პოსტები კატეგორიიდან: პორტრეტი

უილიამ ფოლკნერი

რო­გორ გაჰ­­ვა ფოლ­­ნე­რის ფავ­ნუ­სი პა­ნის ძა­ხილს

ლე­ლა სამ­ნი­აშ­ვი­ლი

უილ­­ამ ფოლ­­ნერ­მა წე­რა იმ რწმე­ნით და­იწყო, რომ პო­­ტი გახ­დე­ბო­და, მაგ­რამ ამ სურ­ვი­ლის გან­ხორ­ცი­­ლე­ბა მხო­ლოდ პრო­ზა­ში გახ­და შე­საძ­ლე­ბე­ლი. ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში გვაქვს მრა­ვა­ლი მა­გა­ლი­თი იმ­­სა, რომ მწე­რა­ლი მოღ­ვა­წე­­ბას პო­­ზი­ით იწ­ყებს, შემ­დეგ პრო­ზა­ზე გა­და­დის და ამ­ის სა­ფუძ­ვე­ლი თით­­მის ყო­ველ­­ვის მწერ­ლის მი­ერ სა­კუ­თა­რი შე­საძ­ლებ­ლო­ბის სწო­რად გა­აზ­რე­ბის უნ­­რია. უიშ­ვი­­თე­სია შემ­თხ­ვე­ვა (მაგ.: თო­მას ჰარ­დი), რო­დე­საც მსგავ­სი არ­ჩე­ვა­ნით მწე­რა­ლი გვი­ტო­ვებს ორ­ჭო­ფო­ბის მი­ზეზს, რა­თა იგი უკ­­თეს პრო­ზა­­კო­სად მი­ვიჩ­ნი­ოთ, ვიდ­რე პო­­ტად. მათ შო­რის, ვინც პრო­ზა­ზე გა­დას­­ლით სწო­რი არ­ჩე­ვა­ნი გა­­კე­თა, ფოლ­­ნერს ყვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბად ჰქონ­და სა­ბა­ბი სა­კუ­თა­რი თა­ვი “და­მარ­ცხე­ბულ პო­­ტად” გა­მო­ეცხა­დე­ბი­ნა. მი­სი ნა­წე­რე­ბი თა­ვი­სუფ­ლად შე­იძ­ლე­ბა პო­­ზი­ად ჩავ­­ვა­ლოთ, მი­თუ­მე­ტეს, რომ დღე­­სათ­ვის ან­არ­ქის­ტუ­ლად სუ­ლაც აღ­არ გა­ის­მის პო­­ზი­­სა და პრო­ზას შო­რის ზღვა­რის არ­არ­სე­ბო­ბის იდეა.

რაც შე­­ხე­ბა ტრა­დი­ცი­ულ პო­­ზი­ას, ფოლ­­ნერ­მა აქ თა­ვი­სი სტი­ლი ნამ­­ვი­ლად ვერ იპ­­ვა, მაგ­რამ მი­სი ლექ­სე­ბი იმ­­თაა სა­ინ­ტე­რე­სო, რომ შე­უძ­ლი­ათ დაგ­ვა­ნა­ხონ, თუ რო­გორ გან­ვი­თარ­და იგი რო­გორც ხე­ლო­ვა­ნი, რო­გორ მი­აღ­წია იმ­ას, რა­საც თვით­­ყო­ფა­დო­ბას ვუ­წო­დებთ.

სა­ერ­თოდ, ძალ­ზედ მცდა­რია აზ­რი იმ­ის შე­სა­ხებ, თით­ქოს ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი გავ­ლე­ნე­ბი ხელს უშ­ლის მწერ­ლის მი­ერ სა­კუ­თა­რი ორ­­გი­ნა­ლუ­რი სტი­ლის მიგ­ნე­ბას. ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი გავ­ლე­ნა – მწერ­ლი­სათ­ვის ცხოვ­რე­ბი­სე­­ლი გა­მოც­დი­ლე­ბის მნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნი ნა­წი­ლი, ან სუ­ლაც, – ინ­დი­ვი­დუ­­ლუ­რი გე­მოვ­ნე­ბის გა­მო­ხა­ტუ­ლე­ბაა. ფოლ­­ნე­რის შემ­თხ­ვე­ვა­ში, უბ­რა­ლოდ, – რამ­დე­ნი­მე წე­ლი­წა­დი დას­ჭირ­და ამ გა­მოც­დი­ლე­ბის გა­აზ­რე­ბა­სა და სა­ჭი­რო ფორ­მა­ში მოყ­ვა­ნას.

ფოლ­­ნე­რის მრა­ვალ­რიცხო­ვან მკვლე­ვარ­თა­გან ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე უფ­რო ცნო­ბი­ლი, – ამ­­რი­კე­ლი კლენთ ბრუკ­სი, თა­ვის ნაშ­რომ­ში “იოკ­ნა­პა­ტო­ფა­სა­კენ და მის მიღ­მა”, წერს, რომ “პო­­ტე­ბი, რომ­ლებ­საც ფოლ­­ნე­რი ქვეც­ნო­ბი­­რად თუ არ­აქ­ვეც­ნო­ბი­­რად ბა­ძავ­და, იყვ­ნენ გა­სუ­ლი სა­­კუ­ნის ოთხ­მოც­და­­თი­­ნი წლე­ბის პო­­ტე­ბი, ანუ ის­­ნი, ვი­საც “მინ­დორ­თა და ტყე­თა ღმერ­თე­ბის არ­სე­ბო­ბის შეგ­­­ნე­ბა” ჯერ კი­დევ შე­ეძ­ლოთ. ამ­­ტო­მაც, ფოლ­­ნე­რის ად­რე­­ლი ლექ­სე­ბი გვი­ან­დე­ლი რო­მან­ტიზ­მის ლექ­სე­ბია. რო­გორც მოგ­ვი­­ნე­ბით თა­ვად იხ­სე­ნებ­და, თექ­­­მე­ტი წლი­სამ აღ­მო­­ჩი­ნა სუ­ინ­ბერ­ნი: “ახ­ლა (1925) მეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ ვი­პო­ვე შე­სა­ფე­რი­სი ჭურ­ჭე­ლი, რო­მელ­შიც და­უმ­­­­რევ­ლად ჩა­ვაწყობ­დი სა­კუ­თარ ბუნ­დო­ვან ემ­­ცი­ურ ჩრდი­ლებს. მხო­ლოდ წლე­ბის შემ­დეგ მი­ვა­გე­ნი სუ­ინ­ბერ­­ში მეტს, ვიდ­რე ეს კაშ­კა­შა და ბას­რი ბგე­რა იყო”.

ამ გავ­ლე­ნით და­წე­რი­ლი ფოლ­­ნე­რის ერთ-ერ­თი ლექ­სი “Sapphics“, – სუ­ინ­ბერ­ნის ამ­­ვე სა­ხელ­წო­დე­ბის ლექ­სის გა­მო­ძა­ხილ­სა და კო­მენ­ტარს წარ­მო­ად­გენს. სუ­ინ­ბერ­ნის ის­ეთ ფრა­ზებს, რო­გო­რი­ცაა “The breasts of the nymps in the brake” (“ნიმ­ფა­თა მკერ­დი მსხვრე­ვი­სას”); “her bright breast shortening into sigh” (“ამ­­სუნ­­­ვი­სას ეკ­უმ­შე­ბა ნა­თე­ლი მკერ­დი”), – ფოლ­­ნე­რი ოთხ­ჯერ ეხ­მა­­რე­ბა: “no shortening brested nymph” (“აღ­არ ჩანს ნიმ­ფა – კუმ­­ვა­დი მკერ­დით”); “dream his bodyshortening and shuddering into his” (“ოც­ნე­ბა მას­ზე… თრთის, იკ­უმ­შე­ბა მი­სი სხე­­ლი”); “did short to sighs her breast” (“ამ­­სუნ­­­ვა­ში მი­­ლია იმ­­სი მკერ­დი”); “lies on her short and circled breast” (“აწ­ევს პა­ტა­რა, მორ­კა­ლურ მკერ­­ზე”).

ფოლ­­ნე­რის ად­რე­­ლი, გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი ლექ­სე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა ჩვე­ნამ­დე უფ­რო – ფრან­გუ­ლი წყა­რო­­ბი­დან არ­ის ცნო­ბი­ლი, ვიდ­რე ბრი­ტა­ნუ­ლი­დან. ახ­ალ­გაზ­­და ფოლ­­ნე­რი გან­სა­კუთ­რე­ბით იყო და­ინ­ტე­რე­სე­ბუ­ლი ფრან­გუ­ლი პო­­ზი­ით, – ბა­ძავ­და და თარ­­­ნი­და მა­ლარ­მეს, პოლ ვერ­ლენს.

1924 წლის დე­კემ­ბერ­ში ფოლ­­ნერ­მა თა­ვი­სი პირ­ვე­ლი წიგ­ნი “The Marble Faun” (“მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუ­სი”) გა­მოს­ცა. ლექ­სის მეტ­რუ­ლი ზო­მა (რვა­მარ­­­ლი­­ნი სტრი­ქო­ნე­ბი) უილ­­ამ ბატ­ლერ იეიტ­სის “The Song of Happy Shepherds” (“ბედ­ნი­­რი მწყემ­სის სიმ­ღე­რა”)-დან უნ­და იყ­ოს აღ­­ბუ­ლი. ფოლ­­ნე­რის ფავ­ნუსს მარ­მა­რი­ლო­ში მო­აქ­ცე­ვენ და ბა­ღის ორ­ნა­მენ­ტად დად­გა­მენ. ერთ ხანს მას “მყვი­რა­ლა ბრბო” ცეკ­ვით გარს უვ­ლის. შემ­დეგ ფავ­ნუ­სი მი­ტო­ვე­ბუ­ლია და ბაღ­ში წე­ლი­წა­დის დრო­თა ცვა­ლე­ბა­დო­ბას გაჰ­ყუ­რებს. ფავ­ნუ­სი ცდი­ლობს გა­მო­ვი­დეს ქვი­დან, უპ­­სუ­ხოს პა­ნის ძა­ხილს, მოძ­რა­ვი სამ­ყა­როს ნა­წი­ლი გახ­დეს. მის წარ­მო­სახ­ვა­ში ჩნდე­ბა სუ­რა­თი – “I pass to cool my feet in deep rich grass” (“ვა­ბი­ჯებ, რა­თა ღრმა, ხშირ ბა­ლახ­ში გა­ვიგ­რი­ლო ჩე­მი ტერ­ფე­ბი”). მაგ­რამ ფავ­ნუ­სი ხშირ ბა­ლახ­ში ტერფს ვე­რა­სო­დეს ვერ გა­იგ­რი­ლებს. ის სა­მუ­და­მოდ მარ­მა­რი­ლო­ში რჩე­ბა “სევ­დი­ან ტუ­სა­ღად” – “a sad, bound prisoner“. აქ იგრ­­ნო­ბა კიტ­სის გავ­ლე­ნა, ფოლ­­ნე­რი ალ­ბათ გა­ტა­ცე­ბით კითხუ­ლობ­და კიტ­სის “Ode on a Gracian Um” (“ოდა ბერ­­ნულ ლარ­ნაკ­ზე”) და “Ode to a Nightingle” (“ოდა ბულ­ბულს”), სა­დაც უძ­რა­­ბა­ში ჩა­ყი­ნუ­ლი გმი­რის სევ­და გა­ის­მის.

