის მოხდით დაიწყო: მაპატიე, რომ ასე გაწუხებ, მაგრამ ჩემთან ერთად ხომ არ წამოხვალ ულან-ბატორში ათდღიან კონფერენციაზე, რომელიც ჩინგიზ-ყაენის შესახებააო. დაუფიქრებლად, თითქმის რეფლექსურად ვუპასუხე, რომ დიახ, რა თქმა უნდა-მეთქი. ასეთ შემოთავაზებაზე უარს ვერ ვიტყოდი.
და მოხდა ისე, რომ სულ ცოტა ხანში თვითმფრინავი უკვე იწყებდა დაშვებას ულან-ბატორის აეროპორტისკენ, უფრო სწორად, იმგვარ ადგილას, სადაც დაშვება კი არა, მხოლოდ ჩავარდნა შეიძლება. ჩვენ ულან-ბატორში ჩავვარდით, და სწორედ ამ მომენტიდან ჩემში რაღაც ფუნდამენტურად შეიცვალა.
იქ უამრავი რამ მოხდა. ამის მხოლოდ ნაწილი, მცირე ფრაგმენტი, შევიტანე ურგის ტყვეში (The Prisoner of Urga); უფრო მხიარული, ირონიული ეპიზოდები განზრახ გამოვტოვე. მაგალითად, ის, თუ როგორ ვცხოვრობდით ე.წ. „სასტუმროში“. ცხვრის, ქონისა და სალის აუტანელი სუნი იყო ყველგან. ერთ დღეს სასტუმროს სატვირთო მანქანა მოადგა, მიწაზე გადმოყარა ცხვრის ხორცი და იქვე, ტროტუარზე, დაჭრეს პატარა ნაჭრებად, შემდეგ კი შეიტანეს ამ „სასტუმროს“ რესტორნის სამზარეულოს რომელიღაც ბნელ კუნჭულში. აბსოლუტურად წარმოუდგენელი ადგილი იყო.
იმ დროისთვის რუს ჯარისკაცებს ქვეყანა უკვე დაეტოვებინათ, მაგრამ ძველი კომუნისტური ხელმძღვანელობა კვლავ ხელისუფლებაში რჩებოდა. ყველაფერი უკიდურესად არეული და გაურკვეველი იყო. როგორც კი მოსაღამოვდებოდა, დაახლოებით ხუთი საათისკენ, ქუჩაში გასვლა აღარ შეგვეძლო, რადგან მონღოლები ჩვენნაირ ადამიანებს უმალვე გაუსწორდებოდნენ. ამ დროისთვის ისინი უკვე ძალიან მთვრალები იყვნენ და ეს უმნიშვნელო ფაქტი არ არის. როცა მონღოლი კაცი უკიდურესად მთვრალია, და საღამოს ხუთის შემდეგ ყველა მონღოლი ასეთ მდგომარეობაშია, მათი ზუსტი განზრახვის ამოცნობა შეუძლებელი ხდება. ფაქტი ერთი იყო, მათ ყველა რუსი ჯარისკაცი დახოცეს და მთვრალი მონღოლის თვალში ყველა, ვინც მათ არ ჰგავს, რუსი ჯარისკაცია.
ისინი იმდენად არ იყვნენ მიჩვეულნი უცხოელებს, რომ არაერთხელ, დღისით-მზისით, ცხენებით დაგვესხნენ თავს. ძველი აღზრდისა და სისხლში გამჯდარი ჩვევების გამო, მათთვის ნებისმიერი უცხო ადამიანი, კამერით ხელში, ჯაშუში იყო. „რას აკეთებთ კამერით? ჯაშუშებო!“- ყვიროდნენ. ის ადგილობრივებიც კი, რომლებიც ახალ სამყაროს მოერგნენ, ამ ძველმოდურ კაცებს ძლივს აკავებდნენ. ბოლოს და ბოლოს, მათ ჩვენი, როგორც იმპერიის ჯაშუშების, ცხენებით გადათელვა უნდოდათ.
