Posted on

სალ­მან რუშ­დი


­­­­­­­­­­­იტალო კალვინოს წარმოსახული სინამდვი­ლე

თარგმნა თამარ ლომიძემ

1981 წელს ინგ­ლის­ში გა­მოქ­ვეყ­­და იტ­­ლო კალ­ვი­ნოს წიგ­ნი “თუ ზამ­­რის ღა­მით ყა­რი­ბი…”, რა­მაც, ჩემ­და გა­საკ­ვი­რად, მეტ-ნაკ­ლე­ბად უხ­მა­­როდ ჩა­­­რა. მა­შინ ბრი­ტა­ნეთ­ში ცო­ტა ვინ­მე თუ იც­ნობ­და კალ­ვი­ნოს სა­ხელს. მახ­სოვს, რო­გორ დავ­რე­კე “ლონ­დო­ნის ლი­ტე­რა­ტუ­რულ მი­მომ­ხილ­ველ­ში” და რე­დაქ­ცი­ის თა­ნამ­­რომ­ლებს ვკითხე, ხომ არ აპ­­რებ­­ნენ სტა­ტი­ის გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბას კალ­ვი­ნოს ზე­მოხ­სე­ნე­ბუ­ლი ნა­წარ­მო­­ბის შე­სა­ხებ. “ვის წიგ­­ზე სა­უბ­რობთ?”, ჩა­მე­ძი­ენ ის­­ნი. “იტ­­ლო კალ­ვი­ნო­სი”, მი­ვუ­გე მე. “ეგ ვი­ღაა?” გა­ის­მა კითხ­ვა. შევ­­­წუნ­დი და ვთხო­ვე, და­­ბეჭ­დათ ჩე­მი ნარ­­ვე­ვი, რო­მე­ლიც “ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი მი­მომ­ხილ­ვე­ლის” მკითხ­ვე­ლებს გა­აც­ნობ­და არა მარ­ტო ამ ნა­წარ­მო­ებს, არ­­მედ, სა­ერ­თოდ, ამ ავ­ტო­რის მთელ შე­მოქ­მე­დე­ბას.

ეს ჩა­ნა­ფიქ­რი გან­ვა­ხორ­ცი­­ლე და ვი­ღა­ცამ ჩე­მი სტა­ტია კალ­ვი­ნოს გა­უგ­ზავ­ნა.

მა­ლე საკ­მა­ოდ პო­პუ­ლა­რულ პი­როვ­ნე­ბად ვი­ქე­ცი, რად­გან ჩემს წიგნს პრე­მია მი­­ნი­ჭა. მთე­ლი მსოფ­ლი­­დან მი­რე­კავ­­ნენ და მომ­მარ­თავ­­ნენ სხვა­დას­­ვაგ­ვა­რი (ჩემ­­ვის მი­­ღე­ბე­ლი) წი­ნა­და­დე­ბით. ამ პე­რი­ოდ­ში ტე­ლე­ფო­ნით და­მი­კავ­შირ­და ლონ­დო­ნის რი­ვერ­სა­­დის თე­ატ­რის დი­რექ­ტო­რი დე­ვი გო­თარ­დი, რო­მელ­მაც მა­უწყა, რომ კალ­ვი­ნო თა­ნახ­მა იყო სა­ჯა­რო ლექ­ცი­ის წა­კითხ­ვა­ზე (რაც ლონ­დონ­ში ძალ­ზე იშ­ვი­­თია) და სურ­და, რომ ის სწო­რედ მე წარ­მედ­გი­ნა აუდ­­ტო­რი­­სათ­ვის. გო­თარ­­მა ბორ­ძი­კით მთხო­ვა, რომ თუ, ჩე­მი და­კა­ვე­ბუ­ლო­ბის მი­­ხე­და­ვად, ამ­ას მო­ვა­ხერ­ხებ­დი, ის ძალ­ზე მად­ლო­ბე­ლი იქ­ნე­ბო­და… და ა.შ. მთე­ლი ამ დრო­ის გან­მავ­ლო­ბა­ში ვცდი­ლობ­დი, სიტყ­ვა ჩა­მერ­თო და მეთ­­ვა, თა­ნახ­მა ვარ-მეთ­ქი.

მა­გონ­დე­ბა პირ­ვე­ლი შეხ­ვედ­რა კალ­ვი­ნოს­თან. რი­ვერ­სა­იდ­ზე მივ­დი­­დი და უეც­რად მივ­­­დი, რა სა­ში­ნელ მდგო­მა­რე­­ბა­ში აღ­მოვ­­­დი, რად­გან თვით კალ­ვი­ნოს თან­დას­­რე­ბით უნ­და წარ­მო­მეთ­­ვა შე­სა­ვა­ლი სიტყ­ვა. სიმ­­რის ოფლ­მა და­მას­ხა. რო­დე­საც კალ­ვი­ნოს­თან მი­ვე­დი, მან მკითხა, დავ­წე­რე თუ არა რა­­მე და მთხო­ვა, მეჩ­ვე­ნე­ბი­ნა ტექ­­ტი. გულ­ში შე­ვი­კურ­თხე, მაგ­რამ მა­ინც გა­და­ვე­ცი ნა­წე­რი ფურ­­ლე­ბი, თან გა­ვი­ფიქ­რე, რომ არ მო­­წო­ნოს, რა ჯან­და­ბა ვქნა-მეთ­ქი. სა­ბედ­ნი­­როდ, და­საწყის­ში­ვე და­მოწ­მე­ბუ­ლი მქონ­და აპ­­ლე­­სის “ოქ­როს ვი­რი”, რაც კალ­ვი­ნოს მო­­წო­ნა – “აპ­­ლე­­სი”, – თქვა მან. “ძა­ლი­ან კარ­გი”.

მან და­მიბ­რუ­ნა ტექ­­ტი და, ამ­რი­გად, შევ­ძე­ლი ჩე­მი შე­სა­ვა­ლი სსიტყ­ვის წარ­მოთ­­მა. შე­საძ­ლოა, კალ­ვი­ნო ვერ ხვდე­ბო­და, რო­გო­რი აღფ­­თო­ვა­ნე­ბა გა­მო­იწ­ვია ინგ­ლის­ში მის­მა შე­მოქ­მე­დე­ბამ. არ­­სო­დეს მი­ნა­ხავს ასე გა­ჭე­დი­ლი დარ­ბა­ზი. ეს იყო აღ­ტა­ცე­ბი­სა და სიყ­ვა­რუ­ლის გან­საც­ვიფ­რე­ბე­ლი დე­მონ­­­რა­ცია. დარ­­მუ­ნე­ბუ­ლი ვარ, რომ ამ­ან კალ­ვი­ნო ძალ­ზე ააღ­ელ­ვა.

ერ­თი წლის შემ­დეგ, 1982 წლის ოქ­ტომ­ბერ­ში, იტ­­ლო და მი­სი ცო­ლი ჩი­ჩი­ტა სა­პა­ტიო სტუმ­რე­ბად მი­იწ­ვი­ეს ბუ­კე­რის პრე­მი­ით და­ჯილ­დო­­ბის აღ­სა­ნიშ­ნავ ბან­კეტ­ზე. მეც დამ­პა­ტი­ჟეს (ისე, რო­გორც ყო­ფილ “მის მსოფ­ლი­ოს” პა­ტი­ჟე­ბენ ხოლ­მე, რად­გან ერ­თი წლის წინ ეს პრე­მია მე მო­მა­ნი­ჭეს). ჩვე­­ლებ­რივ, ამგ­ვარ ბან­კე­ტებ­ზე მწერ­ლებს მცი­რე რა­­დე­ნო­ბით იწ­ვე­ვენ ხოლ­მე. ამ­ჯე­რად სტუ­მარ­თა სი­­ში სულ ექვ­სი მწერ­ლის გვა­რი იყო აღ­ნიშ­ნუ­ლი, მეშ­ვი­დე კი წი­ნა წლის ლა­­რე­­ტი, ესე იგი, მე ვი­ყა­ვი. ბუ­კე­რის თა­ნამ­­რომ­ლებს არ გა­მო­უცხა­დე­ბი­ათ, რომ იქ იტ­­ლო იმ­ყო­ფე­ბო­და. გა­სა­­ცა­რია – მას შემ­დეგ, რაც კალ­ვი­ნო დი­დი ხარ­ჯე­ბით გად­მო­აფ­რი­ნეს იტ­­ლი­­დან, სა­­კე­თე­სო სას­ტუმ­რო­ში მო­აწყ­ვეს და მის­ცეს ავ­ტო­მან­ქა­ნა მძღო­ლი­თურთ, თა­ვი არ­­ვის შე­­წუ­ხე­ბია, ემც­ნო სტუმ­რე­ბის­­ვის, რომ ის დარ­ბაზ­ში იმ­ყო­ფე­ბო­და.

ეს წე­ლი ღირ­­შე­სა­ნიშ­ნა­ვი გახ­­დათ ორი სხვა ფაქ­ტის გა­მოც: ჯერ ერ­თი, ბუ­კე­რის პრე­მია მი­­ნი­ჭა “შინ­­ლე­რის ყუთს”, რო­გორც ბე­ლეტ­რის­ტუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის სა­­კე­თე­სო ნი­მუშს, თუმ­ცა წიგ­ნის შე­სა­ვალ­ში ავ­ტორ­მა, თო­მას კი­ნე­ლიმ გა­ნაცხა­და, რომ მის ნა­წარ­მო­ებ­ში რე­­ლუ­რი ამ­ბა­ვი იყო მოთხ­რო­ბი­ლი. მი­­ხე­და­ვად ამ­­სა, მას მი­­ნი­ჭა ბუ­კე­რის პრე­მია, რო­გორც ბე­ლეტ­რის­ტულ თხზუ­ლე­ბას – რაც მოვ­ლე­ნე­ბის სავ­სე­ბით კალ­ვი­ნო­სე­ულ, გრო­ტეს­კულ გან­ვი­თა­რე­ბად აღ­ვიქ­ვი. შემ­დეგ ეს წიგ­ნი გა­მო­­ცა ამ­­რი­კა­ში, რო­გორც პუბ­ლი­ცის­ტუ­რი ნა­წარ­მო­­ბი, სა­თა­­რით – “შინ­­ლე­რის სია” და ფარ­თო აღ­­­რე­ბა ჰპო­ვა.

1982 წლის მე­­რე მნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნი მოვ­ლე­ნა გახ­­დათ ბრი­ტა­ნე­თი­სა და არ­გენ­ტი­ნის კონ­­ლიქ­ტი ფოლ­­ლენ­დის (მალ­ვი­ნას) კუნ­ძუ­ლე­ბის გა­მო. ჩი­ჩი­ტა არ­გენ­ტი­ნე­ლი იყო. ერთ სა­ზე­­მო სა­დილ­ზე, სა­ნამ სუფ­რას მი­ვუს­­დე­ბო­დით, ჩი­ჩი­ტა მომ­ვარ­და და აღ­ელ­ვე­ბით მკითხა: “რა ვქნა? მითხ­რეს, რომ ინგ­ლი­სის ად­მი­რა­ლის გვერ­დით დამ­­ვა­მენ”. ვუ­პა­სუ­ხე, რომ ერ­თა­დერ­თი გა­მო­სა­ვა­ლი ჰქონ­და – შე­ტე­ვა­ზე უნ­და გა­და­სუ­ლი­ყო. სა­დი­ლის დროს ვხე­დავ­დი, რომ ად­მი­რა­ლი უხ­­რუ­ლად იშ­მუშ­ნე­ბო­და და, ძი­რი­თა­დად, დუმ­და, ჩი­ჩი­ტა კი ფან­ტას­ტი­­რად ბევრს ლა­პა­რა­კობ­და. ად­მი­რა­ლის­­ვის სა­დილ­მა აშ­კა­რად უს­­­მოვ­ნოდ ჩა­­­რა.