რო­გორც ბრუკ­სი აღ­ნიშ­ნავს, “ფავ­ნუ­სის” ყვე­ლა­ზე დი­დი ნაკ­ლი ის არ­ის, რომ ახ­ალ­გაზ­­და პო­­ტი გა­წა­მე­ბუ­ლია რით­მის ძი­­ბით. ხან­და­ხან იძ­­ლე­ბუ­ლია აზ­რობ­რი­ვად გა­­მარ­თა­ვი ფრა­ზა იხ­მა­როს. ხში­რად სტრი­ქო­ნის მეტ­რუ­ლი ზო­მაც დარ­­ვე­­ლია, მაგ­რამ ხან­და­ხან გვხვდე­ბა ნამ­­ვი­ლად პო­­ტუ­რი სტრი­ქო­ნე­ბიც. მაგ.: “Content to watch by day/The dancing lights unthinking play/Ruffling the pool“; “While the startled sunlight drips/From beech and alder fingertips“; “And like a spider on a veil Climbs a moon” – “სი­­მე, თვალს რომ მთე­ლი დღე არ ღლის/ცქე­რა – თუ რო­გორ ცეკ­ვა­ვენ ლა­ღი/მზის სხი­ვე­ბი და გუ­ბეს რკა­ლა­ვენ”; “ვიდ­რე წვე­თა­ვენ სხი­ვე­ბად თხე­ლი/თი­თის წვე­რე­ბი წიფ­ლის და თხმე­ლის”; “რო­გორც ობ­­ბა – ფარ­დის ქსო­ვილ­ზე,/მი­ცო­ცავს მთვა­რე”.

ფოლ­­ნე­რის მე­­რე პო­­ტუ­რი კრე­ბუ­ლი “The green bough” (“მწვა­ნე ყლორ­ტი”) 1933 წელს გა­მოქ­ვეყ­­და და გა­ცი­ლე­ბით უფ­რო დახ­ვე­წი­ლია, ვიდ­რე “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუ­სი”, თუმ­ცა ის­იც სავ­სეა ფოლ­­ნე­რის მი­ერ წა­კითხუ­ლის ეფ­ექ­ტით. აქ იგრ­­ნო­ბა სუ­ინ­ბერ­ნი, გრეი, კიტ­სი, ექო – შექ­­პი­რის მაკ­ბე­თი­დან და ტე­ნი­სო­ნიც კი, მაგ­რამ ყვე­ლა­ზე დი­დი გავ­ლე­ნა მა­ინც ჰა­უს­მა­ნი­საა.

ფოლ­­ნე­რი წერს – “Woman bore you” (“შენ ქალ­მა გშო­ბა”), რაც ჰა­უს­მა­ნის “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­ში” (“A Shopshire Lad“) ასეა – “Woman bore me, I will rise” (“მე ქალ­მა მშო­ბა, მე გა­ვიზ­­დე­ბი”). მწვა­ნე ყლორ­­ში ვკითხუ­ლობთ – “Lifes gale may blow“, “სი­ცოცხ­ლის ქარ­მა შე­იძ­ლე­ბა და­ბე­როს”, რაც ჰა­უს­მან­თა­ნაც გვხვდე­ბა – “Through him the gale of life blew high” – “მას­ში სი­ცოცხ­ლის ქარ­ბუ­ქი ატყ­და”.

Verse Old and Nascent” (“ლექ­სი ძვე­ლი და მო­მა­ვა­ლი”), სა­დაც ფოლ­­ნე­რი წერ­და, რომ ჰა­უს­მა­ნის “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­ში” აღ­მო­­ჩი­ნა “მი­ზე­ზი – ფან­ტას­ტი­ურ სამ­ყა­რო­ში მოს­­ლი­სა”, გა­მოქ­ვეყ­­და 1925 წელს. ამ­­ვე დროს და­­ბეჭ­და ფოლ­­ნე­რის პა­ტა­რა მოთხ­რო­ბა “Out of Nazareth” (“ნა­ზა­რე­თი­დან”), რომ­ლის მთა­ვა­რი გმი­რიც, – ახ­ალ­გაზ­­და, პო­­ტუ­რი ბუ­ნე­ბის მოგ­ზა­­რი უც­ნობს უმ­ხელს თა­ვის განძს – “შროფ­შა­­რე­ლი ჭა­ბუ­კის” ეგ­ზემ­­ლარს.

ფოლ­­ნე­რის პირ­ვე­ლი რო­მა­ნი “Soldiers Pay” (“ჯა­რის­კა­ცის საზ­ღა­­რი”), აგ­რეთ­ვე 1925 წლით თა­რიღ­დე­ბა. მი­სი გმი­რია დო­ნალდ მა­ჰო­ნი, რო­მელ­საც I მსოფ­ლიო ომ­ში და­ღუ­პუ­ლად თვლიდ­ნენ, მაგ­რამ ცოცხალ-მკვდარს ქა­ლის პე­რან­­თან და თხელ­­დი­ან “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­თან” ერ­თად იპ­ოვ­ნი­ან.

ჰა­უს­მა­ნის შემ­დეგ ყვე­ლა­ზე ძლი­­რი გავ­ლე­ნა ფოლ­­ნე­რის პო­­ზი­­ზე ტო­მას სტერნზ ელ­­ოტ­მა იქ­­ნია. ბრუკ­სის დაკ­ვირ­ვე­ბით, – “უც­ნა­­რია, რომ ელ­­ოტ­მა, რო­მე­ლიც რა­დი­კა­ლუ­რად “არ­­რო­მან­ტი­­ლია”, ას­­თი გავ­ლე­ნა მო­ახ­დი­ნა ფოლ­­ნე­რის პო­­ზი­­ზე”. ელ­­­ტი იგრ­­ნო­ბა “მარ­მა­რი­ლოს” ფავ­ნუს­ში”, აგ­რეთ­ვე რამ­დე­ნი­მე ლექ­­ში, რომ­ლე­ბიც შე­სუ­ლია კო­ლექ­ცი­­ში “Vision of Spring” – “გა­ზაფხუ­ლის ხილ­ვა”. ეს ლექ­სე­ბი ფოლ­­ნერ­მა შე­აგ­რო­ვა და უს­ახ­სოვ­რა ეს­ტე­ლა ოლდ­ჰემ ფრან­­ლინს 1921 წელს. აქ­­დან ზო­გი “მწვა­ნე ყლორ­­ში” და­­ბეჭ­და, თუმ­ცა უმ­რავ­ლე­სო­ბა გა­მო­უქ­ვეყ­ნე­ბე­ლია.

ელ­­­ტის ზე­გავ­ლე­ნა ჩანს ფოლ­­ნე­რის “პრე­ლუ­დი­ებ­შიც”. ფოლ­­ნე­რის ლექ­სი “Love Song” – ელ­­­ტის “Love Song“-ს ფეხ­და­ფეხ მის­დევს. პრუფ­რო­კის მსგავ­სად, ფოლ­­ნე­რის პერ­სო­ნა­ჟი სი­ბე­რეს აც­ნო­ბი­­რებს: “I grow old“. ფოლ­­ნე­რის გმი­რის გა­მოღ­ვი­ძე­ბა სიკ­­დი­ლის ტოლ­ფა­სია – “to wake him, and he dies“. ელ­­ოტ­თან ეს მო­მენ­ტი შემ­დეგ­ნა­­რად გად­მო­­ცე­მა – “Till human voice wake us, and we drawn” (“ვიდ­რე ძა­ხი­ლი – ად­­მი­­ნის გა­მოგ­ვაღ­ვი­ძებს და ფსკე­რი­სა­კენ და­ვეშ­ვე­ბით”).

ფოლ­­ნე­რი­სად­მი მიძღ­­ნილ თა­ვის ნაშ­რომ­ში ბრუკ­სი წერს: “მი­­ხე­და­ვად იმ­­სა, რომ ჰა­უს­მა­ნი და ელ­­­ტი ვერ და­ეხ­მარ­ნენ ფოლ­­ნერს, – გა­და­ეჭ­რა თა­ვი­სი, რო­გორც პო­­ტის პრობ­ლე­მე­ბი, მათ­მა მიდ­გო­მამ რე­­ლო­ბი­სად­მი, ად­­მი­­ნი­სად­მი, – დი­დი რო­ლი ით­­მა­შა ფოლ­­ნე­რის მსოფ­­­ხედ­ვე­ლო­ბა­ზე. ამ­ას­თან, აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ ჰა­უს­მა­ნი – ბო­ლო რო­მან­ტი­კო­სი, ელ­­­ტი კი მკაც­რად მო­აზ­როვ­ნე “ინ­ტე­ლექ­ტუ­­ლი” – ჭკვი­­ნი, ირ­­ნი­­ლი და თა­ნა­მედ­რო­ვე იყო”.

იმ პე­რი­ოდ­ში, რო­დე­საც ლექ­სებს წერ­და, ფოლ­­ნერს ჯერ კი­დევ არ ჰქონ­და აღ­მო­ჩე­ნი­ლი იოკ­ნა­პა­ტო­ფას ოლ­ქი. კლენთ ბრუკ­სის სიტყ­ვე­ბით რომ ვთქვათ, “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუს­ში” მი­სი მშობ­ლი­­რი მი­სი­სი­პის ლურ­ჯი მთე­ბის ნაც­­ლად მდე­ლო­­ბი და გო­რა­კე­ბია მი­მობ­ნე­­ლი. აქ ყვა­ვის მა­ნა­ნა. თი­ვის­სა­ხუ­რა­ვი­ან კო­ტე­ჯებს ზე­მოთ ბულ­ბუ­ლე­ბი და შაშ­ვე­ბი მღე­რი­ან, რაც – ევ­რო­პულ სუ­რათს უფ­რო ქმნის, ვიდ­რე ამ­­რი­კულს. ფოლ­­ნე­რის შაშ­ვებს სწო­რედ ის­­თი ხმა აქვთ, რო­გო­რიც ჰა­უს­მა­ნის ლექ­­ში”. ასე რომ, “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუს­ში” ფოლ­­ნე­რი­სათ­ვის სა­ტუ­სა­ღოდ ქვის მა­გი­ერ – ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ზე­გავ­ლე­ნა, თუ ამ ზე­გავ­ლე­ნის სა­კუ­თა­რი ნი­ჭის შე­სა­ფე­რი­სად გა­მო­ყე­ნე­ბის უუნ­­რო­ბა უნ­და მი­ვიჩ­ნი­ოთ. ფოლ­­ნერს უნ­და და­ემ­­­­რია ეს მარ­წუ­ხე­ბი, თო­რემ მი­სი ქმნი­ლე­ბე­ბი, მი­­ხე­და­ვად აქა-იქ გა­მობ­­წყი­ნე­ბუ­ლი სტრი­ქო­ნე­ბი­სა, სა­მუ­და­მოდ ცა­რი­­ლი დარ­ჩე­ბო­და. ეს ბრძო­ლა მსგავ­სი ეფ­ექ­ტე­ბის წი­ნა­აღ­­დეგ მა­ნამ­დე გაგ­­ძელ­და, ვიდ­რე ფოლ­­ნერ­მა “Pylon” (“პი­ლო­ნი”) არ შექ­­ნა (1935).

ფოლ­­ნე­რი არ­ას­წო­რად მოხ­­და დრო­ში. რო­გორც ბრუკ­სი ამ­ბობს, – “მის ლექსს რე­­ლიზ­მი სჭირ­დე­ბო­და, – ჩამ­­რალ რო­მან­ტიზ­­თან შე­ზა­ვე­ბუ­ლი”. ფოლ­­ნე­რის სა­­კე­თე­სო ლექ­სე­ბი იძ­ლე­ვა იმ­პულსს, რომ მას შე­იძ­ლე­ბა პო­­ზი­­შიც ეთქ­ვა თა­ვი­სი სათ­­მე­ლი, მაგ­რამ ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, ალ­ბათ მის ბრწყინ­ვა­ლე პრო­ზა­ში ნათ­­ვა­მი და­­კარ­გე­ბო­და.