ერთ დღეს, ამ არეულ, სიურრეალისტურ სამყაროში, ე. წ. „სასტუმროში“ ვისხედით, როცა ლაიოშის წინ მსოფლიო რუკა გავშალე და ვუთხარი: „აი ბუდაპეშტი, აი ულან-ბატორი, აი პეკინი. ეს ერთადერთი შანსია ჩვენს ცხოვრებაში. მალე კომუნიზმი დაინგრევა და აქ ფეხს ვეღარ დავდგამთ. წავიდეთ პეკინში! ერთხელ ვცხოვრობთ, ერთხელ ვკვდებით!“
რა თქმა უნდა, ყველაფერი ასეთი მარტივი არ იყო. ჯერ ბუდაპეშტში უნდა გავფრენილიყავით, შემდეგ ისევ ულან-ბატორში დავბრუნებულიყავით, რათა მატარებლით პეკინში ჩავსულიყავით. მაგრამ უცბად პეკინში აღმოვჩნდით. ვისხედით პეკინის საგარეო საქმეთა სამინისტროს სტუმართა საცხოვრებელში – აღარ მახსოვს, როგორ მოვხვდით იქ – კვლავ რუკა გავაშალე და ვუთხარი: „ლაიოშ, აი ბუდაპეშტი, აი პეკინი, აი გუანჯოუ. წავიდეთ გუანჯოუში.“ და უცბად გუანჯოუში აღმოვჩნდით.
როცა ვბრუნდებოდით, სამყარო, რომელიც მანამდე ჩაკეტილი და შეზღუდული მეჩვენებოდა, გახსნილი და განუსაზღვრელი გახდა, პრაქტიკულად ამოუწურავი. ვცდილობდი დამერწმუნებინა თავი, რომ ფერები შესაძლოა იცვლებოდეს, მაგრამ ეს მხოლოდ მოჩვენებაა; ადამიანები ყველგან ერთნაირები არიან – „აქ სანახავი არაფერია“, როგორც პოლიციელები იტყოდნენ. მაგრამ ასე არ აღმოჩნდა. აშკარა გახდა, რომ გაცილებით მეტი „სამყარო“ არსებობდა, ვიდრე მანამდე წარმომედგინა.
ვუყურებდი ჩემს საკუთარ სამყაროს – ევროპული აღზრდის კაცისას, რომელიც გაიზარდა რწმენით, რომ არსებობს სამყარო, ცა და მიწა; რომ კეპლერისა და კოპერნიკის დროს ასეთი იყო, მათ შემდეგ – სხვანაირი. რომ არსებობს წელიწადის დროები – აქ ოთხი, იქ ორი; შემდეგ ფილოსოფიური კითხვები, პოლითეიზმისა და მონოთეიზმის იდეები, მითი და ტრანსცენდენტურობა, ბოლოს – დიდი საფრანგეთის რევოლუცია.
ვუყურებდი ჩინეთს, უძველეს იმპერიას, სადაც ასევე არსებობდა ცა და მიწა, სეზონები (აქ ორი, იქ ოთხი), ფილოსოფიური კითხვები, პოლითეიზმი და მონოთეიზმი, მითი და ტრანსცენდენტურობა; მათაც ჰყავდათ თავიანთი ზევსები, იაჰვეები, იესოები, თავიანთი პლატონები, არისტოტელეები, ჰერაკლიტეები და მუდმივად მყოფი მაოსნაირი ტირანი, რომელიც იმავეს სთავაზობდა, რასაც დიდი საფრანგეთის რევოლუცია. როლები და კითხვები იგივე იყო, მაგრამ პასუხები სრულიად განსხვავებული.
როგორ შეიძლებოდა ეს? ვფიქრობდი. თუ ეს შესაძლებელია, ყველაფერი შესაძლებელია. ჩემი ცხოვრება შეცვლილი იყო. და არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ვეღარ დავბრუნდი ჩემს პატარა ბარში ან იმიტომ, რომ აღარ ასხამდნენ „კევერტს“ ლუდთან ერთად, არამედ იმიტომ, რომ გავიგე: ერთსა და იმავე კითხვას შეიძლება მრავალგვარი პასუხი მოეძებნოს.