მახ­სენ­დე­ბა კი­დევ ერ­თი შეხ­ვედ­რა იტ­­ლოს­თან ლონ­დო­ნის იტ­­ლი­ის ინს­ტი­ტუტ­ში. ისე მოხ­და, რომ იმ დღეს გარ­სია მარ­კე­სი ნო­ბე­ლის პრე­მი­ით და­­ჯილ­დო­ვეს. იტ­­ლოს ვკითხე, ხომ არ იც­­და, რა ხდე­ბო­და სტოკ­ჰოლ­­ში. “დი­ახ”, მითხ­რა მან, “ეს სკან­და­ლია”. მე შე­ვე­პა­სუ­ხე, “იტ­­ლო, ხომ იც­ით, გარ­სია მარ­კე­სი მარ­­ლაც კარ­გი მწე­რა­ლია. მი­სი და­ჯილ­დო­­ბა ნამ­­ვი­ლად სა­სი­­მოვ­ნო ფაქ­ტია”. კალ­ვი­ნომ მო­მი­გო, რომ მარ­კე­სის­­ვის ნო­ბე­ლის პრე­მი­ის მი­ნი­ჭე­ბა ბორ­ხეს­ზე ად­რე და­ახ­ლო­­ბით იმ­ას­ვე ნიშ­ნავ­და, რა­საც შვი­ლის და­ჯილ­დო­­ბა მა­მა­ზე ად­რე.

“კალ­ვი­ნოს ქმნი­ლე­ბე­ბის კითხ­ვი­სას მივ­­­დი, რომ ჩვენ არ­ას­წო­რად გვეს­მის რე­­ლიზ­მის ცნე­ბა. ლი­ტე­რა­ტორ­თა უმ­რავ­ლე­სო­ბის აზ­რით, რე­­ლიზ­მი არ­ის გარ­­ვე­­ლი წე­სე­ბის ერ­თობ­ლი­­ბა და ნა­ტუ­რა­ლის­ტუ­რი კონ­ვენ­ცი­­ბის დაც­ვა უზ­რუნ­ველ­ყოფს სი­ნამ­­ვი­ლის რე­­ლის­ტურ ას­ახ­ვას. ჩე­მი აზ­რით, ეს კონ­ვენ­ცი­­ბი არ გან­საზ­­­რავს რე­­ლის­ტუ­რია თუ არა რო­მე­ლი­მე თხზუ­ლე­ბა. ამ­ას ად­ას­ტუ­რებს კალ­ვი­ნოს შე­მოქ­მე­დე­ბაც. რე­­ლის­ტუ­რია მე­ტა­ფი­ზი­კუ­რი, ფან­ტას­ტი­კუ­რი, კო­მი­კუ­რი ნა­წარ­მო­­ბე­ბი, რად­გან ის­­ნი გვიჩ­ვე­ნე­ბენ ფაქ­ტებს ისე, რო­გორც მათ აღ­იქ­ვამს ესა თუ ის ად­­მი­­ნი, ესე იგი, ის­­ნი იმ­თა­ვით­ვე ჩა­ფიქ­რე­ბუ­ლია, რო­გორც რე­­ლის­ტუ­რი ქმნი­ლე­ბე­ბი. ამგ­ვა­რი თვალ­საზ­რი­სი რე­­ლიზ­მის შე­სა­ხებ ნაკ­ლე­ბად უკ­ავ­შირ­დე­ბა შე­მოქ­მე­დე­ბით მე­თო­დებს და მთლი­­ნად გა­ნი­საზ­­­რე­ბა შე­მოქ­მე­დის მიზ­ნით. მა­გა­ლი­თად, ნა­ტუ­რა­ლის­ტუ­რი რო­მა­ნი ინგ­ლი­სელ არ­ის­ტოკ­რატ­თა ად­­ულ­ტე­რის შე­სა­ხებ, ჩე­მი აზ­რით, ერთ­­ვა­რი მა­გი­­რი რე­­ლიზ­მი­სა და ეს­კა­პიზ­მის გა­მო­ხა­ტუ­ლე­ბაა და, ამ­დე­ნად, ფან­ტა­ზი­ის ნა­ყოფს წარ­მო­ად­გენს მა­შინ, რო­დე­საც კალ­ვი­ნოს ფან­ტას­ტი­კუ­რი, იგ­ავ­­­წერ­ლო­ბი­თი ნა­წარ­მო­­ბე­ბი ააშ­კა­რა­ვებს სხვა­­ბას რე­­ლო­ბა­სა და სი­ყალ­ბეს შო­რის. ესაა უდ­­დე­სი გაკ­ვე­თი­ლი, რო­მე­ლიც კალ­ვი­ნოს შე­მოქ­მე­დე­ბი­დან გა­მო­ვი­ტა­ნე.

ყვე­ლა მწე­რალს გაჰ­ყავს გზე­ბი რე­­ლუ­რი სამ­ყა­რო­დან წარ­მო­სა­ხუ­ლი სამ­ყა­როს­კენ და, ვფიქ­რობ, კალ­ვი­ნოს ნა­წარ­მო­­ბე­ბი სწო­რედ ამ მხრი­ვაა ყვე­ლა­ზე სა­ინ­ტე­რე­სო. რო­გო­რაა გაყ­ვა­ნი­ლი ეს გზა? რო­გორ უნ­და გა­ვაღ­წი­ოთ “აქ­­დან” “იქ­ამ­დე”? რო­გორ უნ­და მოვ­­­დეთ ალ­ფა­ვილ­ში, ოზ­ის ან სას­წა­ულ­თა ქვე­ყა­ნა­ში? ყო­ვე­ლი­ვე ეს კალ­ვი­ნოს­­ვის სა­­დუმ­ლო­­ბას არ წარ­მო­ად­გენ­და.

ჩე­მი აზ­რით, კალ­ვი­ნომ ბო­ლომ­დე შე­­ნარ­ჩუ­ნა სამ­ყა­როს ორ­­გი­ნა­ლუ­რი ხედ­ვა. ამ­ის და­სა­დას­ტუ­რებ­ლად მო­გიყ­ვე­ბით მწერ­ლის სი­ცოცხ­ლის უკ­­ნას­­ნე­ლი წუ­თე­ბის შე­სა­ხებ (ჩი­ჩი­ტას მო­ნათხ­რო­ბის მი­ხედ­ვით). ეს შე­იძ­ლე­ბო­და შემ­თხ­ვე­­და მხო­ლოდ კალ­ვი­ნოს. მან, სიკ­­დი­ლის წინ, თა­ვი და­აღ­წია კო­მა­ტო­ზურ მდგო­მა­რე­­ბას და წარ­მოთ­­ვა: “ვა­ნი დე მარ­სა­ლია, ფე­ნო­მე­ნო­ლო­გი”, შემ­დეგ კი და­­მა­ტა: “კო­მა”. ჩი­ჩი­ტამ არ იც­­და, ვინ იყო ვა­ნი დე მარ­სა­ლია და რა­ტომ ფიქ­რობ­და კალ­ვი­ნო მის შე­სა­ხებ. იტ­­ლი­ის ის­ტო­რია არ იც­ნობს ამ სა­ხე­ლი­სა და გვა­რის მქო­ნე პი­როვ­ნე­ბას. ბო­ლოს კალ­ვი­ნოს ერთ-ერთ ად­რე­ულ ნა­წარ­მო­ებ­ში (რო­მე­ლიც მან, ახ­ალ­გაზ­­და, რა­დი­კა­ლუ­რად გან­წყო­ბილ­მა მწე­რალ­მა შეთხ­ზა “უნ­­ტას­­ვის”) ჩი­ჩი­ტამ აღ­მო­­ჩი­ნა, რომ იტ­­ლოს მარ­­სის­ტუ­ლი უტ­­პი­ის­­ვის ეწ­­დე­ბი­ნა მარ­­სა­ლია. მარ­­სა­ლია იქ­ცა მარ­სა­ლი­ად. სი­ცოცხ­ლის უკ­­ნას­­ნელ წუ­თებ­ში კალ­ვი­ნომ და­­კავ­ში­რა მი­სი შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი ცხოვ­რე­ბის და­საწყი­სი და და­სას­რუ­ლი – კო­მა, ე.ი. შე­­ნარ­ჩუ­ნა ამ ცხოვ­რე­ბის ერ­თი­­ნო­ბის შეგ­­­ნე­ბა თა­ვი­სი არ­სე­ბო­ბის ბო­ლო, უგ­­ნო მო­მენ­­შიც.

© “არილი”

Posted on

ხორ­ხე ლუ­ის ბორ­ხე­სი

ედ­გარ ალ­ან პო

თარგმნა მათე კრავეიშვილმა

ედ­გარ პოს სიტყ­ვებს მიღ­მა (ის­­ვე რო­გორც სვიფ­ტის, კარ­ლე­­ლის ან ალ­მა­ფუ­ერ­ტეს შემ­თხ­ვე­ვა­ში) ნე­ბის­მი­ერს შე­უძ­ლია ნევ­რო­ზი ამ­­­კითხოს. მი­სი შე­მოქ­მე­დე­ბის ამგ­ვარ ან­­მა­ლი­ას­თან და­კავ­ში­რე­ბა აბ­სო­ლუ­ტუ­რად უს­­მარ­­ლო ნა­ბი­ჯი­ცაა და იმ­ავ­­რო­­ლად სავ­სე­ბით გა­მარ­­ლე­ბუ­ლიც, გა­აჩ­ნია, რო­გორ შე­ხე­დავ ამ მოვ­ლე­ნას. იგი უს­­მარ­­ლოა, თუ­კი ნევ­რო­ზის მოხ­მო­ბით და­წე­რი­ლის გა­­ფა­სუ­რე­ბა­სა და უგ­ულ­ვე­ბელ­ყო­ფას ეც­დე­ბი­ან; სა­მარ­­ლი­­ნია, თუ­კი ნევ­როზ­ში და­წე­რი­ლის უკ­ეთ გა­გე­ბის სა­შუ­­ლე­ბებს ეძ­­­ბენ. რო­გორ­ღაც არ­ტურ შო­პენ­ჰა­­ერს უთქ­ვამს, ჩვე­ნი ნე­ბის გა­რე­შე არ­­ფე­რი დაგ­ვე­მარ­თე­ბო­დაო; ნევ­როზ­ში, ის­­ვე რო­გორც სხვა უბ­­დუ­რე­ბებ­ში, შე­იძ­ლე­ბა გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი მე­ქა­ნიზ­მი და­ვი­ნა­ხოთ, რი­სი მეშ­ვე­­ბი­თაც ად­­მი­­ნი მი­ზანს უახ­ლოვ­დე­ბა. ნევ­რო­ზი გა­მო­ად­გა პოს ფან­ტას­ტი­კუ­რი ნო­ვე­ლის ჟან­რის გა­ნახ­ლე­ბი­სას, ში­შის გა­მო­ხატ­ვის ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ხერ­ხე­ბის გა­სამ­ძაფ­რებ­ლად. ას­ეც შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას: პო სი­ცოცხ­ლეს შე­მოქ­მე­დე­ბას სწი­რავ­და მსხვერ­­ლად. მან მოკ­­და­ვის ხვედ­რი სიკ­­დი­ლის­შემ­­გომ მო­მა­ვალს ან­აც­ვა­ლა.