სწო­რედ პრო­ზა­ში წერს ფოლ­­ნე­რი, რო­გორც და­ბა­დე­ბით პო­­ტი. რო­მა­ნებ­ში – “სო­ფე­ლი”; “ხმა­­რი და მძვინ­ვა­რე­ბა”; “აბ­­სა­ლომ! აბ­­სა­ლომ!” – აიკი, ბენ­ჯი, კვენ­ტინ კომ­­სო­ნი, მის რო­ზა – ამ პო­­ზი­ის მა­ტა­რე­ბელ­ნი არ­­ან.

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია ფოლ­­ნე­რის პი­­სა – ლექ­სად “მა­რი­­ნე­ტე­ბი”. რაც შე­­ხე­ბა მი­სი ყვე­ლა­ზე უფ­რო სა­ინ­ტე­რე­სო ლექ­სე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბას, ის­­ნი 1925 წელს არ­ის და­წე­რი­ლი და არ­­სო­დეს არ გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლა. ეს ლექ­სე­ბი თავ­მოყ­რი­ლია პა­ტა­რა, ხელ­ნა­წერ წიგ­­ში სა­თა­­რით “To Helen: A Courtship“. ის­­ნი წარ­მო­ად­გე­ნენ ფრაგ­მენ­ტებს ფოლ­­ნე­რის პი­რა­დი ცხოვ­რე­ბი­დან და ავ­ტო­რის ელ­ენ ბე­ირ­დით გა­ტა­ცე­ბის პე­რი­ოდს ემთხ­ვე­ვა.

არ გვხვდე­ბა 1926 წელ­ზე უფ­რო გვი­ან და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი არ­ცერ­თი ლექ­სი. აქ­­დან უკ­ვე ფოლ­­ნე­რის პრო­ზა იწ­ყე­ბა – პო­­ზი­ას შე­ხორ­ცე­ბუ­ლი.

© “არილი”

რობერტ ლოუელის შესახებ

­­­ზვიად რატია­ნი


“დი­დად უც­ნა­­რი ჩვე­­ლე­ბა” – ასე გან­მარ­ტავ­და რო­ბერტ ლო­­­ლი ლექ­სის წე­რის მოთხოვ­ნი­ლე­ბას და ამ ნათ­­ვამ­ში ნათ­ლად ჩანს მი­სი შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი ნა­ტუ­რი­სათ­ვის ყვე­ლა­ზე მე­ტად და­მა­ხა­სი­­თე­ბე­ლი თვი­სე­ბა – წე­სი­­რე­ბა. მის­­ვის უც­ხო იყო მრა­ვა­ლი პო­­ტი­სათ­ვის ჩვე­­ლი მე­სი­­ნის­ტუ­რი ილ­­ზი­­ბი, ის არ­­სო­დეს აზ­ვი­­დებ­და სა­კუ­თა­რი პო­­ზი­ის მნიშ­­ნე­ლო­ბას, ყო­ველ­­ვის თავს არ­­დებ­და მა­ღალ­ფარ­დო­ვან სა­­ბარს შთა­გო­ნე­ბა­ზე და იმ მსხვერ­­­ზე, რო­მელ­საც შე­მოქ­მე­დე­ბა მო­ითხოვს. ის ლექ­სის წე­რას უც­ნა­ურ ჩვე­­ლე­ბას უწ­­დებ­და და, რო­გორც ჩანს, სწო­რედ ას­­თი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბით მო­­პო­ვა ის მო­მა­ჯა­დო­ვე­ბე­ლი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა, რო­მე­ლიც ასე გა­მო­არ­ჩევს მის შე­მოქ­მე­დე­ბას; იმ­­ვე მი­ზე­ზით უნ­და იყ­ოს გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლი მი­სი პო­­ტუ­რი მემ­­ვიდ­რე­­ბის მრა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბაც. ლო­­­ლის პო­­ტი­კა საკ­მა­ოდ უჩ­ვე­­ლო და, შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, უკ­უღ­მარ­თი გზით გან­ვი­თარ­და: ეს იყო გზა სირ­თუ­ლი­დან უბ­რა­ლო­­ბი­სა­კენ. რო­გორც წე­სი, პი­რი­ქით ხდე­ბა ხოლ­მე.

რო­ბერტ ლო­­­ლის პო­­ზია, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი 40-იან და 50-იან წლებ­ში გა­მო­ცე­მუ­ლი წიგ­ნე­ბი, საკ­მა­ოდ რთუ­ლია. ამ პე­რი­­დის ლექ­სებ­ში აშ­კა­რად შე­­ნიშ­ნე­ბა ტო­მას ელ­­­ტი­სა და მი­სი თა­­ბის პო­­ტე­ბის გავ­ლე­ნა, უფ­რო სწო­რად, იმ ხა­ზის გაგ­­ძე­ლე­ბა, რო­მე­ლიც ელ­­­ტის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში იღ­ებს სა­თა­ვეს. პირ­ველ რიგ­ში, ეს ეხ­­ბა მის მე­­რე კრე­ბულს, “ლორდ უერ­ის ცი­ხე­სი­მაგ­რეს”, რო­მე­ლიც 1946 წელს გა­მო­­ცა და ავ­ტორს, აღ­­­რე­ბას­თან ერ­თად, პუ­ლიტ­ცე­რის პრე­მი­აც მო­­ტა­ნა. ეს წიგ­ნი მე­­რე მსოფ­ლიო ომ­ის მძი­მე შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბებ­ზეა ამ­ოზ­­დი­ლი და, შე­სა­ბა­მი­სად, ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე ტრა­გი­კუ­ლი კრე­ბუ­ლია ლო­­­ლის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში. “ლორდ უერ­ის ცი­ხე­სი­მაგ­რის” მნიშ­­ნე­ლო­ბას ერთხ­მად აღ­­­რებ­­ნენ იმდ­რო­ინ­დე­ლი ინგ­ლი­სუ­რე­ნო­ვა­ნი პო­­ზი­ის ის­­თი მეტ­რე­ბი, რო­გო­რე­ბიც იყვ­ნენ რო­ბერტ ფროს­ტი, ტო­მას ელ­­­ტი, უის­ტან ჰიუ ოდ­­ნი. მაგ­რამ უც­ნა­­რი მა­ინც ის იყო, რომ ამ კრე­ბულ­მა, მი­­ხე­და­ვად მი­სი აშ­კა­რა სირ­თუ­ლი­სა, უდ­­დე­სი პო­პუ­ლა­რო­ბა მო­­პო­ვა არ­აპ­რო­ფე­სი­­ნალ მკითხ­ველ­თა შო­რის. “კვა­კერ­თა სა­საფ­ლაო ნან­ტა­კეტ­ში”, “ევ­რო­პის გვა­მე­ბი”, “დევ­ნი­ლის დაბ­რუ­ნე­ბა”, – ეს ის ლექ­სე­ბია, რომ­ლე­ბიც წიგ­ნის გა­მო­ცე­მის­თა­ნა­ვე ქრეს­ტო­მა­თი­ულ ნი­მუ­შე­ბად იქც­ნენ.

რო­ბერტ ლო­­­ლი ყო­ველ­­ვის გა­ნი­ხი­ლე­ბო­და, რო­გორც შე­მოქ­მე­დი, რო­მე­ლიც მთე­ლი სი­სავ­სი­თა და, თუ გნე­ბავთ, დრა­მა­ტუ­ლო­ბით აღ­იქ­ვამ­და მემ­­ვიდ­რე­­ბი­თო­ბის, ტრა­დი­ცი­ის მნიშ­­ნე­ლო­ბას. არ­­მარ­ტო შე­მოქ­მე­დე­ბა, მი­სი წარ­მო­მავ­ლო­ბაც კი ტრა­დი­ცი­ის უწყ­ვე­ტო­ბა­ზე მი­­ნიშ­ნებს: XIX სა­­კუ­ნის უკ­­ნას­­ნელ რო­მან­ტი­კო­სად წო­დე­ბუ­ლი ჯე­იმს რა­სელ ლო­­­ლი მი­სი დიდ­პა­პა იყო, ხო­ლო ამ­­რი­კუ­ლი იმ­­ჟიზ­მის ერთ-ერ­თი ლი­დე­რი, ემი ლო­­­ლი, დე­­და. “ტრა­დი­ცია მუდ­მი­ვი ცვა­ლე­ბა­დო­ბაა და არა უძ­რა­­ბა, – წერ­და ლო­­­ლი, – ტრა­დი­ცია გან­ვი­თა­რე­ბის სი­ნო­ნი­მია, ოღ­ონდ აქ უნ­და და­ვა­მა­ტოთ ერ­თი დე­ტა­ლი: არა ნე­ბის­მი­­რი, არ­­მედ სწო­რი გან­ვი­თა­რე­ბის სი­ნო­ნი­მი”.

სწორ გან­ვი­თა­რე­ბა­ში, ცხა­დია, ბუ­ნებ­რი­ვი გან­ვი­თა­რე­ბა იგ­­ლის­­მე­ბა და პო­­ტის ამგ­ვა­რი პო­ზი­ცია ყვე­ლა­ზე ნათ­ლად 50-იან წლებ­ში იჩ­ენს თავს: ამ­­რი­კულ პო­­ზი­­ში ეს იყო ფა­სე­­ლო­ბა­თა გა­და­ფა­სე­ბის, ამ­ბო­ხის წლე­ბი. ერ­თი შე­ხედ­ვით, ეს ამ­ბო­ხი სო­ცი­­ლუ­რი ხა­სი­­თი­სა უფ­რო იყო, მაგ­რამ მას­ში აშ­კა­რად იგრ­­ნო­ბო­და გარ­ვე­­ლი აგ­რე­სი­აც, რო­მე­ლიც იმ დრო­­სათ­ვის უკ­ვე ტრა­დი­ცი­­ლად ქცე­­ლი მო­დერ­ნის­ტუ­ლი პო­­ტი­კი­სად­მი იყო მი­მარ­თუ­ლი. ამ­­რი­კულ პო­­ზი­­ში გა­მოჩ­­და ყვე­ლა­ზე გა­ღი­ზი­­ნე­ბუ­ლი და გა­მომ­­ვე­ვი თა­­ბა – ბიტ­ნი­კე­ბი. ჩარლზ ოლ­სო­ნი, ჯეკ კე­რუ­­კი, კარლ შა­პი­რო, ალ­ენ გინ­­ბერ­გი, – ის­­ნი უპ­­რის­პირ­დე­ბოდ­ნენ ყვე­ლა­ფერს, რაც მა­ნამ­დე შექ­­ნი­ლი­ყო, თვით პო­­ზი­­საც კი, რად­გან მა­საც მა­ხინ­ჯი ამ­­რი­კუ­ლი ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­ის სის­­­ხორ­ცე­ულ ნა­წი­ლად თვლიდ­ნენ. და ას­ეთ ვი­თა­რე­ბა­ში გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი მნიშ­­ნე­ლო­ბა შე­­ძი­ნა რო­ბერტ ლო­­­ლი­სა და მი­სი რამ­დე­ნი­მე მე­გო­ბა­რი პო­­ტის პო­ზი­ცი­ამ, რო­მელ­თა შო­რის იყვ­ნენ თე­­დორ როტ­კე, ჯონ ბე­რი­მა­ნი, რენ­დალ ჯა­რე­ლი; მათ ერთ­­ვა­რი ხი­დის ფუნ­­ცია შე­ას­რუ­ლეს ომ­ამ­დელ და ომ­ის შემ­­გომ ამ­­რი­კულ პო­­ზი­­ში და გა­მო­რიცხეს ტრა­დი­ცი­ის წყვე­ტა.