არსებობს არა ერთი, არამედ მრავალი სამყარო, რაც იმას არ ნიშნავს, რომ არცერთი არ არსებობს. ტრანსცენდენტურ სფეროში რაც ხდება, ჩინელისთვის სრულიად სხვაგვარია, ევროპელისა ან ჩრდილოამერიკელისთვის – სხვაგვარი. უპირველესად, მათ საერთოდ არ სწამდათ ღმერთის, მხოლოდ ცრურწმენების. ასე იყო ყოველთვის. რეალურად მათ „აქტიურობა“ მხოლოდ მაშინ დაიწყეს, როცა ლი ბაი გარდაიცვალა და დაოისტ წმინდანად შერაცხეს. აქ საუბარი არა იმ ლი ბაიზეა, რომელიც ლურჯი მთების სამყაროში ზის, არამედ მის ფანტასტიკურ, ალკოჰოლით გაჟღენთილ, ამაღლებულ ცხოვრებაზე, იქამდე, სანამ მარადიულ ადგილს დაიმკვიდრებდა.
ან, მაგალითად, ჩინური გუანინის კულტი – თანამედროვე, აქტუალური, როგორც შავი კატის კულტი. გუანინი არის ავალოკიტეშვარა, თანაგრძნობის ბოდჰისატვა, ქალის სახის მქონე. 1990-იანი წლებიდან, მაოს და ნაწილობრივ დენ სიაოპინისგან გათავისუფლების შემდეგ, იგი რელიგიური ადამიანებისთვის უმთავრეს ფიგურად იქცა. პეკინში გავიცანი წარმოუდგენლად მდიდარი ქალი, რომლის სამმილიონდოლარიან, ბრილიანტებით მოჭედილ ჯიპში, უკანა ხედვის სარკეზე, ოქროს გუანინის ფიგურა ეკიდა. ყოველ შემთხვევაში, ამგვარ რწმენას წმინდა ფრანცისკეს რწმენასთან ვერ შევადარებ, თუმცა ორივე არსებობს.
გაბრიელა ნადი: როგორ მოხდა, რომ ამ ყველაფრის შემდეგ ასეთი ვრცელი წიგნი უნგრულ რეალობას მიუძღვენით? ცხადია, ვუტრირებ, მაგრამ მსგავსი გამოცდილებების შემდეგ, ისევ უნგრეთს რატომ უნდა დაუბრუნდე?
ლასლო კრასნაჰორკაი: ეს წიგნი უნგრული რეალობის შესახებ არ დამიწერია. ის ფაქტი, რომ მასში უნგრული სამყაროა წარმოდგენილი, მხოლოდ იმას ნიშნავს, რომ არ მქონდა მიზეზი, არ გადმომეცა სად, როგორ და რა ვითარებაში ცხოვრობდნენ ადამიანები, რომელთა შესახებაც წიგნს ვწერდი.
გაბორ მესაროში: თქვენ ამბობთ, რომ აქ ბევრი რამ შეიცვალა, მაგრამ მე მუდმივად ვფიქრობ, რომ ძირითადი სტრუქტურა, სამყაროს ფუნდამენტური წყობა – რომ ოცი წლის კაცი, რომელსაც არ შეუძლია ამ ქვეყნიდან წასვლა, შთაგონებას პოულობს იმაში, რომ ჰყავს მეგობრები, სვამს ალკოჰოლს და არ მოდის ისეთ ადგილებში, როგორშიც ახლა ჩვენ ვსხედვართ – რატომღაც არაფრით განსხვავდება სატანტანგოს ან დღევანდელი სამყაროსგან.
ლასლო კრასნაჰორკაი: სრულიად მართალი ხართ. ახლა სცენაზე ბელა ტარი შემოდის, რომელიც აქ რომ იჯდეს, იტყოდა, რომ არაფერი შეცვლილა. ამ ქვეყნის არსი საერთოდ არ შეცვლილა. მაგრამ ეს არის არსის ბუნება: ის უცვლელია.