ჩვე­ნი სა­­კუ­ნე მეცხ­რა­მე­ტე­ზე უბ­­დუ­რია; ამ სამ­წუ­ხა­რო პრი­ვი­ლე­გი­ის­გან იმ­ით ვართ და­ვა­ლე­ბულ­ნი, რომ მოგ­ვი­­ნე­ბით (ჰენ­რი ჯე­იმ­სი­სა და კაფ­კას მი­ერ) აგ­­ბუ­ლი ჯო­ჯო­ხე­თუ­რი სივ­­ცე­­ბი უფ­რო რთუ­ლი და ახ­ლო­ბე­ლი აღ­მოჩ­­და ჩვენ­­ვის, ვიდ­რე ედ­გარ პოს შექ­­ნი­ლი სამ­ყა­რო­­ბი. მან სიკ­­დი­ლი­სა და შეშ­ლი­ლო­ბე­ბის სიმ­ბო­ლო­­ბით ის­არ­გებ­ლა, რა­თა სი­ცოცხ­ლი­სად­მი თა­ვი­სი ში­ში გად­მო­­ცა; იგი აუც­­ლებ­ლო­ბად მი­იჩ­ნევ­და, წიგ­ნებ­ში სი­ცოცხ­ლის მშვე­ნი­­რე­ბა და­­ხა­ტა, რა­თა კი­დევ უფ­რო გა­ეს­ვა ხა­ზი იმ სა­ში­ნე­ლე­ბის­­ვის (სიკ­­დი­ლი­სა და ში­შის­­ვის), რო­მე­ლიც ანგ­რევ­და ამ სი­ცოცხ­ლეს. სიმ­ბო­ლო­­ბი ამ­სუ­ბუ­ქებ­­ნენ მის გრძნო­ბი­­რე­ბას; საბ­რა­ლო პოს­­ვის თა­ვად არ­სე­ბო­ბის ფაქ­ტი იყო სა­ში­ნე­ლე­ბა. გერ­მა­ნუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის ბაძ­ვა­ში და­და­ნა­შა­­ლე­ბულ პოს სრუ­ლი უფ­ლე­ბა ჰქონ­და, ეთქ­ვა: “ეს ში­ში გერ­მა­ნი­­დან კი არა, სუ­ლის სიღ­­მი­დან მო­დის”.

პოს ლექ­სებ­ზე უფ­რო დღეგ­­ძე­ლი და გამ­­ლე თა­ვად მი­სი, რო­გორც პო­­ტის ფი­გუ­რა აღ­მოჩ­­და – მო­მა­ვა­ლი თა­­ბე­ბის წარ­მო­სახ­ვის­­ვის ნა­ან­დერ­ძე­ვი (იგ­­ვე და­­მარ­თა ლორდ ბა­­რონს, შე­საძ­ლოა გო­­თე­საც). და­­ვიწყა­რი სტრი­ქო­ნი – მა­გა­ლი­თად, “Was it not Fate, that, on this July midnight” – ზოგ­ჯერ ამ­კობს და შე­საძ­ლოა ამ­არ­­ლებს კი­დეც მის ნა­წე­რებს; და­ნარ­ჩე­ნი უბ­რა­ლო ბა­ნა­ლო­ბაა, ტო­მას მუ­რის წყალ­წყა­ლა, უგ­­მოვ­ნო ბაძ­ვა.

ოდ­ეს­ღაც ოლ­დოს ჰაქ­­ლი იმ­ით ერ­თო­ბო­და, რომ ედ­გარ პოს გა­ნუ­მე­­რე­ბელ დი­­ლექ­­ზე გად­მოჰ­ქონ­და მილ­ტო­ნის დი­დაქ­ტი­კუ­რი სტრი­ქო­ნე­ბი. სა­ვა­ლა­ლო შე­დე­გის გა­სა­ქარ­წყ­ლებ­ლად ჰაქ­­ლიმ ის­იც შე­ნიშ­ნა, რომ “ტეტ­რა­ქორ­დო­ნის” გა­­ვალ კი­ლო­ზე თარ­­­ნი­ლი “ბე­რე­ნი­კას” ან “ოქ­როს ხო­ჭოს” რო­მე­ლი­მე აბ­ზა­ცი უარ­­სად გა­მო­­ყუ­რე­ბო­და. აზ­რი ედ­გარ პოს, რო­გორც ოს­ტა­ტის შე­სა­ხებ, რო­მელ­საც სა­ჯა­რო ოვ­­ცი­­ბის მიღ­მა დინ­ჯი სიცხა­დით ამ­­შა­ვებ­და და ბო­ლომ­დე მიჰ­ყავ­და ჩა­ნა­ფიქ­რი, არა იმ­დე­ნად მი­სი შე­მოქ­მე­დე­ბი­დან მო­დის, რამ­დე­ნა­დაც “The Philosophy of Composition“-ში გად­მო­ცე­მუ­ლი დოქ­­რი­ნი­დან. ამ დოქ­­რი­ნას შე­დე­გად ზმა­ნე­ბა­თა სა­უფ­ლო და იზ­რა­ფი­ლი კი არა,მა­ლარ­მე და პოლ ვა­ლე­რი მოჰ­­ვა.

პო პო­­ტად მი­იჩ­ნევ­და თავს, მხო­ლოდ პო­­ტად. მაგ­რამ ვი­თა­რე­ბამ იგი აიძ­­ლა, მოთხ­რო­ბე­ბი ეწ­­რა და სწო­რედ ამ მოთხ­რო­ბებ­მა – რომ­ლებ­საც იგი ხა­ლი­სის გა­რე­შე წერ­და და რომ­ლე­ბიც მხო­ლოდ ხან­მოკ­ლე, დრო­­ბით უღ­­ლად მი­აჩ­­და – მას უკვ­და­ვე­ბა მო­­ტა­ნა. ზო­გი­ერთ მათ­გან­ში (“სი­მარ­­ლე იმ­ის შე­სა­ხებ, თუ რა და­­მარ­თა მის­ტერ ვოლ­დე­მარს”), შე­სა­ნიშ­ნა­ვა­დაა გათ­­ლი­ლი ვი­თა­რე­ბა; სხვე­ბი (“ლი­გეია”, “წი­თე­ლი სიკ­­დი­ლის ნი­ღა­ბი”, “ელ­­­ნო­რა”) ყვე­ლა­ნა­­რი გა­მო­ნა­გო­ნის გა­რე­შეც სა­­ცა­რი წარ­მა­ტე­ბით ართ­მე­ვენ თავს და­სა­ხულ მიზ­ნებს. ზო­გი­ერ­თებ­მა კი (“ორ­მა­გი მკვლე­ლო­ბა მორ­გის ქუ­ჩა­ზე”, “მო­პა­რუ­ლი წე­რი­ლი”) სა­თა­ვე და­­დეს დე­ტექ­ტი­ვე­ბის უს­ას­რუ­ლო ნა­კადს, რო­მელ­თა წყა­ლო­ბი­თაც სტამ­ბე­ბი დღემ­დე სრუ­ლი დატ­ვირ­­ვით მუ­შა­­ბენ და ამ ჟან­რის შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბი მხო­ლოდ იმ­­ტომ არ ამ­­­წუ­რა, რომ უილ­კი კო­ლინ­­მა, სტი­ვენ­სონ­მა და ჩეს­ტერ­ტონ­მა შე­­ტა­ნეს მას­ში თა­ვი­ან­თი წვლი­ლი. მათ უკ­ან ედ­გარ ალ­ან პოს სევ­და და ძრწო­ლა დგას.

ბოდ­ლე­რის, მა­ლარ­მე­სა და ვა­ლე­რის წი­ნა­პა­რის, ედ­გარ პოს გა­რე­შე წარ­მო­უდ­გე­ნე­ლია და გა­­გე­ბა­რია და­სავ­ლუ­რი ლი­ტე­რა­ტუ­რა. ამ­ას­თა­ნა­ვე იგი რამ­დე­ნი­მე თა­ვი­სი ლექ­სი­თა და უამ­რა­ვი შე­­და­რე­ბე­ლი პრო­ზა­­ლი გვერ­დით ზედ­რო­­ლი­სა და მა­რა­დი­­ლის ბი­ნა­და­რი გახ­და. ას­ეთ გვერ­დებს შო­რის და­ვა­სა­ხე­ლებ­დი “არ­ტურ გორ­დონ პი­მის მოგ­ზა­­რო­ბის” ფი­ნალს, ამ კარ­გად ორ­გა­ნი­ზე­ბულ კოშ­მარს, რომ­ლის ფა­რუ­ლი საზ­რი­სიც – სი­თეთ­რეა.

შექ­­პი­რი წერ­და, რომ უბ­­დუ­რე­ბა ტკბილ ნა­ყოფს ის­ხამს; ნევ­რო­ზის, ლო­თო­ბის, სი­ღა­ტა­კის, ნარ­კო­ტი­კე­ბი­სა და გა­მო­უს­წო­რე­ბე­ლი, უიმ­­დო მარ­ტო­­ბის გა­რე­შე არ იქ­ნე­ბო­და ედ­გარ პოს წიგ­ნე­ბი. რე­­ლუ­რი სამ­ყა­რო­დან გა­საქ­ცე­ვად მან წარ­მო­სახ­ვი­თი შექ­­ნა; მი­სი სიზ­­რე­ბი დღე­საც ცოცხა­ლია, და­ნარ­ჩე­ნი კი უფ­რო სიზ­მარს ჰგავს.

არ­სე­ბობს მზაკ­­რუ­ლი, ბოდ­ლე­რის მი­ერ შე­მო­ტა­ნი­ლი და შო­უს წყა­ლო­ბით დამ­­ვიდ­რე­ბუ­ლი ტრა­დი­ცია ედ­გარ პოს აღ­ზე­ვე­ბი­სა ამ­­რი­კის დამ­ცი­რე­ბის ხარ­­ზე. ეს ტრა­დი­ცია პო­ეტს ან­გე­ლო­ზად სა­ხავს, რო­მე­ლიც და­სა­ღუ­პა­დაა გან­წი­რუ­ლი ცივ და გა­­მაძღარ ჯო­ჯო­ხეთ­ში. სი­მარ­­ლე კი იმ­­ში მდგო­მა­რე­ობს, რომ პო მსოფ­ლი­ოს ვერც ერთ ქვე­ყა­ნას ვერ შე­ეთ­ვი­სე­ბო­და. რა­ტომ­ღაც არ­­ვინ ად­­დებს ბოდ­ლერს საფ­რან­გე­თის ან კოლ­რიჯს დი­დი ბრი­ტა­ნე­თის დამ­ცი­რე­ბის ხარ­­ზე.

© ”არილი”

Posted on

უილიამ ფოლკნერი

რო­გორ გაჰ­­ვა ფოლ­­ნე­რის ფავ­ნუ­სი პა­ნის ძა­ხილს

ლე­ლა სამ­ნი­აშ­ვი­ლი

უილ­­ამ ფოლ­­ნერ­მა წე­რა იმ რწმე­ნით და­იწყო, რომ პო­­ტი გახ­დე­ბო­და, მაგ­რამ ამ სურ­ვი­ლის გან­ხორ­ცი­­ლე­ბა მხო­ლოდ პრო­ზა­ში გახ­და შე­საძ­ლე­ბე­ლი. ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში გვაქვს მრა­ვა­ლი მა­გა­ლი­თი იმ­­სა, რომ მწე­რა­ლი მოღ­ვა­წე­­ბას პო­­ზი­ით იწ­ყებს, შემ­დეგ პრო­ზა­ზე გა­და­დის და ამ­ის სა­ფუძ­ვე­ლი თით­­მის ყო­ველ­­ვის მწერ­ლის მი­ერ სა­კუ­თა­რი შე­საძ­ლებ­ლო­ბის სწო­რად გა­აზ­რე­ბის უნ­­რია. უიშ­ვი­­თე­სია შემ­თხ­ვე­ვა (მაგ.: თო­მას ჰარ­დი), რო­დე­საც მსგავ­სი არ­ჩე­ვა­ნით მწე­რა­ლი გვი­ტო­ვებს ორ­ჭო­ფო­ბის მი­ზეზს, რა­თა იგი უკ­­თეს პრო­ზა­­კო­სად მი­ვიჩ­ნი­ოთ, ვიდ­რე პო­­ტად. მათ შო­რის, ვინც პრო­ზა­ზე გა­დას­­ლით სწო­რი არ­ჩე­ვა­ნი გა­­კე­თა, ფოლ­­ნერს ყვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბად ჰქონ­და სა­ბა­ბი სა­კუ­თა­რი თა­ვი “და­მარ­ცხე­ბულ პო­­ტად” გა­მო­ეცხა­დე­ბი­ნა. მი­სი ნა­წე­რე­ბი თა­ვი­სუფ­ლად შე­იძ­ლე­ბა პო­­ზი­ად ჩავ­­ვა­ლოთ, მი­თუ­მე­ტეს, რომ დღე­­სათ­ვის ან­არ­ქის­ტუ­ლად სუ­ლაც აღ­არ გა­ის­მის პო­­ზი­­სა და პრო­ზას შო­რის ზღვა­რის არ­არ­სე­ბო­ბის იდეა.