ლო­­­ლი არ მი­­კუთ­­ნე­ბო­და იმ პო­ეტ­თა რიცხვს, რომ­ლე­ბიც ერთხელ მიღ­წე­ულს სჯერ­დე­ბი­ან და თა­ვი­ანთ შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში არ­­ნა­­რი ძი­რე­­ლი ცვლი­ლე­ბე­ბი აღ­არ შე­აქვთ. ამ­ის მა­გა­ლი­თე­ბი მრავ­ლა­დაა ამ­­რი­კულ პო­­ზი­­ში, ვთქვათ, ვე­ჩელ ლინ­­ზის, ლენ­­­ტონ ჰი­­ზის, ოგ­დენ ნე­შის მშვე­ნი­­რი, მაგ­რამ ერთ­ფე­რო­ვა­ნი ლი­რი­კა. ლო­­­ლის პო­­ტი­კა გა­ნუწყ­ვეტ­ლივ იცვ­ლე­ბო­და, წიგ­ნი­დან წიგ­ნამ­დე დი­­მეტ­რუ­ლად გან­­­ვა­ვე­ბულ სა­ხეს იძ­ენ­და. ასე გან­სა­ჯეთ, მის უკ­­ნას­­ნელ წიგ­­შიც კი, რო­მე­ლიც 60 წლის პო­ეტ­მა გარ­დაც­ვა­ლე­ბამ­დე რამ­დე­ნი­მე თვით ად­რე გა­მოს­ცა, კრი­ტი­კო­სე­ბი სრუ­ლი­ად ახ­­ლი ეტ­­პის და­საწყისს ხე­დავ­­ნენ.

პირ­ვე­ლი ძი­რე­­ლი შე­მობ­რუ­ნე­ბა რო­ბერტ ლო­­­ლის პო­­ზი­­ში 1959 წელს გა­მო­ცე­მულ “ცხოვ­რე­ბის გაკ­ვე­თი­ლებ­ში” შე­იმ­­ნე­ვა. პო­­ტი, რომ­ლის ლი­რი­კუ­ლი “მე” აქ­ამ­დე ყო­ველ­­ვის გუნ­დუ­რი ხა­სი­­თი­სა იყო, რომ­ლის ხმა ერ­თი ნიღ­ბი­დან მე­­რეს გა­და­­ცე­მო­და, მო­­ლოდ­ნე­ლად უკ­­დუ­რე­სი სუ­ბი­ექ­ტი­ვიზ­მი­სა­კენ შე­მობ­რუნ­და. ავ­ტო­ბი­ოგ­რა­ფი­­ლო­ბის ის თით­­მის და­მაბ­ნე­ვე­ლი დო­ზა, რო­მე­ლიც ამ წიგ­­შია წარ­მოდ­გე­ნი­ლი, სრუ­ლი­ად მო­­ლოდ­ნე­ლი აღ­მოჩ­­და ლო­­­ლის მკითხ­ვე­ლე­ბის­­ვის. პო­­ტი, რო­მე­ლიც ყო­ველ­­ვის გა­მო­ირ­ჩე­­და მკაც­რად ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი სა­ლექ­სო ფორ­მე­ბით, ამ­ჯე­რად თვით­დი­ნე­ბა­ზე მიშ­ვე­ბუ­ლი ფრა­ზე­ბით ალ­­პა­რაკ­და. მაგ­რამ მო­­წეს­რი­გე­ბე­ლი და სპონ­ტა­ნუ­რი რიტ­მი­კა, თით­­მის პრო­ზა­ულ პა­სა­ჟებ­ში ალ­აგ-ალ­აგ შემ­თხ­ვე­ვით გა­მო­რე­­ლი რით­მე­ბი, ლექ­სე­ბის ან­ტი-კომ­პო­ზი­ცი­­რო­ბა და სტი­ქი­­რი სი­­ჟე­ტე­ბი, რაც 20-იანი წლე­ბის “ცნო­ბი­­რე­ბის ნა­კად­თან” და­კავ­ში­რე­ბულ ექს­პე­რი­მენ­ტებს მოგ­ვა­გო­ნებს, მხო­ლოდ ერ­თი და, შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, მე­­რე­ხა­რის­ხო­ვა­ნი დე­ტა­ლია ლო­­­ლის პო­­ზი­ის სა­ხეც­­ლი­ლე­ბი­სა. მთა­ვა­რი მა­ინც თე­მა­ტი­კა იყო: ესაა ლექ­სე­ბი-დღი­­რე­ბი, ავ­ტო­ბი­ოგ­რა­ფი­­ლი და ფრაგ­მენ­ტუ­ლი ჩა­ნა­წე­რე­ბი, სა­დაც პო­­ტი შე­ლა­მა­ზე­ბი­სა და ყო­ველ­­ვა­რი გამ­ხატ­­რუ­ლო­ბის გა­რე­შე აღ­წერს ეპ­­ზო­დებს თა­ვი­სი წარ­სუ­ლი­დან, აწმ­ყო­დან, სა­უბ­რობს ოჯ­­ხის წევ­რებ­ზე, მე­გობ­რებ­ზე, და ეს ყვე­ლა­ფე­რი უკ­­დუ­რე­სად ნა­ტუ­რა­ლის­ტუ­რი ფორ­მე­ბით ხორ­ცი­ელ­დე­ბა: პერ­სო­ნა­ჟებ­სა და ად­გი­ლებს თავ­თა­ვი­ან­თი სა­ხე­ლი ერქ­მე­ვა, მი­ნი­მუ­მამ­დეა დაყ­ვა­ნი­ლი ლექ­­ში ას­­ხუ­ლი მოქ­მე­დე­ბის კო­მენ­ტი­რე­ბა. ტექ­­ტი მხო­ლოდ აღ­ად­გენს იმ­ას, რაც იყო, აღ­ად­გენს დი­­ლო­გებ­სა და დე­კო­რა­ცი­ებს, და არ­ცერთ ლექ­­ში არ შე­იმ­­ნე­ვა არ­­ფე­რი, რა­საც თუნ­დაც პი­რო­ბი­თად ვუ­წო­დებ­დით ფა­ბუ­ლას, ღერძს, რო­მე­ლიც სი­­ჟეტს კომ­პო­ზი­ცი­ურ მთლი­­ნო­ბას მი­­ნი­ჭებ­და. ყო­ვე­ლი ლექ­სის და­საწყი­სი და და­სას­რუ­ლი უკ­­დუ­რე­სად პი­რო­ბი­თია, მაგ­რამ ეს თით­­მის ჰა­ერ­ში გა­მო­კი­დე­ბუ­ლი და ერთ­მა­ნეთ­თან და­­კავ­ში­რე­ბე­ლი ფრაგ­მენ­ტე­ბი ქმნი­ან სა­­ცარ და სკრუ­პუ­ლო­ზურ მთლი­­ნო­ბას, რო­ცა მათ არა ცალ­ცალ­კე, არ­­მედ ერ­თად – წიგ­ნად – აღ­ვიქ­ვამთ.

“აღ­სა­რე­ბი­თი ლი­რი­კა”, ასე მო­ნათ­ლა კრი­ტი­კამ რო­ბერტ ლო­­­ლის ეს ახ­­ლი და უჩ­ვე­­ლო სტი­ლი და ეს ტერ­მი­ნი მა­ლე გას­­და მხო­ლოდ ერ­თი პო­­ტის საზ­­­რებს: ორ­­ოდ წე­ლი­წად­ში სიტყ­ვა “აღ­სა­რე­ბი­თი” ამ­­რი­კუ­ლი პო­­ზი­ის ერთ-ერ­თი მძლავ­რი მიმ­დი­ნა­რე­­ბის ეპ­­თე­ტად იქ­ცა, მიმ­დი­ნა­რე­­ბის, რომ­ლის ფუ­ძემ­დებ­ლად სწო­რედ რო­ბერტ ლო­­­ლი მო­­აზ­რე­ბა.

მაგ­რამ პო­­ტის ეს რა­დი­კა­ლუ­რი შე­მობ­რუ­ნე­ბა არ ნიშ­ნავს იმ­ას, რომ მან სრუ­ლი­ად გაწყ­ვი­ტა კავ­ში­რი თა­ვის ძველ პო­­ტი­კას­თან, უბ­რა­ლოდ, 60-იანი წლე­ბი­დან მო­ყო­ლე­ბუ­ლი ამ ახ­ალ­მა ხედ­ვამ შე­და­რე­ბით იმძ­ლავ­რა ძველ­ზე. “ცხოვ­რე­ბის გაკ­ვე­თი­ლე­ბის” შემ­დეგ გა­მო­ცე­მუ­ლი პირ­ვე­ლი­ვე წიგ­ნით – “კავ­ში­რი­სათ­ვის და­ხო­ცილ­ნი”, 1963, – პო­ეტ­მა კრი­ტი­კო­სებ­სა და მკითხ­ვე­ლებს და­­ნა­ხა, რომ ის ის­ევ ძვე­ლი ლო­­­ლი იყო, ფორ­მის დი­დოს­ტა­ტი და მას­­ტა­ბუ­რად მო­აზ­როვ­ნე შე­მოქ­მე­დი, რო­მე­ლიც სა­ბო­ლო­ოდ არ გა­მო­კე­ტი­ლა სა­კუ­თა­რი სუ­ბი­ექ­ტუ­რი რე­­ლო­ბის ნა­ჭუჭ­ში.

მომ­დევ­ნო კრე­ბუ­ლე­ბი­დან პირ­­მინ­დად ავ­ტო­ბი­ოგ­რა­ფი­­ლი მხო­ლოდ ერ­თი იყო, 1973 წელს გა­მო­ცე­მუ­ლი წიგ­ნი “ლი­ზის და ჰე­რი­ეტს”. ამ წიგ­ნის ხა­სი­ათ­ზე თა­ვად სა­თა­­რიც მეტყ­ვე­ლებს: ლი­ზი – პო­­ტის მე­უღ­ლის სა­ხე­ლია, ჰე­რი­­ტი კი – ქა­ლიშ­ვი­ლის. ლო­­­ლის და­ნარ­ჩე­ნი კრე­ბუ­ლე­ბი მეტ-ნაკ­ლე­ბად შე­რე­­ლი ხა­სი­­თი­საა და მათ­ში თა­ნაბ­რად არ­ის წარ­მოდ­გე­ნი­ლი რო­გორც დო­კუ­მენ­ტუ­რი, ისე ად­რე­­ლი ლო­­­ლი­სათ­ვის და­მა­ხა­სი­­თე­ბე­ლი ფი­ლო­სო­ფი­­რი ლი­რი­კის ნი­მუ­შე­ბი. ამ კრე­ბუ­ლებს შო­რის გან­სა­კუთ­რე­ბით მნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნია ას­­ვე 1973 წელს გა­მო­ცე­მუ­ლი წიგ­ნი “ის­ტო­რია”; ეს არ­ის წიგ­ნი-გა­ლე­რეა, რო­მე­ლიც წარ­მოგ­ვიდ­გენს სხვა­დას­­ვა ცნო­ბი­ლი ის­ტო­რი­­ლი პი­რე­ბი­სა თუ თა­ნა­მედ­რო­ვე მოღ­ვა­წე­­ბის პორ­­რე­ტებს. ძნე­ლი მი­სახ­ვედ­რია, თუ რა პრინ­ცი­პით ხელ­­ძღ­ვა­ნე­ლობ­და პო­­ტი მა­თი შერ­ჩე­ვი­სას, – ალ­ექ­სან­­რე მა­კე­დო­ნე­ლი, სერ ტო­მას მო­რი, რო­ბერტ ფროს­ტი, რემ­­რან­­ტი, მა­რია სტი­­არ­ტი, ჯონ კე­ნე­დი, დან­ტე, ად­ოლფ ჰიტ­ლე­ტი, უილ­­ამ კარ­ლოს უილ­­ამ­სი, აბ­რა­ამ ლინ­კოლ­ნი, რენ­დოლ ჯა­რე­ლი, მო­ცარ­ტი… გარ­და პორ­­რე­ტე­ბი­სა, “ის­ტო­რია” კი­დევ ორ და­მო­­კი­დე­ბელ ნა­წილს შე­­ცავს, ესაა ციკ­ლი “ოც­და­­თი­­ნი წლე­ბი” და პო­­მა “მექ­სი­კა”.