გაბორ მესაროში: და რას გულისხმობთ, როდესაც მნიშვნელოვან ცვლილებებზე საუბრობთ?
ლასლო კრასნაჰორკაი: რა შეიცვალა მნიშვნელოვნად? მე! მნიშვნელოვნად შევიცვალე. მაგალითად, აღარ მაქვს არაფრის ენთუზიაზმი. ვეღარასდროს შევძლებ მუსიკის აკვიატებით წერა-შექმნას. უბრალოდ აღარ შემიძლია. ძალიან ბევრი რამ გამოვცადე ამისთვის, უამრავი სისტემა და სიტუაცია მინახავს, რომლებიც ერთმანეთთან წონასწორობაში არიან და ურყევია. ბოლო დროს ინდოეთში, მაგრამ ამაზე საუბარი არ მინდა. უბრალოდ ყველას ვაფრთხილებ, რომ ინდოეთში არ წავიდნენ! არავინ წავიდეს ინდოეთში! არავინ! ვინც ინდოეთში წავა, ყველაფერს დაკარგავს! მე უკვე გაგაფრთხილეთ.
გაბრიელა ნადი: თქვენმა თხრობის ტექნიკამ შთაბეჭდილება მოახდინა ჩემზე, ამიტომ მინდა გკითხოთ, როგორ განვითარდა ის. არ მგონია, რომ პოლიფონია კრასნაჰორკაის ნაწარმოებებისთვის დამახასიათებელი იყოს. ამბავი გარკვეული თვალსაზრისით იწყება, მაგრამ მხოლოდ გაცილებით გვიან ვიგებთ, ვინ საუბრობს ან ადრევე ვიგებთ მოგვიანებით მომხდარი მოვლენების შესახებ და შემდეგ დასაწყისს სხვა პერსონაჟისგან ვიგებთ. შეიძლება ითქვას, რომ მკითხველის მიმართ სასტიკი ხართ, მკითხველს წარმოუდგენელ შრომას აიძულებთ.
ლასლო კრასნაჰორკაი: მართლა? საერთოდ არ მინდოდა სასტიკი ვყოფილიყავი. მაგრამ დიახ, ვიცი, რომ ბევრმა დაწერა და თქვა, რომ ძალიან რთულია, მაგრამ ღირს. ქალს ჰგავს, რომლისაც გვეშინია.
გაბრიელა ნადი: ეს ავტორისეული არჩევანია, შეუძლებელია ისე მოიქცე, თითქოს შენს ხელს რაიმე ძალა წარმართავდეს.
ლასლო კრასნაჰორკაი: რა თქმა უნდა, შესაძლებელია, დამიჯერეთ. მე სიტყვების წყალობაზე ვარ დამოკიდებული. შეიძლება ისე ჩანდეს, თითქოს მე ვირჩევ მათ, მაგრამ ასე არ არის. ყოველთვის ზუსტად ერთი სიტყვა მახსენდება, საშინლად ზუსტი და ვერცერთი სხვა სიტყვა ვერ დაიკავებს მის ადგილს. სხვაგვარად ამას როგორ აღვწერ, თუ არა როგორც უხილავ ძალას, რაც ჩემს ხელს წარმართავს? მაგალითს მოვიყვან. პირადად და მხოლოდ საკუთარი თავისთვის, მე მუდმივად ვწერ და იმპროვიზაციას ვუკეთებ მუსიკას. ბოლო ათი-თხუთმეტი წელი ძირითადად დიდი ბაროკოს კლასიკის – ბახის, ჰენდელის და სხვათა ნაწარმოებებს მივმართავდი. ჩვეულებრივ, მათ არ ვიწერ, უბრალოდ ვუკრავ, ხანდახან ვიწერ, მაგრამ შემდეგ მავიწყდება. როდესაც ჰენდელისა და ბახისგან გავთავისუფლდები, ძაღლივით ჯაჭვისგან დავიხსნი თავს, და ე. წ. იმპროვიზაცია იწყება, თითქოს ეს აკორდები მე მეკუთვნის, მაგრამ რეალურად, არც ერთი არ არის ჩემი.