რაც შე­­ხე­ბა ტრა­დი­ცი­ულ პო­­ზი­ას, ფოლ­­ნერ­მა აქ თა­ვი­სი სტი­ლი ნამ­­ვი­ლად ვერ იპ­­ვა, მაგ­რამ მი­სი ლექ­სე­ბი იმ­­თაა სა­ინ­ტე­რე­სო, რომ შე­უძ­ლი­ათ დაგ­ვა­ნა­ხონ, თუ რო­გორ გან­ვი­თარ­და იგი რო­გორც ხე­ლო­ვა­ნი, რო­გორ მი­აღ­წია იმ­ას, რა­საც თვით­­ყო­ფა­დო­ბას ვუ­წო­დებთ.

სა­ერ­თოდ, ძალ­ზედ მცდა­რია აზ­რი იმ­ის შე­სა­ხებ, თით­ქოს ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი გავ­ლე­ნე­ბი ხელს უშ­ლის მწერ­ლის მი­ერ სა­კუ­თა­რი ორ­­გი­ნა­ლუ­რი სტი­ლის მიგ­ნე­ბას. ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი გავ­ლე­ნა – მწერ­ლი­სათ­ვის ცხოვ­რე­ბი­სე­­ლი გა­მოც­დი­ლე­ბის მნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნი ნა­წი­ლი, ან სუ­ლაც, – ინ­დი­ვი­დუ­­ლუ­რი გე­მოვ­ნე­ბის გა­მო­ხა­ტუ­ლე­ბაა. ფოლ­­ნე­რის შემ­თხ­ვე­ვა­ში, უბ­რა­ლოდ, – რამ­დე­ნი­მე წე­ლი­წა­დი დას­ჭირ­და ამ გა­მოც­დი­ლე­ბის გა­აზ­რე­ბა­სა და სა­ჭი­რო ფორ­მა­ში მოყ­ვა­ნას.

ფოლ­­ნე­რის მრა­ვალ­რიცხო­ვან მკვლე­ვარ­თა­გან ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე უფ­რო ცნო­ბი­ლი, – ამ­­რი­კე­ლი კლენთ ბრუკ­სი, თა­ვის ნაშ­რომ­ში “იოკ­ნა­პა­ტო­ფა­სა­კენ და მის მიღ­მა”, წერს, რომ “პო­­ტე­ბი, რომ­ლებ­საც ფოლ­­ნე­რი ქვეც­ნო­ბი­­რად თუ არ­აქ­ვეც­ნო­ბი­­რად ბა­ძავ­და, იყვ­ნენ გა­სუ­ლი სა­­კუ­ნის ოთხ­მოც­და­­თი­­ნი წლე­ბის პო­­ტე­ბი, ანუ ის­­ნი, ვი­საც “მინ­დორ­თა და ტყე­თა ღმერ­თე­ბის არ­სე­ბო­ბის შეგ­­­ნე­ბა” ჯერ კი­დევ შე­ეძ­ლოთ. ამ­­ტო­მაც, ფოლ­­ნე­რის ად­რე­­ლი ლექ­სე­ბი გვი­ან­დე­ლი რო­მან­ტიზ­მის ლექ­სე­ბია. რო­გორც მოგ­ვი­­ნე­ბით თა­ვად იხ­სე­ნებ­და, თექ­­­მე­ტი წლი­სამ აღ­მო­­ჩი­ნა სუ­ინ­ბერ­ნი: “ახ­ლა (1925) მეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ ვი­პო­ვე შე­სა­ფე­რი­სი ჭურ­ჭე­ლი, რო­მელ­შიც და­უმ­­­­რევ­ლად ჩა­ვაწყობ­დი სა­კუ­თარ ბუნ­დო­ვან ემ­­ცი­ურ ჩრდი­ლებს. მხო­ლოდ წლე­ბის შემ­დეგ მი­ვა­გე­ნი სუ­ინ­ბერ­­ში მეტს, ვიდ­რე ეს კაშ­კა­შა და ბას­რი ბგე­რა იყო”.

ამ გავ­ლე­ნით და­წე­რი­ლი ფოლ­­ნე­რის ერთ-ერ­თი ლექ­სი “Sapphics“, – სუ­ინ­ბერ­ნის ამ­­ვე სა­ხელ­წო­დე­ბის ლექ­სის გა­მო­ძა­ხილ­სა და კო­მენ­ტარს წარ­მო­ად­გენს. სუ­ინ­ბერ­ნის ის­ეთ ფრა­ზებს, რო­გო­რი­ცაა “The breasts of the nymps in the brake” (“ნიმ­ფა­თა მკერ­დი მსხვრე­ვი­სას”); “her bright breast shortening into sigh” (“ამ­­სუნ­­­ვი­სას ეკ­უმ­შე­ბა ნა­თე­ლი მკერ­დი”), – ფოლ­­ნე­რი ოთხ­ჯერ ეხ­მა­­რე­ბა: “no shortening brested nymph” (“აღ­არ ჩანს ნიმ­ფა – კუმ­­ვა­დი მკერ­დით”); “dream his bodyshortening and shuddering into his” (“ოც­ნე­ბა მას­ზე… თრთის, იკ­უმ­შე­ბა მი­სი სხე­­ლი”); “did short to sighs her breast” (“ამ­­სუნ­­­ვა­ში მი­­ლია იმ­­სი მკერ­დი”); “lies on her short and circled breast” (“აწ­ევს პა­ტა­რა, მორ­კა­ლურ მკერ­­ზე”).

ფოლ­­ნე­რის ად­რე­­ლი, გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი ლექ­სე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა ჩვე­ნამ­დე უფ­რო – ფრან­გუ­ლი წყა­რო­­ბი­დან არ­ის ცნო­ბი­ლი, ვიდ­რე ბრი­ტა­ნუ­ლი­დან. ახ­ალ­გაზ­­და ფოლ­­ნე­რი გან­სა­კუთ­რე­ბით იყო და­ინ­ტე­რე­სე­ბუ­ლი ფრან­გუ­ლი პო­­ზი­ით, – ბა­ძავ­და და თარ­­­ნი­და მა­ლარ­მეს, პოლ ვერ­ლენს.

1924 წლის დე­კემ­ბერ­ში ფოლ­­ნერ­მა თა­ვი­სი პირ­ვე­ლი წიგ­ნი “The Marble Faun” (“მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუ­სი”) გა­მოს­ცა. ლექ­სის მეტ­რუ­ლი ზო­მა (რვა­მარ­­­ლი­­ნი სტრი­ქო­ნე­ბი) უილ­­ამ ბატ­ლერ იეიტ­სის “The Song of Happy Shepherds” (“ბედ­ნი­­რი მწყემ­სის სიმ­ღე­რა”)-დან უნ­და იყ­ოს აღ­­ბუ­ლი. ფოლ­­ნე­რის ფავ­ნუსს მარ­მა­რი­ლო­ში მო­აქ­ცე­ვენ და ბა­ღის ორ­ნა­მენ­ტად დად­გა­მენ. ერთ ხანს მას “მყვი­რა­ლა ბრბო” ცეკ­ვით გარს უვ­ლის. შემ­დეგ ფავ­ნუ­სი მი­ტო­ვე­ბუ­ლია და ბაღ­ში წე­ლი­წა­დის დრო­თა ცვა­ლე­ბა­დო­ბას გაჰ­ყუ­რებს. ფავ­ნუ­სი ცდი­ლობს გა­მო­ვი­დეს ქვი­დან, უპ­­სუ­ხოს პა­ნის ძა­ხილს, მოძ­რა­ვი სამ­ყა­როს ნა­წი­ლი გახ­დეს. მის წარ­მო­სახ­ვა­ში ჩნდე­ბა სუ­რა­თი – “I pass to cool my feet in deep rich grass” (“ვა­ბი­ჯებ, რა­თა ღრმა, ხშირ ბა­ლახ­ში გა­ვიგ­რი­ლო ჩე­მი ტერ­ფე­ბი”). მაგ­რამ ფავ­ნუ­სი ხშირ ბა­ლახ­ში ტერფს ვე­რა­სო­დეს ვერ გა­იგ­რი­ლებს. ის სა­მუ­და­მოდ მარ­მა­რი­ლო­ში რჩე­ბა “სევ­დი­ან ტუ­სა­ღად” – “a sad, bound prisoner“. აქ იგრ­­ნო­ბა კიტ­სის გავ­ლე­ნა, ფოლ­­ნე­რი ალ­ბათ გა­ტა­ცე­ბით კითხუ­ლობ­და კიტ­სის “Ode on a Gracian Um” (“ოდა ბერ­­ნულ ლარ­ნაკ­ზე”) და “Ode to a Nightingle” (“ოდა ბულ­ბულს”), სა­დაც უძ­რა­­ბა­ში ჩა­ყი­ნუ­ლი გმი­რის სევ­და გა­ის­მის.

რო­გორც ბრუკ­სი აღ­ნიშ­ნავს, “ფავ­ნუ­სის” ყვე­ლა­ზე დი­დი ნაკ­ლი ის არ­ის, რომ ახ­ალ­გაზ­­და პო­­ტი გა­წა­მე­ბუ­ლია რით­მის ძი­­ბით. ხან­და­ხან იძ­­ლე­ბუ­ლია აზ­რობ­რი­ვად გა­­მარ­თა­ვი ფრა­ზა იხ­მა­როს. ხში­რად სტრი­ქო­ნის მეტ­რუ­ლი ზო­მაც დარ­­ვე­­ლია, მაგ­რამ ხან­და­ხან გვხვდე­ბა ნამ­­ვი­ლად პო­­ტუ­რი სტრი­ქო­ნე­ბიც. მაგ.: “Content to watch by day/The dancing lights unthinking play/Ruffling the pool“; “While the startled sunlight drips/From beech and alder fingertips“; “And like a spider on a veil Climbs a moon” – “სი­­მე, თვალს რომ მთე­ლი დღე არ ღლის/ცქე­რა – თუ რო­გორ ცეკ­ვა­ვენ ლა­ღი/მზის სხი­ვე­ბი და გუ­ბეს რკა­ლა­ვენ”; “ვიდ­რე წვე­თა­ვენ სხი­ვე­ბად თხე­ლი/თი­თის წვე­რე­ბი წიფ­ლის და თხმე­ლის”; “რო­გორც ობ­­ბა – ფარ­დის ქსო­ვილ­ზე,/მი­ცო­ცავს მთვა­რე”.