პუბ­ლი­კა­ცი­­ში წარ­მოდ­გე­ნი­ლი ლექ­სე­ბი შე­სუ­ლია რო­ბერტ ლო­­­ლის მი­ერ 1975 წელს გა­მო­ცე­მულ კრე­ბულ­ში “დღი­თიდ­ღე”. შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, რომ ეს არ­ის მი­სი შე­მა­ჯა­მე­ბე­ლი კრე­ბუ­ლი, ყვე­ლა­ზე სქელ­ტა­ნი­­ნი და ყვე­ლა­ზე მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი, რო­მელ­შიც წარ­მო­ჩინ­და ლო­­­ლის შე­მოქ­მე­დე­ბის სხვა­დას­­ვა ეტ­­პი­სათ­ვის და­მა­ხა­სი­­თე­ბე­ლი ყვე­ლა თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბა.

© “არილი”

ერნსტ იუნგერის ბილიკებზე

Junger 5456

განვაგრძოთ კითხვა

ელ­ი­ზა­ბეტ ჰარ­დუ­ი­კი – ვულფის შემოქმედებითი ნიაღვრები

thomas-wolfe-wiki-commons

განვაგრძოთ კითხვა

ჯეიმს მანდე­ლი – თომას ვულფი: მოგონებები

­­

thomas-wolfe-wiki-commons

განვაგრძოთ კითხვა

ფორუღ ფაროხზადი

­­ფრაგმენტე­ბი

­­­­­­­­­სპარსულიდან თარგმნა თეა ჯანაშიამ


* * *

ვიგ­­ძე­ნი, რო­გორ გას­რულ­და ჩე­მი ცხოვ­რე­ბა და ყვე­ლა­ზე მცი­რე, რაც 27 წლის ას­აკ­ში უნ­და მცოდ­ნო­და, უკ­ვე შე­ვი­ცა­ნი. იქ­ნებ იმ­­ტო­მაც, რომ ვარ­დე­ბით მო­ფენ­ლი გზით არ მივ­ლია. ამ სიყ­ვა­რულ­მა და სა­სა­ცი­ლო ქორ­წი­ნე­ბამ 16 წლის ას­აკ­ში ჩე­მი მო­მა­ვა­ლი ცხოვ­რე­ბის სა­ფუძ­ვე­ლი შე­არ­ყია და და­ან­­რია. მეგ­ზუ­რი არ­­ვინ მყო­ლია და ყვე­ლა­ფე­რი, რაც ჩემ­შია, მე აღ­მო­ვა­ჩი­ნე და ის, რაც არ მაქვს, მხო­ლოდ ის არ­ის, რაც შე­მეძ­ლო, მქო­ნო­და.

ცხოვ­რე­ბის უაზ­რო­ბამ და სა­კუ­თა­რი თა­ვი­სად­მი გა­უც­ნო­ბი­­რებ­ლო­ბამ უფ­რო შორს წა­მიყ­ვა­ნა.

ჩე­მი უბ­­დუ­რე­ბა მხო­ლოდ მოზ­­ვა­ვე­ბუ­ლი გრძნო­ბე­ბის უნ­­ყო­ფო­ბა იყო.

* * *

ვგრძნობ, რა­ღაც და­უცხ­რო­მე­ლი, გი­ჟუ­რი ვნე­ბა არ­სე­ბობს ჩემ­ში. მსურს ყვე­ლა­ფერ­ში შე­ვაღ­წიო და მი­წის სიღ­­მემ­დე ჩა­ვი­დე. იქ არ­ის ჩე­მი სიყ­ვა­რუ­ლი, იქ, სა­დაც მარ­­ვა­ლი ღვივ­დე­ბა, ფეს­ვებს იდ­გამს და ლპო­ბა­ში თვი­თონ აგრ­ძე­ლებს არ­სე­ბო­ბას. თით­ქოს ჩე­მი სხე­­ლიც წარ­მა­ვა­ლი და ცვა­ლე­ბა­დია. მინ­და, მის ფეს­ვებს შე­ვე­ხო და ჩე­მი გუ­ლი, რო­გორც მწი­ფე ნა­ყო­ფი, ხის ყვე­ლა ტოტ­ზე ჩა­მოვ­კი­დო.

* * *

ყო­ველ­­ვის ვცდი­ლობ, იდ­­მა­ლი და ამ­­უც­ნო­ბი ვი­ყო და არ­­ვინ შე­იც­ნოს ჩე­მი ტკი­ვი­ლი­­ნი ცხოვ­რე­ბა. ვცდი­ლობ, ად­­მი­­ნი გავ­­დე, რად­გან ჩე­მი არ­სი ჩემ­შია… ჩვენ მხო­ლოდ ის შეგ­ვიძ­ლია, ჩვე­ნი გრძნო­ბე­ბი ფეხ­­ვეშ გავ­თე­ლოთ, მაგ­რამ მას ვერ­სად გა­ვექ­ცე­ვით და ვერც და­ვე­მა­ლე­ბით.

* * *

არ ვი­ცი, “მიღ­წე­ვა” რა არ­ის, მაგ­რამ ასე მგო­ნია, რა­ღაც მი­ზა­ნია, რომ­ლის­კე­ნაც მთე­ლი ჩე­მი არ­სე­ბა მი­ილ­­ვის. ნე­ტავ, მოვ­­­დე და ის­ევ შე­ვიც­ნო სი­ცოცხ­ლის ძა­ლა. ვი­ხი­ლო სხვა სამ­ყა­რო, ნა­თე­ლი და კე­თი­ლი; სიმ­დაბ­ლე და სი­ბილ­წე, ად­­მი­ანს რომ აჩრ­დი­ლი­ვით აედ­ევ­ნა, გაქ­რეს სა­მა­რა­დი­სოდ და არ­­ვინ, არ­­ვინ აღ­მარ­თოს სა­კუ­თა­რი სახ­ლის წინ კედ­ლე­ბი.

* * *

ად­­მი­­ნი ად­ვი­ლად ეგ­­­ბა ცხოვ­რე­ბის სა­სა­ცი­ლო ჩვე­ვებს და სიძ­ნე­ლე­ებ­სა და წი­ნა­აღ­­დე­გო­ბებს ემ­ორ­ჩი­ლე­ბა.

ჩე­მი უბ­­დუ­რე­ბა, მწუ­ხა­რე­ბის მო­რევ­ში რომ მით­რევს, იმ­დე­ნად სა­­ცა­რია, ის­იც შე­უძ­ლია, ფა­რი­სევ­ლო­ბის მაც­დუ­ნე­ბე­ლი მა­ხი­სა­გან და­მიხ­­ნას.

არ მინ­და, უბ­რა­ლოდ კმა­ყო­ფი­ლი ვი­ყო. მსურს, ჩე­მი ძა­ლა და ენ­ერ­გია შე­ვიც­ნო…

ჩე­მი უბ­­დუ­რე­ბა უძ­ლუ­რე­ბი­სა და სირ­ცხ­ვი­ლის გარ­და, არ­­ფე­რია, ჩე­მი სი­კე­თე თვა­ლუწ­­დე­ნე­ლი კე­დე­ლია. კე­დე­ლი და მზის შუ­ქით მო­ნუს­­ვა, დრო­ის სიმ­ცი­რე, სუ­ლის შემ­ხუ­თა­ვი ნაღ­ვე­ლი და ზიზ­ღია.

* * *

გუ­შინ ჰოს­პი­ტალ­ში, ჩემს გვერ­დით ნო­მერ­ში ქალ­მა თა­ვი მო­იკ­ლა. გამ­თე­ნი­­სას რა­ღაც გა­ურ­­ვე­ვე­ლი კვნე­სის თუ ტი­რი­ლის ხმა მო­მეს­მა. მე­გო­ნა, ძაღ­ლი წკავ­­კა­ვებ­და და გა­რეთ გა­ვე­დი. გა­ვიტ­რუ­ნე. მე­რე სხვე­ბიც მო­ვიდ­ნენ და კა­რი შე­ამ­­­რი­ეს. ტახ­­ზე უგ­­ნოდ ეგ­დო ტან­და­ბა­ლი, ფერ­­­­თა­ლი, უს­­ხო ქა­ლი. მას ფე­ხებ­ში ჩას­ჭი­დეს ხე­ლი და გვა­მი ქვე­ვით ჩა­მო­ათ­რი­ეს. ქალს სი­ცოცხ­ლის ნი­შან­წყა­ლი არ ეტ­ყო­ბო­და. თვალ­ში მომ­­­და მი­სი სა­სა­ცი­ლო, უც­ნა­­რი ტან­საც­მე­ლი: გულ­საბ­ნე­ვი, ჭუჭყი­­ნი საც­ვა­ლი, დაფ­ლე­თი­ლი წინ­დე­ბი, ფე­რა­დი ქა­ღალ­დე­ბი და ფე­რა­დი ქა­ღალ­დე­ბის­გან სა­გულ­და­გუ­ლოდ გა­მოჭ­რი­ლი თო­ჯი­ნე­ბი, ზღაპ­რე­ბის წიგ­ნი, სხვა­დას­­ვა აბ­­ბი, იესო ქრის­ტეს ხა­ტი და ავ­გა­რო­ზი.

არ ვი­ცი, მაგ­რამ ამ თვით­­­­ლე­ლო­ბამ იმ­დე­ნად შემ­­რა, მინ­დო­და, სა­­ვად­­ყო­ფო­ში გავ­ყო­ლო­დი, მაგ­რამ ხალ­ხი ისე უკ­მე­ხად ლა­პა­რა­კობ­და უც­ნობ ქალ­ზე, ვერ გავ­ბე­დე, თა­ნაგ­­­ნო­ბა გა­მო­მე­ხა­ტა. ჩემს ოთ­ახ­ში შე­ვე­დი და ავ­ტირ­დი.

* * *

ნუ­თუ სა­სა­ცი­ლოა, ად­­მი­­ნი თა­ვის სა­ხელს ხე­ზე რომ ამ­ოტ­ვიფ­რავს და თა­ვი ბედ­ნი­­რი ჰგო­ნია. ის იმ­დე­ნად ეგ­­ის­ტი მა­ინც არ არ­ის, რომ იმ “ღირ­სე­ულ” და “პა­ტივ­სა­ცემ” ად­­მი­­ნებს და­ემ­­გავ­სოს, რომ­ლე­ბიც ღრმა სი­ბე­რემ­დე ცხოვ­რო­ბენ, ვიდ­რე თმის ერ­თი ღე­რი შერ­ჩე­ბათ.

* * *

თუ “სიყ­ვა­რუ­ლი” სიყ­ვა­რუ­ლი იქ­ნე­ბა ფუჭ სიტყ­ვებს არ ექ­ნე­ბათ აზ­რი.

ლონ­დო­ნის ერ­ოვ­ნულ გა­ლე­რე­­ში ლე­­ნარ­დოს ერთ სუ­რათს წა­ვაწყ­დი, რო­მე­ლიც ად­რე არ მე­ნა­ხა. გან­­ჯის დღეს ას­­ხავს. ნა­ხა­ტი ცის­ფერ ფერ­შია გა­დაწყ­ვე­ტი­ლი. ად­­მი­­ნი­ვით მეტყ­ვე­ლია და გან­თი­­დი­ვით ნა­თე­ლი. მინ­დო­და მუხ­ლი მო­მე­ყა­რა და მე­ლო­ცა. სა­­ცა­რია, მხო­ლოდ დი­დი სიყ­ვა­რუ­ლი­სა და სი­ლა­მა­ზის გან­­დის წუ­თებ­ში ვხდე­ბი რე­ლი­გი­­რი.