უპირველეს ყოვლისა, არსებობს ერთი ძალიან მნიშვნელოვანი ფაქტორი: ტექნიკური შეზღუდვა. თუ არსებობს გარკვეული ტექნიკური ასპექტები, რომლებიც არ იცი, ვერ შექმნი იმაზე მეტს, ვიდრე შენი ტექნიკური ცოდნა გაძლევს საშუალებას. ჩვენი თაობის თითქმის ყველა ადამიანს შეუძლია გიტარაზე დაკვრა. როგორც კი ვსწავლობთ დო მაჟორს, ფა მაჟორს, სოლ მაჟორს, ლა მინორს, მი მაჟორსა და რე მინორს, გვგონია, რომ გარკვეულწილად უკვე ვუკრავთ გიტარაზე. ანუ ვსწავლობთ ისე, როგორც ბოშები სწავლობენ ვიოლინოს დაკვრას: მათ არ იციან მუსიკის თეორია და ნოტების კითხვა, მაგრამ დაკვრა იციან. თუმცა, აკორდების ამ ტიპის ტექნიკა გაფიქრებინებს, რომ ეს არის ერთადერთი გზა, რომლითაც ინსტრუმენტი არსებობს და უმეტეს შემთხვევაში, ასეა. ამგვარად, ტექნიკური შეზღუდვები ინსტრუმენტის მუსიკალურ პროდუქტიულობას ზღუდავს და განვითარების შესაძლებლობას გართმევს, რაც დროთა განმავლობაში ჩემთვის შეიცვალა, რადგან ვისწავლე სხვადასხვა ინსტრუმენტზე სულ უფრო და უფრო მრავალშრიანი მუსიკალური სტრუქტურების შექმნა. ახლა ნებისმიერ იმ ინსტრუმენტს ვყიდულობ, რომელიც მოცემულ მომენტში მიყვარდება…
გაბრიელა ნადი: რომელ ინსტრუმენტებზე უკრავთ?
ლასლო კრასნაჰორკაი: უამრავზე – კრეტული ლირიდან დაწყებული, იაპონური და ინდური ინსტრუმენტებით დამთავრებული. ძირითადად მაინც ფორტეპიანოზე, გიტარაზე და საეკლესიო ორგანზე, თუმცა განსაკუთრებით დიდ სიამოვნებას მანიჭებს აკორდეონი და ჰარმონიკა, მიუხედავად იმისა, რომ ეს უკანასკნელი ჯოჯოხეთურად რთულია…
გაბრიელა ნადი: და თქვენს შესრულებულ მუსიკას მხოლოდ ყველაზე ახლობელი ადამიანები ისმენენ?
ლასლო კრასნაჰორკაი: ისინიც არა. ადამიანი შეიძლება იყოს ახლობელი, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ვენდობი. ვგულისხმობ იმას, რომ ეს სხვებისთვის შეიძლება ტვირთად იქცეს; აუცილებელი არ არის, ყველაფერი გაუზიარო შენს ახლობელ ადამიანს, უნდა გავითვალისწინოთ სხვისი მგრძნობელობა. ვფიქრობ, სიყვარული გულახდილობით კი არა, ტაქტით უნდა დაამტკიცო. ტაქტი კი თავშეკავებაა. ხანდახან ღამით მეუღლეს ვურეკავ და ვუკრავ იმას, რაც ახლახან შევქმენი, თუმცა ეს თითქმის ყოველთვის მისი ტირილით სრულდება. ცოტა ხნის წინ ჩემმა ერთ-ერთმა ქალიშვილმა, რომელიც ოჯახში ყველაზე ემოციური და მგრძნობიარეა, მთხოვა: მიუხედავად იმისა, რომ შენ მიერ შექმნილი ნაწარმოებები ყოველთვის მაინტერესებდა და ყოველთვის მიზიარებდი, იქნებ სიკეთე გამოიჩინო და ფორტეპიანოსთვის დაწერილი მუსიკა აღარ მომასმენინო, მას ყოველთვის ტირილამდე მივყავარ, რადგან უაღრესად ლამაზია, მაგრამ, ამავე დროს, საშინლად სევდიანიო.