ფოლ­­ნე­რის მე­­რე პო­­ტუ­რი კრე­ბუ­ლი “The green bough” (“მწვა­ნე ყლორ­ტი”) 1933 წელს გა­მოქ­ვეყ­­და და გა­ცი­ლე­ბით უფ­რო დახ­ვე­წი­ლია, ვიდ­რე “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუ­სი”, თუმ­ცა ის­იც სავ­სეა ფოლ­­ნე­რის მი­ერ წა­კითხუ­ლის ეფ­ექ­ტით. აქ იგრ­­ნო­ბა სუ­ინ­ბერ­ნი, გრეი, კიტ­სი, ექო – შექ­­პი­რის მაკ­ბე­თი­დან და ტე­ნი­სო­ნიც კი, მაგ­რამ ყვე­ლა­ზე დი­დი გავ­ლე­ნა მა­ინც ჰა­უს­მა­ნი­საა.

ფოლ­­ნე­რი წერს – “Woman bore you” (“შენ ქალ­მა გშო­ბა”), რაც ჰა­უს­მა­ნის “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­ში” (“A Shopshire Lad“) ასეა – “Woman bore me, I will rise” (“მე ქალ­მა მშო­ბა, მე გა­ვიზ­­დე­ბი”). მწვა­ნე ყლორ­­ში ვკითხუ­ლობთ – “Lifes gale may blow“, “სი­ცოცხ­ლის ქარ­მა შე­იძ­ლე­ბა და­ბე­როს”, რაც ჰა­უს­მან­თა­ნაც გვხვდე­ბა – “Through him the gale of life blew high” – “მას­ში სი­ცოცხ­ლის ქარ­ბუ­ქი ატყ­და”.

Verse Old and Nascent” (“ლექ­სი ძვე­ლი და მო­მა­ვა­ლი”), სა­დაც ფოლ­­ნე­რი წერ­და, რომ ჰა­უს­მა­ნის “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­ში” აღ­მო­­ჩი­ნა “მი­ზე­ზი – ფან­ტას­ტი­ურ სამ­ყა­რო­ში მოს­­ლი­სა”, გა­მოქ­ვეყ­­და 1925 წელს. ამ­­ვე დროს და­­ბეჭ­და ფოლ­­ნე­რის პა­ტა­რა მოთხ­რო­ბა “Out of Nazareth” (“ნა­ზა­რე­თი­დან”), რომ­ლის მთა­ვა­რი გმი­რიც, – ახ­ალ­გაზ­­და, პო­­ტუ­რი ბუ­ნე­ბის მოგ­ზა­­რი უც­ნობს უმ­ხელს თა­ვის განძს – “შროფ­შა­­რე­ლი ჭა­ბუ­კის” ეგ­ზემ­­ლარს.

ფოლ­­ნე­რის პირ­ვე­ლი რო­მა­ნი “Soldiers Pay” (“ჯა­რის­კა­ცის საზ­ღა­­რი”), აგ­რეთ­ვე 1925 წლით თა­რიღ­დე­ბა. მი­სი გმი­რია დო­ნალდ მა­ჰო­ნი, რო­მელ­საც I მსოფ­ლიო ომ­ში და­ღუ­პუ­ლად თვლიდ­ნენ, მაგ­რამ ცოცხალ-მკვდარს ქა­ლის პე­რან­­თან და თხელ­­დი­ან “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­თან” ერ­თად იპ­ოვ­ნი­ან.

ჰა­უს­მა­ნის შემ­დეგ ყვე­ლა­ზე ძლი­­რი გავ­ლე­ნა ფოლ­­ნე­რის პო­­ზი­­ზე ტო­მას სტერნზ ელ­­ოტ­მა იქ­­ნია. ბრუკ­სის დაკ­ვირ­ვე­ბით, – “უც­ნა­­რია, რომ ელ­­ოტ­მა, რო­მე­ლიც რა­დი­კა­ლუ­რად “არ­­რო­მან­ტი­­ლია”, ას­­თი გავ­ლე­ნა მო­ახ­დი­ნა ფოლ­­ნე­რის პო­­ზი­­ზე”. ელ­­­ტი იგრ­­ნო­ბა “მარ­მა­რი­ლოს” ფავ­ნუს­ში”, აგ­რეთ­ვე რამ­დე­ნი­მე ლექ­­ში, რომ­ლე­ბიც შე­სუ­ლია კო­ლექ­ცი­­ში “Vision of Spring” – “გა­ზაფხუ­ლის ხილ­ვა”. ეს ლექ­სე­ბი ფოლ­­ნერ­მა შე­აგ­რო­ვა და უს­ახ­სოვ­რა ეს­ტე­ლა ოლდ­ჰემ ფრან­­ლინს 1921 წელს. აქ­­დან ზო­გი “მწვა­ნე ყლორ­­ში” და­­ბეჭ­და, თუმ­ცა უმ­რავ­ლე­სო­ბა გა­მო­უქ­ვეყ­ნე­ბე­ლია.

ელ­­­ტის ზე­გავ­ლე­ნა ჩანს ფოლ­­ნე­რის “პრე­ლუ­დი­ებ­შიც”. ფოლ­­ნე­რის ლექ­სი “Love Song” – ელ­­­ტის “Love Song“-ს ფეხ­და­ფეხ მის­დევს. პრუფ­რო­კის მსგავ­სად, ფოლ­­ნე­რის პერ­სო­ნა­ჟი სი­ბე­რეს აც­ნო­ბი­­რებს: “I grow old“. ფოლ­­ნე­რის გმი­რის გა­მოღ­ვი­ძე­ბა სიკ­­დი­ლის ტოლ­ფა­სია – “to wake him, and he dies“. ელ­­ოტ­თან ეს მო­მენ­ტი შემ­დეგ­ნა­­რად გად­მო­­ცე­მა – “Till human voice wake us, and we drawn” (“ვიდ­რე ძა­ხი­ლი – ად­­მი­­ნის გა­მოგ­ვაღ­ვი­ძებს და ფსკე­რი­სა­კენ და­ვეშ­ვე­ბით”).

ფოლ­­ნე­რი­სად­მი მიძღ­­ნილ თა­ვის ნაშ­რომ­ში ბრუკ­სი წერს: “მი­­ხე­და­ვად იმ­­სა, რომ ჰა­უს­მა­ნი და ელ­­­ტი ვერ და­ეხ­მარ­ნენ ფოლ­­ნერს, – გა­და­ეჭ­რა თა­ვი­სი, რო­გორც პო­­ტის პრობ­ლე­მე­ბი, მათ­მა მიდ­გო­მამ რე­­ლო­ბი­სად­მი, ად­­მი­­ნი­სად­მი, – დი­დი რო­ლი ით­­მა­შა ფოლ­­ნე­რის მსოფ­­­ხედ­ვე­ლო­ბა­ზე. ამ­ას­თან, აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ ჰა­უს­მა­ნი – ბო­ლო რო­მან­ტი­კო­სი, ელ­­­ტი კი მკაც­რად მო­აზ­როვ­ნე “ინ­ტე­ლექ­ტუ­­ლი” – ჭკვი­­ნი, ირ­­ნი­­ლი და თა­ნა­მედ­რო­ვე იყო”.

იმ პე­რი­ოდ­ში, რო­დე­საც ლექ­სებს წერ­და, ფოლ­­ნერს ჯერ კი­დევ არ ჰქონ­და აღ­მო­ჩე­ნი­ლი იოკ­ნა­პა­ტო­ფას ოლ­ქი. კლენთ ბრუკ­სის სიტყ­ვე­ბით რომ ვთქვათ, “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუს­ში” მი­სი მშობ­ლი­­რი მი­სი­სი­პის ლურ­ჯი მთე­ბის ნაც­­ლად მდე­ლო­­ბი და გო­რა­კე­ბია მი­მობ­ნე­­ლი. აქ ყვა­ვის მა­ნა­ნა. თი­ვის­სა­ხუ­რა­ვი­ან კო­ტე­ჯებს ზე­მოთ ბულ­ბუ­ლე­ბი და შაშ­ვე­ბი მღე­რი­ან, რაც – ევ­რო­პულ სუ­რათს უფ­რო ქმნის, ვიდ­რე ამ­­რი­კულს. ფოლ­­ნე­რის შაშ­ვებს სწო­რედ ის­­თი ხმა აქვთ, რო­გო­რიც ჰა­უს­მა­ნის ლექ­­ში”. ასე რომ, “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუს­ში” ფოლ­­ნე­რი­სათ­ვის სა­ტუ­სა­ღოდ ქვის მა­გი­ერ – ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ზე­გავ­ლე­ნა, თუ ამ ზე­გავ­ლე­ნის სა­კუ­თა­რი ნი­ჭის შე­სა­ფე­რი­სად გა­მო­ყე­ნე­ბის უუნ­­რო­ბა უნ­და მი­ვიჩ­ნი­ოთ. ფოლ­­ნერს უნ­და და­ემ­­­­რია ეს მარ­წუ­ხე­ბი, თო­რემ მი­სი ქმნი­ლე­ბე­ბი, მი­­ხე­და­ვად აქა-იქ გა­მობ­­წყი­ნე­ბუ­ლი სტრი­ქო­ნე­ბი­სა, სა­მუ­და­მოდ ცა­რი­­ლი დარ­ჩე­ბო­და. ეს ბრძო­ლა მსგავ­სი ეფ­ექ­ტე­ბის წი­ნა­აღ­­დეგ მა­ნამ­დე გაგ­­ძელ­და, ვიდ­რე ფოლ­­ნერ­მა “Pylon” (“პი­ლო­ნი”) არ შექ­­ნა (1935).

ფოლ­­ნე­რი არ­ას­წო­რად მოხ­­და დრო­ში. რო­გორც ბრუკ­სი ამ­ბობს, – “მის ლექსს რე­­ლიზ­მი სჭირ­დე­ბო­და, – ჩამ­­რალ რო­მან­ტიზ­­თან შე­ზა­ვე­ბუ­ლი”. ფოლ­­ნე­რის სა­­კე­თე­სო ლექ­სე­ბი იძ­ლე­ვა იმ­პულსს, რომ მას შე­იძ­ლე­ბა პო­­ზი­­შიც ეთქ­ვა თა­ვი­სი სათ­­მე­ლი, მაგ­რამ ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, ალ­ბათ მის ბრწყინ­ვა­ლე პრო­ზა­ში ნათ­­ვა­მი და­­კარ­გე­ბო­და.

სწო­რედ პრო­ზა­ში წერს ფოლ­­ნე­რი, რო­გორც და­ბა­დე­ბით პო­­ტი. რო­მა­ნებ­ში – “სო­ფე­ლი”; “ხმა­­რი და მძვინ­ვა­რე­ბა”; “აბ­­სა­ლომ! აბ­­სა­ლომ!” – აიკი, ბენ­ჯი, კვენ­ტინ კომ­­სო­ნი, მის რო­ზა – ამ პო­­ზი­ის მა­ტა­რე­ბელ­ნი არ­­ან.

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია ფოლ­­ნე­რის პი­­სა – ლექ­სად “მა­რი­­ნე­ტე­ბი”. რაც შე­­ხე­ბა მი­სი ყვე­ლა­ზე უფ­რო სა­ინ­ტე­რე­სო ლექ­სე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბას, ის­­ნი 1925 წელს არ­ის და­წე­რი­ლი და არ­­სო­დეს არ გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლა. ეს ლექ­სე­ბი თავ­მოყ­რი­ლია პა­ტა­რა, ხელ­ნა­წერ წიგ­­ში სა­თა­­რით “To Helen: A Courtship“. ის­­ნი წარ­მო­ად­გე­ნენ ფრაგ­მენ­ტებს ფოლ­­ნე­რის პი­რა­დი ცხოვ­რე­ბი­დან და ავ­ტო­რის ელ­ენ ბე­ირ­დით გა­ტა­ცე­ბის პე­რი­ოდს ემთხ­ვე­ვა.