* * *

მარ­ტო­ხე­ლა ბავ­­ვი­ვით ვარ. ვფიქ­რობ მზე­სუმ­ზი­რას ყვა­ვი­ლებ­ზე, ასე ლა­მა­ზად რომ აუყ­რი­ათ ტა­ნი. აყ­ვა­ვილ­­ნენ და თით­ქოს მე­ვედ­რე­ბი­ან: “ჩემ­­ვის და­წე­რე”. ზღვა ვნა­ხე სიზ­­რად. ზღვის ზე­და­პირ­ზე ნა­ვე­ბი მი­­პო­ბენ ტალ­ღებს. არ­­ვინ იც­ის, ზღვის და­სას­რუ­ლი სად არ­ის. რომ შე­მეძ­ლოს, ამ უს­ას­რუ­ლო­ბის ნა­წი­ლი გავ­­დე, მა­შინ შევ­­ლებ­დი ყველ­გან და ყვე­ლა­ფერ­ში ვი­ყო, უს­აზ­­­რო და უნ­­პი­რო გავ­­დე. მი­წი­დან ამ­­დის ის ძა­ლა მე რომ მი­ზი­დავს და მიპყ­რობს და ერ­თი სუ­ლი აქვს მის სიღ­­მე­ში ჩა­მი­ტა­ნოს.

ჩემ­­ვის წინ­­­ლა და აღ­მას­­ლა არ­­ფე­რია, მხო­ლოდ ღრმად მინ­და შე­ვაღ­წიო ყვე­ლა­ფერ­ში, რაც მიყ­ვარს. მინ­და ვინ­მემ სიყ­ვა­რულ­ში თა­ნა­მიგ­­­ნოს და თუნ­დაც ერთ ყვა­ვილ­ში შე­უც­­ლე­ლად გან­­ზავ­დე. ასე მგო­ნია, სწო­რედ ეს არ­ის გზა უკ­ვა­ლოდ გაქ­რო­ბის, გარ­და­სახ­ვი­სა და არ­­რა­­ბად ქცე­ვი­სა­გან თა­ვის და­საღ­წე­ვად.

* * *

ბედ­ნი­­რი ვარ, რომ ჭა­ღა­რა შე­მო­მე­პა­რა და შუბ­ლი და­­ღა­რა. წარ­ბებს შუა ორი დი­დი ნა­­ჭი გა­მიჩ­­და. აღ­­რა ვარ გუ­ლუბ­­­ვი­ლო მე­ოც­ნე­ბე. კარ­ზე მო­მად­გე­ბა 32 წე­ლი და თით­ქოს ჩე­მი თა­ვი ამ­ოვ­წუ­რე. გას­რულ­და ჩე­მი სი­ცოცხ­ლე, მაგ­რამ სა­კუ­თა­რი თა­ვი კი აღ­მო­ვა­ჩი­ნე.

P.S. ფო­რუღ ფა­როხ­ზა­დი ავ­ტო­კა­ტას­­რო­ფა­ში და­­ღუ­პა 1967 წლის 13 თე­ბერ­ვალს, 32 წლის ას­აკ­ში.


იზაბელ ალენდე: “ყვე­ლა­ზე მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი სექ­სუ­ა­ლუ­რი ორ­გა­ნო ტვი­ნია”

allende 345

განვაგრძოთ კითხვა

გრა­ცია დე­ლე­და

გრა­ცია დე­ლე­და, რო­მელ­საც ხში­რად მი­­კუთ­­ნე­ბენ ვე­რის­ტი მწერ­ლე­ბის უმც­როს თაობ­ას, 1871 წელს და­­ბა­და სარ­დი­ნი­ის ქა­ლაქ ნუ­­რო­ში, საკ­მა­ოდ შეძ­ლე­ბულ ოჯ­ახ­ში. მისი სამ­წერ­ლო დე­ბი­­ტი 17 წლის ას­აკ­ში შედ­გა, რო­დე­საც მან ერთ მო­დურ ჟურ­ნალ­ში გამ­­აქ­ვეყ­ნა თა­ვი­სი მოთხ­რო­ბე­ბი. კულ­ტუ­რუ­ლად ჩა­კე­ტი­ლი და ეკ­­ნო­მი­კუ­რად ჩამორ­ჩე­ნი­ლი კუნ­ძუ­ლის გა­რე­მო ბევრს ვე­რა­ფერს შეს­თა­ვა­ზებ­და ახ­ალ­გაზ­­და ქალს, ამ­­ტომ თვით­ნას­წავ­ლი დე­ლე­დას საწყი­სი გა­ნათ­ლე­ბა ერ­თობ შეზ­ღუ­დუ­ლი და ზე­დაპი­რუ­ლი იყო. და მა­ინც, მწე­რალ­მა მო­ნა­ხა თა­ვის თავ­ში ძა­ლე­ბი, ბრმად კი არ შეს­ძულე­ბო­და სამ­შობ­ლოს შეზ­ღუ­დუ­ლო­ბა, არ­­მედ შე­მოქ­მე­დე­ბი­თად და ნა­ყო­ფი­­რად გამოეყ­­ნე­ბი­ნა ეს თა­ვი­სი გა­მოც­დი­ლე­ბა. იგი წერ­და: “სარ­დი­ნია დუ­მი­ლი­სა და ვნების მი­წაა. უნ­და ჩას­­­დე მას, რომ შე­იყ­ვა­რო”.

1892 წელს გა­მო­ვი­და მი­სი პირ­ვე­ლი რო­მა­ნი “სარ­დი­ნი­ის ყვა­ვი­ლი”. ეს მან­ძო­ნისა და ვალ­ტერ სკო­ტის შე­ზა­ვე­ბა იყო ჯო­ვა­ნი ვერ­გა­სა და ლუ­­ჯი კა­პუ­­ნას სა­­კეთესო გა­მოც­დი­ლე­ბას­თან. 1892 წელს გა­მო­სულ­მა მე­­რე ნა­წარ­მო­ებ­მა “ბო­რო­ტე­ბის გზე­ბი”, რო­მელ­შიც და­ზუს­­და მი­სი სამ­წერ­ლო სტი­ლი და ძი­რი­თა­დი მი­მარ­თუ­ლე­ბე­ბი, ლუ­­ჯი კა­პუ­­ნას და­დე­ბი­თი რე­ცენ­ზია და­იმ­სა­ხუ­რა.

მწერ­ლის მხატ­­რუ­ლი სიმ­წი­ფე ახ­­ლი ძა­ლით გა­მომ­­ღავ­­და 1895 წელს რო­მან­ში “პატ­­­სა­ნი სუ­ლე­ბი”. აქ მო­ცე­მუ­ლია პატ­რი­არ­ქა­ლუ­რი ოჯ­­ხის ის­ტო­რია. პერ­სო­ნაჟე­ბი, რომ­ლე­ბიც უარს ამ­ბო­ბენ სა­­კუ­ნო ტრა­დი­ცი­ებ­ზე, სას­ტი­კად მარ­ცხ­დე­ბი­ან სინ­ამ­­ვი­ლეს­თან ბრძო­ლა­ში. მი­­ხე­და­ვად აშ­კა­რა სამ­წერ­ლო და­ოს­ტა­ტე­ბი­სა, რო­მანის ში­ნა­არ­სი ჯერ კი­დევ მთლი­­ნად სარ­დი­ნი­­ლი ყო­ფი­თაა გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლი.

1899 წელს ცო­ლად გაჰ­­ვა პალ­მი­რო მა­დე­სა­ნის და რომ­ში გა­და­ვი­და საცხოვ­რებ­ლად. სამშობ­ლო­სა­გან და­შო­რე­ბამ და­დე­ბი­თად იმ­ოქ­მე­და მწე­რალ­ზე, შე­არ­ბი­ლა და ერთ­­ვარი ზღაპ­რუ­ლი იერი შეს­ძი­ნა მის აქ­ამ­დე თვალ­ში­სა­ცემ კუთხუ­რო­ბას. დე­ლე­დას თვალსაზ­რი­სით სარ­დი­ნი­­ლი ხა­სი­­თის ყვე­ლა­ზე ნი­შან­დობ­ლი­ვი თვი­სე­ბა ის არ­ის, რომ ბუ­ნე­ბას­თან ახ­ლო მყოფ ად­­მი­ან­ში ინ­ტუ­­ცია და ინს­ტინ­­ტი ლო­გი­კურ აზ­როვ­ნება­ზე მე­ტა­დაა გან­ვი­თა­რე­ბუ­ლი. სწო­რედ ამ იდ­­­ზეა აგ­­ბუ­ლი დე­ლე­დას ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე ცნო­ბი­ლი რო­მა­ნი “ფერ­­ლი” (1903). აშ­კა­რა ხდე­ბა მო­რა­ლის, რო­გორც ას­­თის, ორ­აზ­როვ­ნე­ბა და არ­­სა­­მე­დო­­ბა: ან­­ნია ატ­ონ­ცუ სარ­დი­ნი­­დან რომს მი­ემ­­ზავრე­ბა და იქ დი­დი ქა­ლა­ქის ეგ­­იზ­­სა და გარ­­­ნი­ლე­ბა­ში ეფ­ლო­ბა. შინ დაბ­რუ­ნე­ბის შემ­დეგ იგი გა­რე­მო­­ბა­თა გა­მო უბ­რუნ­დე­ბა თა­ვის წი­ნან­დელ ზნე­ობ­რივ შე­ხე­დულე­ბებს, რომ­ლე­ბიც ეგ­­იზ­მი­სა და სი­სას­ტი­კის წი­ნა­აღ­­დეგ ვერ შვე­ლი­ან.

დე­ლე­და პა­ტა­რა მოთხ­რო­ბე­ბის კრე­ბუ­ლებ­თან ერ­თად თით­­მის ყო­ველ წელს ახ­ალ რომანს სთა­ვა­ზობ­და მკითხ­ველს. შემ­დე­გი საპ­როგ­რა­მო რო­მა­ნია “ელ­­ას პორ­ტო­ლუ” (1903). ეს მთა­ვა­რი გმი­რის სა­ხე­ლი და გვა­რია, რო­მელ­საც თა­ვი­სი რძა­ლი, ძმის ცოლი შე­უყ­ვარ­დე­ბა. პერ­სო­ნა­ჟის სუ­ლი­­რი ბრძო­ლა სარ­დი­ნი­­ლი მწყემ­სე­ბის ნა­ხევრად წარ­მარ­თულ მენ­ტა­ლო­ბა­სა და კა­თო­ლი­კურ მო­რალს შო­რის მიმ­დი­ნა­რე­ობს. უმ­ანკო მსხვერ­­ლი, მაზ­ლი­სა და რძლის მკვდა­რი შვი­ლი, რომ­ლის საფ­ლავ­თა­ნაც ელ­­­სი შინ­­გან სიმ­­ვი­დეს პო­­ლობს ან­­თე­სა­ვებს რო­მანს იტ­­ლი­­რი დე­კა­დენ­ტიზ­მის ტრად­­ცი­ებ­თან.

სარ­დი­ნია არ კარ­გავს თა­ვის მწვა­ვე რე­­ლურ სა­ხეს, მაგ­რამ, ამ­­ვე დროს, მწერ­ლის მი­ერ გა­მო­გო­ნილ სამ­ყა­როდ იქ­ცე­ვა. ამ სამ­ყა­რო­ში უძ­ვე­ლე­სი ზნე-ჩვე­­ლე­ბე­ბი და შე­ძე­ნი­ლი შე­ხე­დუ­ლე­ბე­ბი თით­­მის უპ­­როვ­ნო ძა­ლე­ბის თვი­სე­ბებს იძ­ენს. ამგვარი ნა­ხევ­რად მი­თი­­რი და ნა­წი­ლობ­რივ სიზ­­რი­სე­­ლი გან­წყო­ბი­თაა გამ­­­ვა­ლული დე­ლე­დას ალ­ბათ ყვე­ლა­ზე მნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნი ნა­წარ­მო­­ბი “ლერ­წა­მი ქარ­ში” (1913).