სწორედ ეს არის მუსიკა, დაკვრა, მასში სრულად ჩაძირვა. დიდი ხნის განმავლობაში არ მჯეროდა ჯონ მაკლაფლინის, რომლის ნათქვამმაც გამაოცა, რომ მუსიკალური სირთულის უმაღლესი ფორმა კლასიკური მუსიკა კი არა, ჯაზია. მოზარდობის წლებში პროფესიონალი ჯაზმუსიკოსის ცხოვრებით ვცხოვრობდი – ფულისთვის ვუკრავდი ფორტეპიანოს ჯაზ-ტრიოში, რადგან განათლებული პიანისტი ვიყავი, როგორც ბევრი ჩვენგანი, ვისაც ათ წელზე მეტი ჰქონდა მუსიკალურ სკოლაში გატარებული. მიუხედავად იმისა, რომ მშობლებს არ მოსწონდათ ჩემი ცხოვრების სტილი, რომელიც მართლაც თავაშვებული იყო, მაინც ვერ ვხვდებოდი, რატომ მიაჩნდა მაკლაფლინს, რომ ჯაზი მუსიკალური სირთულის მწვერვალია, თვითგამოხატვის ყველაზე მდიდარი და რთული ფორმა.
როცა ბოლოს და ბოლოს კლასიკური მუსიკიდან ჯაზისკენ გადავუხვიე, როცა მასში ბოლომდე ჩავიძირე, უეცრად მივხვდი, რას გულისხმობდა. კლასიკურ მუსიკას, ისევე როგორც სხვას, რაღაც აკლდა: თავისუფლება, თავაშვებულობა, უპასუხისმგებლობა. დარწმუნებული ვარ, ბევრს გაუჭირდება დაეთანხმოს აზრს, თითქოს ბახში თავისუფლება არ არის, მაგრამ მაინც, მაკლაფლინის ნათქვამი საინტერესოა ან, სულ მცირე, დამაფიქრებელი. ბოლო დროს კვლავ დავუბრუნდი მოზარდობის საყვარელ მუსიკოსებს, განსაკუთრებით თელონიუს მონკს.
ლაიოშ იანოში: შემთხვევითი არ არის, რომ ის ჩვენი „მწერლების კინოს“ სერიისთვის აირჩიეთ.
ლასლო კრასნაჰორკაი: დიახ, ის ჩემთვის ყოველთვის განსაკუთრებული იყო, რადგან სწორედ მისი საშუალებით გავიგე, რომ სიგიჟე არ ნიშნავს ორ რამეს: პირველი – სიგიჟესა და გენიოსს შორის აუცილებელი კავშირი არ არსებობს; მეორე – სიგიჟით შეპყრობილი ადამიანი შეიძლება სერიოზულად აღვიქვათ. ტარის მიხედვით, სიგიჟით შეპყრობილ ადამიანს ვერ აღიქვამთ სერიოზულად, რადგან თუ ასე მოიქცევით, ეს მისი სიგიჟის შეურაცხყოფაა.
ჯაზში, ჩემს ახალ აღმოჩენაში, ერთგვარი ველური თავისუფლება ვიგრძენი. ამან, რა თქმა უნდა, გავლენა მოახდინა ენაზე, რადგან ჩემთვის ენასა და მუსიკას საერთო წინაპარი ჰყავდათ, რაც ორიგინალური აზრი არ არის, მე უბრალოდ ვხედავ ამ საერთო სათავეს და მისგან ვიღებ საფუძველს. ასე რომ, ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად, შემიძლია ვთქვა, რომ ლიტერატურული ფორმის მუსიკალურობა პირდაპირ მუსიკიდან არ მოდის, არამედ იმ დროიდან, რაც წინ უძღოდა ორივეს, როდესაც სიტყვები და მუსიკა რაღაცნაირად ერთი და იგივე იყო. ერთსა და იმავე წერტილში, ერთსა და იმავე მომენტში. იქ და მაშინ, სადაც და როდესაც დაიწყო მაგია…
© არილი