არ გვხვდე­ბა 1926 წელ­ზე უფ­რო გვი­ან და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი არ­ცერ­თი ლექ­სი. აქ­­დან უკ­ვე ფოლ­­ნე­რის პრო­ზა იწ­ყე­ბა – პო­­ზი­ას შე­ხორ­ცე­ბუ­ლი.

© “არილი”

Posted on

რობერტ ლოუელის შესახებ

­­­ზვიად რატია­ნი


“დი­დად უც­ნა­­რი ჩვე­­ლე­ბა” – ასე გან­მარ­ტავ­და რო­ბერტ ლო­­­ლი ლექ­სის წე­რის მოთხოვ­ნი­ლე­ბას და ამ ნათ­­ვამ­ში ნათ­ლად ჩანს მი­სი შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი ნა­ტუ­რი­სათ­ვის ყვე­ლა­ზე მე­ტად და­მა­ხა­სი­­თე­ბე­ლი თვი­სე­ბა – წე­სი­­რე­ბა. მის­­ვის უც­ხო იყო მრა­ვა­ლი პო­­ტი­სათ­ვის ჩვე­­ლი მე­სი­­ნის­ტუ­რი ილ­­ზი­­ბი, ის არ­­სო­დეს აზ­ვი­­დებ­და სა­კუ­თა­რი პო­­ზი­ის მნიშ­­ნე­ლო­ბას, ყო­ველ­­ვის თავს არ­­დებ­და მა­ღალ­ფარ­დო­ვან სა­­ბარს შთა­გო­ნე­ბა­ზე და იმ მსხვერ­­­ზე, რო­მელ­საც შე­მოქ­მე­დე­ბა მო­ითხოვს. ის ლექ­სის წე­რას უც­ნა­ურ ჩვე­­ლე­ბას უწ­­დებ­და და, რო­გორც ჩანს, სწო­რედ ას­­თი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბით მო­­პო­ვა ის მო­მა­ჯა­დო­ვე­ბე­ლი თა­ვი­სუფ­ლე­ბა, რო­მე­ლიც ასე გა­მო­არ­ჩევს მის შე­მოქ­მე­დე­ბას; იმ­­ვე მი­ზე­ზით უნ­და იყ­ოს გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლი მი­სი პო­­ტუ­რი მემ­­ვიდ­რე­­ბის მრა­ვალ­ფე­როვ­ნე­ბაც. ლო­­­ლის პო­­ტი­კა საკ­მა­ოდ უჩ­ვე­­ლო და, შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, უკ­უღ­მარ­თი გზით გან­ვი­თარ­და: ეს იყო გზა სირ­თუ­ლი­დან უბ­რა­ლო­­ბი­სა­კენ. რო­გორც წე­სი, პი­რი­ქით ხდე­ბა ხოლ­მე.

რო­ბერტ ლო­­­ლის პო­­ზია, გან­სა­კუთ­რე­ბით კი 40-იან და 50-იან წლებ­ში გა­მო­ცე­მუ­ლი წიგ­ნე­ბი, საკ­მა­ოდ რთუ­ლია. ამ პე­რი­­დის ლექ­სებ­ში აშ­კა­რად შე­­ნიშ­ნე­ბა ტო­მას ელ­­­ტი­სა და მი­სი თა­­ბის პო­­ტე­ბის გავ­ლე­ნა, უფ­რო სწო­რად, იმ ხა­ზის გაგ­­ძე­ლე­ბა, რო­მე­ლიც ელ­­­ტის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში იღ­ებს სა­თა­ვეს. პირ­ველ რიგ­ში, ეს ეხ­­ბა მის მე­­რე კრე­ბულს, “ლორდ უერ­ის ცი­ხე­სი­მაგ­რეს”, რო­მე­ლიც 1946 წელს გა­მო­­ცა და ავ­ტორს, აღ­­­რე­ბას­თან ერ­თად, პუ­ლიტ­ცე­რის პრე­მი­აც მო­­ტა­ნა. ეს წიგ­ნი მე­­რე მსოფ­ლიო ომ­ის მძი­მე შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბებ­ზეა ამ­ოზ­­დი­ლი და, შე­სა­ბა­მი­სად, ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე ტრა­გი­კუ­ლი კრე­ბუ­ლია ლო­­­ლის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში. “ლორდ უერ­ის ცი­ხე­სი­მაგ­რის” მნიშ­­ნე­ლო­ბას ერთხ­მად აღ­­­რებ­­ნენ იმდ­რო­ინ­დე­ლი ინგ­ლი­სუ­რე­ნო­ვა­ნი პო­­ზი­ის ის­­თი მეტ­რე­ბი, რო­გო­რე­ბიც იყვ­ნენ რო­ბერტ ფროს­ტი, ტო­მას ელ­­­ტი, უის­ტან ჰიუ ოდ­­ნი. მაგ­რამ უც­ნა­­რი მა­ინც ის იყო, რომ ამ კრე­ბულ­მა, მი­­ხე­და­ვად მი­სი აშ­კა­რა სირ­თუ­ლი­სა, უდ­­დე­სი პო­პუ­ლა­რო­ბა მო­­პო­ვა არ­აპ­რო­ფე­სი­­ნალ მკითხ­ველ­თა შო­რის. “კვა­კერ­თა სა­საფ­ლაო ნან­ტა­კეტ­ში”, “ევ­რო­პის გვა­მე­ბი”, “დევ­ნი­ლის დაბ­რუ­ნე­ბა”, – ეს ის ლექ­სე­ბია, რომ­ლე­ბიც წიგ­ნის გა­მო­ცე­მის­თა­ნა­ვე ქრეს­ტო­მა­თი­ულ ნი­მუ­შე­ბად იქც­ნენ.

რო­ბერტ ლო­­­ლი ყო­ველ­­ვის გა­ნი­ხი­ლე­ბო­და, რო­გორც შე­მოქ­მე­დი, რო­მე­ლიც მთე­ლი სი­სავ­სი­თა და, თუ გნე­ბავთ, დრა­მა­ტუ­ლო­ბით აღ­იქ­ვამ­და მემ­­ვიდ­რე­­ბი­თო­ბის, ტრა­დი­ცი­ის მნიშ­­ნე­ლო­ბას. არ­­მარ­ტო შე­მოქ­მე­დე­ბა, მი­სი წარ­მო­მავ­ლო­ბაც კი ტრა­დი­ცი­ის უწყ­ვე­ტო­ბა­ზე მი­­ნიშ­ნებს: XIX სა­­კუ­ნის უკ­­ნას­­ნელ რო­მან­ტი­კო­სად წო­დე­ბუ­ლი ჯე­იმს რა­სელ ლო­­­ლი მი­სი დიდ­პა­პა იყო, ხო­ლო ამ­­რი­კუ­ლი იმ­­ჟიზ­მის ერთ-ერ­თი ლი­დე­რი, ემი ლო­­­ლი, დე­­და. “ტრა­დი­ცია მუდ­მი­ვი ცვა­ლე­ბა­დო­ბაა და არა უძ­რა­­ბა, – წერ­და ლო­­­ლი, – ტრა­დი­ცია გან­ვი­თა­რე­ბის სი­ნო­ნი­მია, ოღ­ონდ აქ უნ­და და­ვა­მა­ტოთ ერ­თი დე­ტა­ლი: არა ნე­ბის­მი­­რი, არ­­მედ სწო­რი გან­ვი­თა­რე­ბის სი­ნო­ნი­მი”.

სწორ გან­ვი­თა­რე­ბა­ში, ცხა­დია, ბუ­ნებ­რი­ვი გან­ვი­თა­რე­ბა იგ­­ლის­­მე­ბა და პო­­ტის ამგ­ვა­რი პო­ზი­ცია ყვე­ლა­ზე ნათ­ლად 50-იან წლებ­ში იჩ­ენს თავს: ამ­­რი­კულ პო­­ზი­­ში ეს იყო ფა­სე­­ლო­ბა­თა გა­და­ფა­სე­ბის, ამ­ბო­ხის წლე­ბი. ერ­თი შე­ხედ­ვით, ეს ამ­ბო­ხი სო­ცი­­ლუ­რი ხა­სი­­თი­სა უფ­რო იყო, მაგ­რამ მას­ში აშ­კა­რად იგრ­­ნო­ბო­და გარ­ვე­­ლი აგ­რე­სი­აც, რო­მე­ლიც იმ დრო­­სათ­ვის უკ­ვე ტრა­დი­ცი­­ლად ქცე­­ლი მო­დერ­ნის­ტუ­ლი პო­­ტი­კი­სად­მი იყო მი­მარ­თუ­ლი. ამ­­რი­კულ პო­­ზი­­ში გა­მოჩ­­და ყვე­ლა­ზე გა­ღი­ზი­­ნე­ბუ­ლი და გა­მომ­­ვე­ვი თა­­ბა – ბიტ­ნი­კე­ბი. ჩარლზ ოლ­სო­ნი, ჯეკ კე­რუ­­კი, კარლ შა­პი­რო, ალ­ენ გინ­­ბერ­გი, – ის­­ნი უპ­­რის­პირ­დე­ბოდ­ნენ ყვე­ლა­ფერს, რაც მა­ნამ­დე შექ­­ნი­ლი­ყო, თვით პო­­ზი­­საც კი, რად­გან მა­საც მა­ხინ­ჯი ამ­­რი­კუ­ლი ცი­ვი­ლი­ზა­ცი­ის სის­­­ხორ­ცე­ულ ნა­წი­ლად თვლიდ­ნენ. და ას­ეთ ვი­თა­რე­ბა­ში გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი მნიშ­­ნე­ლო­ბა შე­­ძი­ნა რო­ბერტ ლო­­­ლი­სა და მი­სი რამ­დე­ნი­მე მე­გო­ბა­რი პო­­ტის პო­ზი­ცი­ამ, რო­მელ­თა შო­რის იყვ­ნენ თე­­დორ როტ­კე, ჯონ ბე­რი­მა­ნი, რენ­დალ ჯა­რე­ლი; მათ ერთ­­ვა­რი ხი­დის ფუნ­­ცია შე­ას­რუ­ლეს ომ­ამ­დელ და ომ­ის შემ­­გომ ამ­­რი­კულ პო­­ზი­­ში და გა­მო­რიცხეს ტრა­დი­ცი­ის წყვე­ტა.

ლო­­­ლი არ მი­­კუთ­­ნე­ბო­და იმ პო­ეტ­თა რიცხვს, რომ­ლე­ბიც ერთხელ მიღ­წე­ულს სჯერ­დე­ბი­ან და თა­ვი­ანთ შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში არ­­ნა­­რი ძი­რე­­ლი ცვლი­ლე­ბე­ბი აღ­არ შე­აქვთ. ამ­ის მა­გა­ლი­თე­ბი მრავ­ლა­დაა ამ­­რი­კულ პო­­ზი­­ში, ვთქვათ, ვე­ჩელ ლინ­­ზის, ლენ­­­ტონ ჰი­­ზის, ოგ­დენ ნე­შის მშვე­ნი­­რი, მაგ­რამ ერთ­ფე­რო­ვა­ნი ლი­რი­კა. ლო­­­ლის პო­­ტი­კა გა­ნუწყ­ვეტ­ლივ იცვ­ლე­ბო­და, წიგ­ნი­დან წიგ­ნამ­დე დი­­მეტ­რუ­ლად გან­­­ვა­ვე­ბულ სა­ხეს იძ­ენ­და. ასე გან­სა­ჯეთ, მის უკ­­ნას­­ნელ წიგ­­შიც კი, რო­მე­ლიც 60 წლის პო­ეტ­მა გარ­დაც­ვა­ლე­ბამ­დე რამ­დე­ნი­მე თვით ად­რე გა­მოს­ცა, კრი­ტი­კო­სე­ბი სრუ­ლი­ად ახ­­ლი ეტ­­პის და­საწყისს ხე­დავ­­ნენ.