სი­ცოცხ­ლის ბო­ლოს მწერ­ლის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში კი­დევ უფ­რო იჩ­ენს თავს იტ­­ლი­­რი დეკ­­დენ­ტიზ­მის გა­რეგ­ნუ­ლი თვი­სე­ბე­ბი: რო­მა­ნე­ბი უფ­რო მოკ­ლე ხდე­ბა და მოქ­მედ პირ­თა რიცხ­ვი ორ-სამ პერ­სო­ნა­ჟამ­დე მცირ­დე­ბა. ას­­ვე ორ ან სამ დღემ­დე მცირ­დება დრო­­თი ინ­ტერ­ვა­ლი, რო­მელ­საც მო­­ცავს ნა­წარ­მო­­ბი. ას­­თი რო­მა­ნე­ბია “მარტო­ხე­ლა კა­ცის სა­­დუმ­ლო” (1921), “ყელ­სა­ბა­მის ცეკ­ვა” (1924). 1936 წელს დე­ლე­დამ მიატო­ვა ავ­ტო­ბი­ოგ­რა­ფი­­ლი ნა­წარ­მო­­ბის “კო­ზი­მას” წე­რა და შექ­­ნა თა­ვი­სი უკა­ნას­­ნე­ლი რო­მა­ნი “მარ­ტო­­ბის ეკ­ლე­სია”.

1926 წელს მი­­ნი­ჭა ნო­ბე­ლის პრე­მია ლიტ­­რა­ტუ­რა­ში, გარ­და­იც­ვა­ლა რომ­ში 1936 წელს, დაკ­­ძა­ლუ­ლია მშობ­ლი­ურ ქა­ლაქ ნუ­­როში. გრა­ცია დე­ლე­დას მი­კუთ­­ნე­ბა ვე­რის­ტე­ბის ან დე­კა­დენ­ტე­ბის მეტ-ნაკ­ლე­ბად მკვეთ­რად გა­ფორ­მე­ბულ ლი­ტე­რა­ტუ­რულ მიმ­დი­ნა­რე­­ბებ­თან, ის­­ვე პი­რო­ბი­თო­ბად შეიძ­ლე­ბა მი­ვიჩ­ნი­ოთ, რო­გორც მის პრო­ზა­ში აღ­წე­რი­ლი სარ­დი­ნი­­ლი რე­­ლო­ბა.

© ”არილი”

სალმან რუშდი

სა­­დან მო­დის ყვე­ლა ინს­­რუ­მენ­­ზე ერ­თად დაკ­­რის იდეა

ლელა სამნიაშვილი

სალ­მან რუშ­დის ნა­წარ­მო­­ბებ­ში და­სავ­ლუ­რი და აღ­მო­სავ­ლუ­რი კულ­ტუ­რე­ბის მა­რა­დი­­ლი კონ­­რას­ტი თუ ოპ­­ზი­ცია, მათ შო­რის შე­უძ­ლე­ბე­ლი იერ­არ­ქი­ის დამ­ყა­რე­ბის­კენ ლტოლ­ვა – ყო­ველ­­ვარ სო­ფის­ტი­კას მოკ­ლე­ბუ­ლია. იერ­არ­ქია იქმ­ნე­ბა და აღ­მო­სავ­ლურ ფუნ­და­მენ­ტა­ლიზმს და­სავ­ლუ­რი პლუ­რა­ლიზ­მი ამ­არ­ცხებს. თუმ­ცა, ამ ორი ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­­სად­მი მხო­ლოდ ფუნ­და­მენ­ტა­ლის­ტურ-პლუ­რა­ლის­ტუ­რი მიდ­გო­მა თა­ვის­თა­ვად შეც­დო­მებს ბა­დებს, რაც მწერ­ლი­სად­მი თა­ნა­მედ­რო­ვე კრი­ტი­კის და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბა­შიც გა­მო­­ხა­ტე­ბა. რუშ­დის, რო­მელ­საც ირ­ან­ში სიკ­­დი­ლით დას­ჯით ემ­უქ­რე­ბი­ან, ინგ­ლი­სუ­რე­ნო­ვან ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში თა­ნა­მედ­რო­ვე­­ბის უმ­ნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნეს მწერ­ლად აღ­­­რე­ბენ და ინ­ტერ­ნე­ტის ზო­გი­ერთ სა­იტ­ზე “აღ­მო­სავ­ლე­ლი შექ­­პი­რის” ტი­ტუ­ლი­თაც ამ­კო­ბენ. მშობ­ლი­ურ ინ­დო­ეთ­ში მი­სი წიგ­ნე­ბი, მა­თი მხატ­­რულ-პო­ლი­ტი­კუ­რი ტექ­­ტე­ბი­თა და ქვე­ტექ­­ტე­ბით დღემ­დე და­სავ­ლუ­რი ცნო­ბი­­რე­ბის სიმ­ბო­ლოდ ითვ­ლე­ბა და ალ­­გი­კუ­რი არც არ­­ფე­რია იმ ფაქ­­ში, რომ პლუ­რა­ლიზ­მი, რო­გორც წმინ­და ამ­­რი­კუ­ლი და ბრი­ტა­ნუ­ლი იდეა, სრუ­ლი­ად მი­­ღე­ბე­ლია ინ­დო­­თის­­ვის, რო­მელ­მაც სა­ბო­ლოო და­მო­­კი­დებ­ლო­ბას ახ­ლა­ხან მი­აღ­წია.

რუშ­დი, რო­მელ­მაც ინ­დო­­თი ბავ­­ვო­ბა­ში და­ტო­ვა და უმ­აღ­ლე­სი გა­ნათ­ლე­ბა კემ­­რიჯ­ში მი­­ღო, თა­ვი­სი წიგ­ნე­ბის აღ­მო­სავ­ლელ პერ­სო­ნა­ჟებ­საც კი და­სავ­ლუ­რი თვალ­თა­ხედ­ვი­დან ქმნის. აქ­­დან აშ­კა­რაა, რომ იგი, რო­გორც მწე­რა­ლი თუ პო­ლი­ტი­კუ­რი მოღ­ვა­წე, წმინ­და ბრი­ტა­ნუ­ლი მოვ­ლე­ნაა. დღე­ვან­დელ მსოფ­ლი­­ში, რო­ცა რეკ­ლა­მას – კო­მერ­ცი­ულს, პო­ლი­ტი­კურს და ლი­ტე­რა­ტუ­რულ­საც კი – სას­წა­­ლებ­რი­ვი ზე­გავ­ლე­ნის მოხ­დე­ნა შე­უძ­ლია, გა­ცი­ლე­ბით უფ­რო რთუ­ლია რუშ­დის, რო­გორც ხე­ლო­ვა­ნის მნიშ­­ნე­ლო­ბა­ზე და­მო­­კი­დებ­ლად მსჯე­ლო­ბა. ფაქ­ტია, რომ “შუ­­ღა­მის შვი­ლე­ბის” (“Midnight Children” – 1981 წლის ბუ­კე­რის პრე­მი­ის ლა­­რე­­ტი) შექ­­ნით რუშ­დი გახ­და მი­სი თა­­ბის ინგ­ლი­სუ­რე­ნო­ვან ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში არა მხო­ლოდ პო­ლი­ტი­კუ­რად სა­ინ­ტე­რე­სო, არ­­მედ წმინ­და მხატ­­რუ­ლი თვალ­საზ­რი­სი­თაც უზ­­დო წიგ­ნის ავ­ტო­რი. მაგ­რამ რუშ­დის მზარდ პო­პუ­ლა­რო­ბას, მი­სი წიგ­ნე­ბის იდ­­­ლო­გი­ურ სე­რი­­ლო­ბას ყვე­ლა­ზე უფ­რო არ­­ერ­­­ვა­როვ­ნად პო­ლი­ტი­კუ­რად ნე­იტ­რა­ლუ­რი პო­ზი­ცი­ის მქო­ნე კრი­ტი­კო­სე­ბი აფ­­სე­ბენ.

ჯუ­ლი­ან სე­მუ­­ლი, პა­კის­ტა­ნე­ლი და კა­ნა­დე­ლი მწე­რა­ლი და რე­ჟი­სო­რი, სალ­მან რუშ­დის “სა­ტა­ნუ­რი ლექ­სე­ბი­სად­მი” მიძღ­­ნილ ეს­­ში წერს:

“და­სავ­ლეთ­ში ცენ­ზუ­რის ნე­ბის­მი­ერ ხა­რისხს გა­მომ­ცემ­ლო­ბა მწერ­ლის (დი­დის თუ მცი­რეს) დამ­­ვიდ­რე­ბის­­ვის იყ­­ნებს. რა თქმა უნ­და – წიგ­ნის შე­მო­სავ­ლი­­ნო­ბის გაზ­­დის მიზ­ნით… ასე რომ, “სა­ტა­ნუ­რი ლექ­სე­ბის”, რო­გორც წიგ­ნის, დღე­ვან­დელ ფუნ­­ცი­­ნი­რე­ბა­ში უმ­ნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნეს როლს მის ბრწყინ­ვა­ლე სტრუქ­ტუ­რა­სა და ის­ლა­მის­ტურ ფორ­მა­ლო­ბებ­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი კო­მენ­ტა­რე­ბი ას­რუ­ლებს…

აუც­­ლე­ბე­ლი არ­ცაა, რომ მწე­რალს დი­დი წო­ნა ჰქონ­დეს, რა­თა არ­აპ­როგ­რე­სუ­ლი მუ­სულ­მა­ნუ­რი სამ­ყა­როს ცენ­ზუ­რა გა­მო­იწ­ვი­ოს. ირ­­ნის ფუნ­და­მენ­ტა­ლის­ტურ­მა მთავ­რო­ბამ წიგ­ნი იმ­­სათ­ვის გა­მო­­ყე­ნა, რომ თა­ვი­დან აეც­­ლე­ბი­ნა მის­და­მი მი­მარ­თუ­ლი ყუ­რად­ღე­ბა და კრი­ტი­კა. ამ­დე­ნად, რუშ­დის­­ვის სა­სიკ­­დი­ლო გა­ნა­ჩე­ნის გა­მო­ტა­ნა მი­სი წიგ­ნის პო­ლი­ტი­კურ ფა­სე­­ლო­ბას ზრდის”.

მაგ­რამ ეს ფა­სე­­ლო­ბა იზრ­დე­ბა ის­ევ და ის­ევ და­სავ­ლურ სამ­ყა­რო­ში, მა­შინ რო­დე­საც რუშ­დის შე­ეძ­ლო ას­­ვე “და­უს­რუ­ლებ­ლად გა­ეგ­­ძე­ლე­ბი­ნა თხრო­ბა იმ­ის შე­სა­ხებ, თუ რო­გორ გვევ­ლი­ნე­ბა ის­ლა­მის­ტუ­რი ფუნ­და­მენ­ტა­ლიზ­მი ფაქ­ტი­ურ რე­აქ­ცი­ად და­სავ­ლურ კო­ლო­ნი­ზა­ცი­­ზე; თუ რო­გორ და­იყ­ვა­ნა იმ­პე­რი­­ლიზ­­მა მუ­სულ­მა­ნუ­რი ცხოვ­რე­ბის წე­სი იქ­ამ­დე, რომ რე­ლი­გი­ის კრი­ტი­კა სა­ზო­გა­დო­­ბა­ზე კონ­­რო­ლის ერ­თა­დერთ იარ­­ღად იქ­ცა, რი­სი გა­მო­ძა­ხი­ლი­ცაა რუშ­დი­სად­მი არ­სე­ბუ­ლი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბაც”.