პირ­ვე­ლი ძი­რე­­ლი შე­მობ­რუ­ნე­ბა რო­ბერტ ლო­­­ლის პო­­ზი­­ში 1959 წელს გა­მო­ცე­მულ “ცხოვ­რე­ბის გაკ­ვე­თი­ლებ­ში” შე­იმ­­ნე­ვა. პო­­ტი, რომ­ლის ლი­რი­კუ­ლი “მე” აქ­ამ­დე ყო­ველ­­ვის გუნ­დუ­რი ხა­სი­­თი­სა იყო, რომ­ლის ხმა ერ­თი ნიღ­ბი­დან მე­­რეს გა­და­­ცე­მო­და, მო­­ლოდ­ნე­ლად უკ­­დუ­რე­სი სუ­ბი­ექ­ტი­ვიზ­მი­სა­კენ შე­მობ­რუნ­და. ავ­ტო­ბი­ოგ­რა­ფი­­ლო­ბის ის თით­­მის და­მაბ­ნე­ვე­ლი დო­ზა, რო­მე­ლიც ამ წიგ­­შია წარ­მოდ­გე­ნი­ლი, სრუ­ლი­ად მო­­ლოდ­ნე­ლი აღ­მოჩ­­და ლო­­­ლის მკითხ­ვე­ლე­ბის­­ვის. პო­­ტი, რო­მე­ლიც ყო­ველ­­ვის გა­მო­ირ­ჩე­­და მკაც­რად ორ­გა­ნი­ზე­ბუ­ლი სა­ლექ­სო ფორ­მე­ბით, ამ­ჯე­რად თვით­დი­ნე­ბა­ზე მიშ­ვე­ბუ­ლი ფრა­ზე­ბით ალ­­პა­რაკ­და. მაგ­რამ მო­­წეს­რი­გე­ბე­ლი და სპონ­ტა­ნუ­რი რიტ­მი­კა, თით­­მის პრო­ზა­ულ პა­სა­ჟებ­ში ალ­აგ-ალ­აგ შემ­თხ­ვე­ვით გა­მო­რე­­ლი რით­მე­ბი, ლექ­სე­ბის ან­ტი-კომ­პო­ზი­ცი­­რო­ბა და სტი­ქი­­რი სი­­ჟე­ტე­ბი, რაც 20-იანი წლე­ბის “ცნო­ბი­­რე­ბის ნა­კად­თან” და­კავ­ში­რე­ბულ ექს­პე­რი­მენ­ტებს მოგ­ვა­გო­ნებს, მხო­ლოდ ერ­თი და, შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, მე­­რე­ხა­რის­ხო­ვა­ნი დე­ტა­ლია ლო­­­ლის პო­­ზი­ის სა­ხეც­­ლი­ლე­ბი­სა. მთა­ვა­რი მა­ინც თე­მა­ტი­კა იყო: ესაა ლექ­სე­ბი-დღი­­რე­ბი, ავ­ტო­ბი­ოგ­რა­ფი­­ლი და ფრაგ­მენ­ტუ­ლი ჩა­ნა­წე­რე­ბი, სა­დაც პო­­ტი შე­ლა­მა­ზე­ბი­სა და ყო­ველ­­ვა­რი გამ­ხატ­­რუ­ლო­ბის გა­რე­შე აღ­წერს ეპ­­ზო­დებს თა­ვი­სი წარ­სუ­ლი­დან, აწმ­ყო­დან, სა­უბ­რობს ოჯ­­ხის წევ­რებ­ზე, მე­გობ­რებ­ზე, და ეს ყვე­ლა­ფე­რი უკ­­დუ­რე­სად ნა­ტუ­რა­ლის­ტუ­რი ფორ­მე­ბით ხორ­ცი­ელ­დე­ბა: პერ­სო­ნა­ჟებ­სა და ად­გი­ლებს თავ­თა­ვი­ან­თი სა­ხე­ლი ერქ­მე­ვა, მი­ნი­მუ­მამ­დეა დაყ­ვა­ნი­ლი ლექ­­ში ას­­ხუ­ლი მოქ­მე­დე­ბის კო­მენ­ტი­რე­ბა. ტექ­­ტი მხო­ლოდ აღ­ად­გენს იმ­ას, რაც იყო, აღ­ად­გენს დი­­ლო­გებ­სა და დე­კო­რა­ცი­ებს, და არ­ცერთ ლექ­­ში არ შე­იმ­­ნე­ვა არ­­ფე­რი, რა­საც თუნ­დაც პი­რო­ბი­თად ვუ­წო­დებ­დით ფა­ბუ­ლას, ღერძს, რო­მე­ლიც სი­­ჟეტს კომ­პო­ზი­ცი­ურ მთლი­­ნო­ბას მი­­ნი­ჭებ­და. ყო­ვე­ლი ლექ­სის და­საწყი­სი და და­სას­რუ­ლი უკ­­დუ­რე­სად პი­რო­ბი­თია, მაგ­რამ ეს თით­­მის ჰა­ერ­ში გა­მო­კი­დე­ბუ­ლი და ერთ­მა­ნეთ­თან და­­კავ­ში­რე­ბე­ლი ფრაგ­მენ­ტე­ბი ქმნი­ან სა­­ცარ და სკრუ­პუ­ლო­ზურ მთლი­­ნო­ბას, რო­ცა მათ არა ცალ­ცალ­კე, არ­­მედ ერ­თად – წიგ­ნად – აღ­ვიქ­ვამთ.

“აღ­სა­რე­ბი­თი ლი­რი­კა”, ასე მო­ნათ­ლა კრი­ტი­კამ რო­ბერტ ლო­­­ლის ეს ახ­­ლი და უჩ­ვე­­ლო სტი­ლი და ეს ტერ­მი­ნი მა­ლე გას­­და მხო­ლოდ ერ­თი პო­­ტის საზ­­­რებს: ორ­­ოდ წე­ლი­წად­ში სიტყ­ვა “აღ­სა­რე­ბი­თი” ამ­­რი­კუ­ლი პო­­ზი­ის ერთ-ერ­თი მძლავ­რი მიმ­დი­ნა­რე­­ბის ეპ­­თე­ტად იქ­ცა, მიმ­დი­ნა­რე­­ბის, რომ­ლის ფუ­ძემ­დებ­ლად სწო­რედ რო­ბერტ ლო­­­ლი მო­­აზ­რე­ბა.

მაგ­რამ პო­­ტის ეს რა­დი­კა­ლუ­რი შე­მობ­რუ­ნე­ბა არ ნიშ­ნავს იმ­ას, რომ მან სრუ­ლი­ად გაწყ­ვი­ტა კავ­ში­რი თა­ვის ძველ პო­­ტი­კას­თან, უბ­რა­ლოდ, 60-იანი წლე­ბი­დან მო­ყო­ლე­ბუ­ლი ამ ახ­ალ­მა ხედ­ვამ შე­და­რე­ბით იმძ­ლავ­რა ძველ­ზე. “ცხოვ­რე­ბის გაკ­ვე­თი­ლე­ბის” შემ­დეგ გა­მო­ცე­მუ­ლი პირ­ვე­ლი­ვე წიგ­ნით – “კავ­ში­რი­სათ­ვის და­ხო­ცილ­ნი”, 1963, – პო­ეტ­მა კრი­ტი­კო­სებ­სა და მკითხ­ვე­ლებს და­­ნა­ხა, რომ ის ის­ევ ძვე­ლი ლო­­­ლი იყო, ფორ­მის დი­დოს­ტა­ტი და მას­­ტა­ბუ­რად მო­აზ­როვ­ნე შე­მოქ­მე­დი, რო­მე­ლიც სა­ბო­ლო­ოდ არ გა­მო­კე­ტი­ლა სა­კუ­თა­რი სუ­ბი­ექ­ტუ­რი რე­­ლო­ბის ნა­ჭუჭ­ში.

მომ­დევ­ნო კრე­ბუ­ლე­ბი­დან პირ­­მინ­დად ავ­ტო­ბი­ოგ­რა­ფი­­ლი მხო­ლოდ ერ­თი იყო, 1973 წელს გა­მო­ცე­მუ­ლი წიგ­ნი “ლი­ზის და ჰე­რი­ეტს”. ამ წიგ­ნის ხა­სი­ათ­ზე თა­ვად სა­თა­­რიც მეტყ­ვე­ლებს: ლი­ზი – პო­­ტის მე­უღ­ლის სა­ხე­ლია, ჰე­რი­­ტი კი – ქა­ლიშ­ვი­ლის. ლო­­­ლის და­ნარ­ჩე­ნი კრე­ბუ­ლე­ბი მეტ-ნაკ­ლე­ბად შე­რე­­ლი ხა­სი­­თი­საა და მათ­ში თა­ნაბ­რად არ­ის წარ­მოდ­გე­ნი­ლი რო­გორც დო­კუ­მენ­ტუ­რი, ისე ად­რე­­ლი ლო­­­ლი­სათ­ვის და­მა­ხა­სი­­თე­ბე­ლი ფი­ლო­სო­ფი­­რი ლი­რი­კის ნი­მუ­შე­ბი. ამ კრე­ბუ­ლებს შო­რის გან­სა­კუთ­რე­ბით მნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნია ას­­ვე 1973 წელს გა­მო­ცე­მუ­ლი წიგ­ნი “ის­ტო­რია”; ეს არ­ის წიგ­ნი-გა­ლე­რეა, რო­მე­ლიც წარ­მოგ­ვიდ­გენს სხვა­დას­­ვა ცნო­ბი­ლი ის­ტო­რი­­ლი პი­რე­ბი­სა თუ თა­ნა­მედ­რო­ვე მოღ­ვა­წე­­ბის პორ­­რე­ტებს. ძნე­ლი მი­სახ­ვედ­რია, თუ რა პრინ­ცი­პით ხელ­­ძღ­ვა­ნე­ლობ­და პო­­ტი მა­თი შერ­ჩე­ვი­სას, – ალ­ექ­სან­­რე მა­კე­დო­ნე­ლი, სერ ტო­მას მო­რი, რო­ბერტ ფროს­ტი, რემ­­რან­­ტი, მა­რია სტი­­არ­ტი, ჯონ კე­ნე­დი, დან­ტე, ად­ოლფ ჰიტ­ლე­ტი, უილ­­ამ კარ­ლოს უილ­­ამ­სი, აბ­რა­ამ ლინ­კოლ­ნი, რენ­დოლ ჯა­რე­ლი, მო­ცარ­ტი… გარ­და პორ­­რე­ტე­ბი­სა, “ის­ტო­რია” კი­დევ ორ და­მო­­კი­დე­ბელ ნა­წილს შე­­ცავს, ესაა ციკ­ლი “ოც­და­­თი­­ნი წლე­ბი” და პო­­მა “მექ­სი­კა”.

პუბ­ლი­კა­ცი­­ში წარ­მოდ­გე­ნი­ლი ლექ­სე­ბი შე­სუ­ლია რო­ბერტ ლო­­­ლის მი­ერ 1975 წელს გა­მო­ცე­მულ კრე­ბულ­ში “დღი­თიდ­ღე”. შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, რომ ეს არ­ის მი­სი შე­მა­ჯა­მე­ბე­ლი კრე­ბუ­ლი, ყვე­ლა­ზე სქელ­ტა­ნი­­ნი და ყვე­ლა­ზე მრა­ვალ­ფე­რო­ვა­ნი, რო­მელ­შიც წარ­მო­ჩინ­და ლო­­­ლის შე­მოქ­მე­დე­ბის სხვა­დას­­ვა ეტ­­პი­სათ­ვის და­მა­ხა­სი­­თე­ბე­ლი ყვე­ლა თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბა.