ჯუ­ლი­ან სე­მუ­­ლი თვლის, რომ “მო­რა­ლუ­რად გა­მარ­­ლე­ბუ­ლია რე­ლი­გი­ის ყვე­ლა მან­კი­­რი ფორ­მის პა­რო­დი­რე­ბა, მაგ­რამ ირ­­ნი­ის გა­მო­სავ­ლე­ნად – ასე დას­ნე­ბოვ­ნე­ბუ­ლი სა­მიზ­ნის ამ­ორ­ჩე­ვა და და­სავ­ლუ­რი ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­ის­­ვის სი­­მოვ­ნე­ბის მი­ნი­ჭე­ბა – მე­ტის­მე­ტად მარ­ტი­ვი და ეს­თე­ტი­­რად პრი­მი­ტუ­ლი გზაა. ამ­დე­ნად, რუშ­დის მი­ერ ის­ლა­მის კრი­ტი­კა არ­ის უბ­რა­ლო მცდე­ლო­ბა – ტრი­ვი­­ლუ­რად რთუ­ლი თხრო­ბი­თი ფორ­მის მსოფ­ლი­ოს რუ­კა­ზე გავ­­ცე­ლე­ბი­სა. თა­ნაც, ეს ამ­­ცა­ნა კი­დევ უფ­რო იოლ­დე­ბა ბრი­ტა­ნუ­ლი პლუ­რა­ლიზ­მის რეკ­ლა­მი­რე­ბის გზით”. სა­მუ­­ლის აზ­რით: “სწო­რედ ესაა რუშ­დის პო­პუ­ლა­რო­ბის მი­ზე­ზი, რად­გა­ნაც, რაც შე­­ხე­ბა “სა­ტა­ნუ­რი ლექ­სე­ბის” მხატ­­რულ მხა­რეს, წიგ­ნი ზე­და­პი­რუ­ლად რთუ­ლი ნაშ­რო­მია. იგი ხა­სი­ათ­დე­ბა მოვ­ლე­ნა­თა ნა­კა­დის გა­და­ჭარ­ბე­ბუ­ლი სიმ­ჭიდ­რო­ვი­თა და არ­­ექ­­პე­რი­მენ­ტუ­ლო­ბით. წიგ­­ში არ­ის ლა­მა­ზი მო­მენ­ტე­ბიც – წყვე­ტი­ლი სტი­ლი, ად­რე­­ლი პოს­­მო­დერ­ნუ­ლი არ­ას­წორ­ხა­ზოვ­ნე­ბა… და მა­ინც – რჩე­ბა შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბა, რომ წიგ­ნი ცა­რი­­ლია, რომ წი­ნას­წარ გათ­­ლი­ლი ან­ტი-ის­ლა­მის­ტუ­რი პრო­პა­გან­და მხო­ლოდ წიგ­ნის კარ­გად გა­ყიდ­ვის სა­შუ­­ლე­ბაა”.

წიგ­ნის სი­ცა­რი­­ლის გან­­და შე­იძ­ლე­ბა იყ­ოს შე­დე­გი – ავ­ტო­რის გა­და­ჭარ­ბე­ბუ­ლი მცდე­ლო­ბი­სა – მო­იც­ვას ყვე­ლა და ყვე­ლა­ფე­რი. რუშ­დის უკ­­ნას­­ნელ რო­მან­ში “მი­წა მის ფეხ­­ვეშ” (“The Ground Beneath Her Feat“) წიგ­ნის ერთ-ერ­თი გმი­რი, ბომ­ბე­­ში გაზ­­დი­ლი და ინგ­ლის­ში გა­და­სახ­ლე­ბუ­ლი როკ-ვარ­­­­ლა­ვი აც­ხა­დებს:

“ჩე­მი მუ­სი­კით იმ­ის თქმა მსურს, რომ არ მჭირ­დე­ბა არ­ჩე­ვა­ნის გა­კე­თე­ბა. მინ­და და­გა­ნა­ხოთ, რომ არ მჭირ­დე­ბა ვი­ყო ეს ბი­ჭი, ან კი­დევ – ის ბი­ჭი; აქ­­­რი, ან – იქ­­­რი; ან ის – ვინც ჩემს შიგ­ნი­თაა და ჩემს ტყუ­პის­ცალს ვე­ძა­ხი; ან – ვინც ჩემს გა­რე­თაა, ვინც არ­ის თუ რაც არ­ის – ამ ცის მიღ­მა, სა­­და­ნაც ელ­ვას მიგ­ზავ­ნის; ან, აი, ეს კა­ცი – თქვენს წი­ნა­შე რომ დგას ამ წუ­თას. მე ვიქ­ნე­ბი ყვე­ლა მათ­გა­ნი. მე ეს შე­მიძ­ლია. სწო­რედ აქ­­დან მო­დის ყვე­ლა ინს­­რუ­მენ­­ზე ერ­თად დაკ­­რის იდეა. ეს იდ­­აც ზუს­ტად იმ­­ვეს ამტ­კი­ცებს”.

მაგ­რამ პი­როვ­ნე­ბის პოს­­მო­დერ­ნუ­ლი ლტოლ­ვა – მო­იც­ვას სამ­ყა­რო, თუ ჩა­­კარ­გოს მას­ში (რა­საც სამ­ყა­რო­ში მი­სი არ­სე­ბო­ბა თა­ვის­თა­ვად გუ­ლის­­მობს) და ამ­ის სა­ფუძ­ველ­ზე ინ­დი­ვი­დუ­­ლიზ­მიც (ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში – ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­­თა დო­ნე­ზე) უარ­ყოფს, რო­გორც ძა­ლა, რო­მელ­საც შე­უძ­ლია ხმე­ბის სიმ­რავ­ლის თა­ვი­სე­ბურ, გა­ნუ­მე­­რე­ბელ მე­ლო­დი­ად შეწყო­ბა – თვი­თონ მე­ლო­დი­ის, სამ­ყა­როს არ­სის უარ­ყო­ფის­კენ მი­დის.

ტიმ პარ­­სი, კრი­ტი­კო­სი, რო­მე­ლიც “შუ­­ღა­მის შვი­ლებს” მე­ტად ძლი­ერ, შთამ­ბეჭ­დავ ნა­წარ­მო­­ბად აღ­­­რებს, თა­ვის ეს­­ში რუშ­დის ბო­ლო რო­მან­საც (“მი­წა მის ფეხ­­ვეშ”) მი­მო­­ხი­ლავს (“Gods and Monsters“, May, 6, 1999). სა­სიყ­ვა­რუ­ლო სამ­კუთხედ­ში თი­თო­­­ლი გმი­რის სა­ხე, მოვ­ლე­ნე­ბით სავ­სე სი­­ჟე­ტი, ინ­დურ-ბერ­­ნულ-ეგ­ვიპ­ტუ­რი მი­თო­ლო­გი­ის სინ­თე­ზი – რუშ­დი­სე­­ლი, იგ­­ვე პლუ­რა­ლის­ტუ­რი ჰარ­მო­ნი­ის­კენ სწრაფ­ვის იდ­­ად აღ­იქ­მე­ბა. ავ­ტო­რი რო­მან­ში თხრო­ბით ფორ­მებ­საც კი უს­ას­რუ­ლოდ ცვლის: “ზუს­ტად ორ­მუს კა­მას მსგავ­სად (წიგ­ნის როკ-ვარ­­­­ლა­ვი პერ­სო­ნა­ჟი), რო­მე­ლიც უარს ამ­ბობს პი­როვ­ნუ­ლი არ­ჩე­ვა­ნის გა­კე­თე­ბა­ზე (რაც თა­ვის­თა­ვად პი­როვ­ნუ­ლი არ­ჩე­ვა­ნია), რუშ­დი­საც ვერ აურ­ჩე­ვია რო­მა­ნის­­ვის რო­მე­ლი­მე თხრო­ბი­თი ფორ­მა… რო­მა­ნის პირ­ვე­ლი პი­რით გად­მო­ცე­მა ამ­ბი­სად­მი შე­სა­ნიშ­ნა­ვი მიდ­გო­მაა, მაგ­რამ მა­ლე რწმუნ­დე­ბი, რომ ეს ფორ­მა იდ­­­ლურ ვა­რი­ან­ტად მა­ნამ­დე რჩე­ბა, ვიდ­რე რუშ­დი თა­ვის მთხრო­ბელს სხვა პერ­სო­ნა­ჟე­ბის გო­ნე­ბა­ში არ შე­უძღ­ვე­ბა და იქ­­დან არ და­იწყებს მათ – თა­ვი­სი ინ­ტე­რე­სე­ბი­სა და იდ­­­ბის­­ვის – უბ­რა­ლო საყ­ვი­რე­ბად გა­მო­ყე­ნე­ბას”.

არ­ის მო­მენ­ტე­ბი, რო­ცა რჩე­ბა შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბა, რომ რუშ­დის თხზუ­ლე­ბა­ში იდეა მხატ­­რულ მხა­რე­ზე დო­მი­ნი­რებს, ზოგ­ჯერ კი – მა­ღალ­ფარ­დო­ვა­ნი თხრო­ბი­თი კი­ლო აზ­რის შე­სუს­ტე­ბის ხარ­­ზე გრძელ­დე­ბა. რო­გორც პარ­­სი წერს: “რაც უფ­რო დე­ტა­ლუ­რად ეც­ნო­ბი რუშ­დის ნა­წარ­მო­­ბებს, მით უფ­რო აშ­კა­რად გრძნობ, რომ მათ შე­იძ­ლე­ბა არა მხო­ლოდ ფუნ­და­მენ­ტა­ლის­­თა რის­­ვა, არ­­მედ, უბ­რა­ლოდ – მახ­ვილ­გო­ნი­­რი მკითხ­ვე­ლის მო­მენ­ტა­ლუ­რი ყუ­რად­ღე­ბაც და­­პი­რის­პირ­დეს”. თუმ­ცა, ეს კო­მენ­ტა­რი არ შე­იძ­ლე­ბა რუშ­დის მწერ­ლუ­რი ნი­ჭი­სა და უდ­­ვო ოს­ტა­ტო­ბის უარ­ყო­ფად გა­ვი­ზი­­როთ. უბ­რა­ლოდ, ფაქ­ტია, რომ რუშ­დის წიგ­ნე­ბის პო­პუ­ლა­რო­ბა სულ უფ­რო მე­ტად ემ­ყა­რე­ბა პო­ლი­ტი­კურ სენ­სა­ცი­­რო­ბას, ვიდ­რე მათ მხატ­­რულ ღი­რე­ბუ­ლე­ბას.

რაც შე­­ხე­ბა დღე­ვან­დელ პუბ­ლი­კა­ცი­­ში წარ­მოდ­გე­ნილ რუშ­დის მოთხ­რო­ბას “ცეცხ­ლო­ვა­ნი ფრინ­ვე­ლის ბუ­დე”, – მას­შიც წამ­­ვა­ნია ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­­თა სინ­თე­ზის, ზე­ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­ის, მო­მა­ვა­ლი ბავ­­ვის იდეა, რო­მე­ლიც ერთ­­რო­­ლად “ცეცხ­ლიც იქ­ნე­ბა და წვი­მაც” და რო­მელ­საც თა­ვის წი­აღ­ში ამ­­რი­კე­ლი ქა­ლი, ამ­­რი­კა ატ­­რებს. ინ­დო­ეთ­ში “არ­ქა­­ლი ტრა­გე­დი­­ბის წამ­ლე­კავ ძა­ლად” ფე­მი­ნიზ­მის სტი­მუ­ლი­რე­ბაც ამ იდ­­ის გან­ვი­თა­რე­ბის­­ვის სა­ჭი­რო ფო­ნად აღ­იქ­მე­ბა. ინ­დუ­რი წარ­მო­შო­ბის მწერ­ლის­­ვის კი – ალ­ბათ უფ­რო რთუ­ლი, მაგ­რამ ბუ­ნებ­რი­ვი ამ­­ცა­ნა იქ­ნე­ბო­და, რომ რო­გორ­მე – თა­ვად მის­ტერ მა­ჰა­რა­ჯის გუ­ლი და გო­ნე­ბა გა­­ნა­თე­ბი­ნა.

© ”არილი”