© “არილი”

Posted on

ფორუღ ფაროხზადი

­­ფრაგმენტე­ბი

­­­­­­­­­სპარსულიდან თარგმნა თეა ჯანაშიამ


* * *

ვიგ­­ძე­ნი, რო­გორ გას­რულ­და ჩე­მი ცხოვ­რე­ბა და ყვე­ლა­ზე მცი­რე, რაც 27 წლის ას­აკ­ში უნ­და მცოდ­ნო­და, უკ­ვე შე­ვი­ცა­ნი. იქ­ნებ იმ­­ტო­მაც, რომ ვარ­დე­ბით მო­ფენ­ლი გზით არ მივ­ლია. ამ სიყ­ვა­რულ­მა და სა­სა­ცი­ლო ქორ­წი­ნე­ბამ 16 წლის ას­აკ­ში ჩე­მი მო­მა­ვა­ლი ცხოვ­რე­ბის სა­ფუძ­ვე­ლი შე­არ­ყია და და­ან­­რია. მეგ­ზუ­რი არ­­ვინ მყო­ლია და ყვე­ლა­ფე­რი, რაც ჩემ­შია, მე აღ­მო­ვა­ჩი­ნე და ის, რაც არ მაქვს, მხო­ლოდ ის არ­ის, რაც შე­მეძ­ლო, მქო­ნო­და.

ცხოვ­რე­ბის უაზ­რო­ბამ და სა­კუ­თა­რი თა­ვი­სად­მი გა­უც­ნო­ბი­­რებ­ლო­ბამ უფ­რო შორს წა­მიყ­ვა­ნა.

ჩე­მი უბ­­დუ­რე­ბა მხო­ლოდ მოზ­­ვა­ვე­ბუ­ლი გრძნო­ბე­ბის უნ­­ყო­ფო­ბა იყო.

* * *

ვგრძნობ, რა­ღაც და­უცხ­რო­მე­ლი, გი­ჟუ­რი ვნე­ბა არ­სე­ბობს ჩემ­ში. მსურს ყვე­ლა­ფერ­ში შე­ვაღ­წიო და მი­წის სიღ­­მემ­დე ჩა­ვი­დე. იქ არ­ის ჩე­მი სიყ­ვა­რუ­ლი, იქ, სა­დაც მარ­­ვა­ლი ღვივ­დე­ბა, ფეს­ვებს იდ­გამს და ლპო­ბა­ში თვი­თონ აგრ­ძე­ლებს არ­სე­ბო­ბას. თით­ქოს ჩე­მი სხე­­ლიც წარ­მა­ვა­ლი და ცვა­ლე­ბა­დია. მინ­და, მის ფეს­ვებს შე­ვე­ხო და ჩე­მი გუ­ლი, რო­გორც მწი­ფე ნა­ყო­ფი, ხის ყვე­ლა ტოტ­ზე ჩა­მოვ­კი­დო.

* * *

ყო­ველ­­ვის ვცდი­ლობ, იდ­­მა­ლი და ამ­­უც­ნო­ბი ვი­ყო და არ­­ვინ შე­იც­ნოს ჩე­მი ტკი­ვი­ლი­­ნი ცხოვ­რე­ბა. ვცდი­ლობ, ად­­მი­­ნი გავ­­დე, რად­გან ჩე­მი არ­სი ჩემ­შია… ჩვენ მხო­ლოდ ის შეგ­ვიძ­ლია, ჩვე­ნი გრძნო­ბე­ბი ფეხ­­ვეშ გავ­თე­ლოთ, მაგ­რამ მას ვერ­სად გა­ვექ­ცე­ვით და ვერც და­ვე­მა­ლე­ბით.

* * *

არ ვი­ცი, “მიღ­წე­ვა” რა არ­ის, მაგ­რამ ასე მგო­ნია, რა­ღაც მი­ზა­ნია, რომ­ლის­კე­ნაც მთე­ლი ჩე­მი არ­სე­ბა მი­ილ­­ვის. ნე­ტავ, მოვ­­­დე და ის­ევ შე­ვიც­ნო სი­ცოცხ­ლის ძა­ლა. ვი­ხი­ლო სხვა სამ­ყა­რო, ნა­თე­ლი და კე­თი­ლი; სიმ­დაბ­ლე და სი­ბილ­წე, ად­­მი­ანს რომ აჩრ­დი­ლი­ვით აედ­ევ­ნა, გაქ­რეს სა­მა­რა­დი­სოდ და არ­­ვინ, არ­­ვინ აღ­მარ­თოს სა­კუ­თა­რი სახ­ლის წინ კედ­ლე­ბი.

* * *

ად­­მი­­ნი ად­ვი­ლად ეგ­­­ბა ცხოვ­რე­ბის სა­სა­ცი­ლო ჩვე­ვებს და სიძ­ნე­ლე­ებ­სა და წი­ნა­აღ­­დე­გო­ბებს ემ­ორ­ჩი­ლე­ბა.

ჩე­მი უბ­­დუ­რე­ბა, მწუ­ხა­რე­ბის მო­რევ­ში რომ მით­რევს, იმ­დე­ნად სა­­ცა­რია, ის­იც შე­უძ­ლია, ფა­რი­სევ­ლო­ბის მაც­დუ­ნე­ბე­ლი მა­ხი­სა­გან და­მიხ­­ნას.

არ მინ­და, უბ­რა­ლოდ კმა­ყო­ფი­ლი ვი­ყო. მსურს, ჩე­მი ძა­ლა და ენ­ერ­გია შე­ვიც­ნო…

ჩე­მი უბ­­დუ­რე­ბა უძ­ლუ­რე­ბი­სა და სირ­ცხ­ვი­ლის გარ­და, არ­­ფე­რია, ჩე­მი სი­კე­თე თვა­ლუწ­­დე­ნე­ლი კე­დე­ლია. კე­დე­ლი და მზის შუ­ქით მო­ნუს­­ვა, დრო­ის სიმ­ცი­რე, სუ­ლის შემ­ხუ­თა­ვი ნაღ­ვე­ლი და ზიზ­ღია.

* * *

გუ­შინ ჰოს­პი­ტალ­ში, ჩემს გვერ­დით ნო­მერ­ში ქალ­მა თა­ვი მო­იკ­ლა. გამ­თე­ნი­­სას რა­ღაც გა­ურ­­ვე­ვე­ლი კვნე­სის თუ ტი­რი­ლის ხმა მო­მეს­მა. მე­გო­ნა, ძაღ­ლი წკავ­­კა­ვებ­და და გა­რეთ გა­ვე­დი. გა­ვიტ­რუ­ნე. მე­რე სხვე­ბიც მო­ვიდ­ნენ და კა­რი შე­ამ­­­რი­ეს. ტახ­­ზე უგ­­ნოდ ეგ­დო ტან­და­ბა­ლი, ფერ­­­­თა­ლი, უს­­ხო ქა­ლი. მას ფე­ხებ­ში ჩას­ჭი­დეს ხე­ლი და გვა­მი ქვე­ვით ჩა­მო­ათ­რი­ეს. ქალს სი­ცოცხ­ლის ნი­შან­წყა­ლი არ ეტ­ყო­ბო­და. თვალ­ში მომ­­­და მი­სი სა­სა­ცი­ლო, უც­ნა­­რი ტან­საც­მე­ლი: გულ­საბ­ნე­ვი, ჭუჭყი­­ნი საც­ვა­ლი, დაფ­ლე­თი­ლი წინ­დე­ბი, ფე­რა­დი ქა­ღალ­დე­ბი და ფე­რა­დი ქა­ღალ­დე­ბის­გან სა­გულ­და­გუ­ლოდ გა­მოჭ­რი­ლი თო­ჯი­ნე­ბი, ზღაპ­რე­ბის წიგ­ნი, სხვა­დას­­ვა აბ­­ბი, იესო ქრის­ტეს ხა­ტი და ავ­გა­რო­ზი.

არ ვი­ცი, მაგ­რამ ამ თვით­­­­ლე­ლო­ბამ იმ­დე­ნად შემ­­რა, მინ­დო­და, სა­­ვად­­ყო­ფო­ში გავ­ყო­ლო­დი, მაგ­რამ ხალ­ხი ისე უკ­მე­ხად ლა­პა­რა­კობ­და უც­ნობ ქალ­ზე, ვერ გავ­ბე­დე, თა­ნაგ­­­ნო­ბა გა­მო­მე­ხა­ტა. ჩემს ოთ­ახ­ში შე­ვე­დი და ავ­ტირ­დი.

* * *

ნუ­თუ სა­სა­ცი­ლოა, ად­­მი­­ნი თა­ვის სა­ხელს ხე­ზე რომ ამ­ოტ­ვიფ­რავს და თა­ვი ბედ­ნი­­რი ჰგო­ნია. ის იმ­დე­ნად ეგ­­ის­ტი მა­ინც არ არ­ის, რომ იმ “ღირ­სე­ულ” და “პა­ტივ­სა­ცემ” ად­­მი­­ნებს და­ემ­­გავ­სოს, რომ­ლე­ბიც ღრმა სი­ბე­რემ­დე ცხოვ­რო­ბენ, ვიდ­რე თმის ერ­თი ღე­რი შერ­ჩე­ბათ.

* * *

თუ “სიყ­ვა­რუ­ლი” სიყ­ვა­რუ­ლი იქ­ნე­ბა ფუჭ სიტყ­ვებს არ ექ­ნე­ბათ აზ­რი.

ლონ­დო­ნის ერ­ოვ­ნულ გა­ლე­რე­­ში ლე­­ნარ­დოს ერთ სუ­რათს წა­ვაწყ­დი, რო­მე­ლიც ად­რე არ მე­ნა­ხა. გან­­ჯის დღეს ას­­ხავს. ნა­ხა­ტი ცის­ფერ ფერ­შია გა­დაწყ­ვე­ტი­ლი. ად­­მი­­ნი­ვით მეტყ­ვე­ლია და გან­თი­­დი­ვით ნა­თე­ლი. მინ­დო­და მუხ­ლი მო­მე­ყა­რა და მე­ლო­ცა. სა­­ცა­რია, მხო­ლოდ დი­დი სიყ­ვა­რუ­ლი­სა და სი­ლა­მა­ზის გან­­დის წუ­თებ­ში ვხდე­ბი რე­ლი­გი­­რი.

* * *

მარ­ტო­ხე­ლა ბავ­­ვი­ვით ვარ. ვფიქ­რობ მზე­სუმ­ზი­რას ყვა­ვი­ლებ­ზე, ასე ლა­მა­ზად რომ აუყ­რი­ათ ტა­ნი. აყ­ვა­ვილ­­ნენ და თით­ქოს მე­ვედ­რე­ბი­ან: “ჩემ­­ვის და­წე­რე”. ზღვა ვნა­ხე სიზ­­რად. ზღვის ზე­და­პირ­ზე ნა­ვე­ბი მი­­პო­ბენ ტალ­ღებს. არ­­ვინ იც­ის, ზღვის და­სას­რუ­ლი სად არ­ის. რომ შე­მეძ­ლოს, ამ უს­ას­რუ­ლო­ბის ნა­წი­ლი გავ­­დე, მა­შინ შევ­­ლებ­დი ყველ­გან და ყვე­ლა­ფერ­ში ვი­ყო, უს­აზ­­­რო და უნ­­პი­რო გავ­­დე. მი­წი­დან ამ­­დის ის ძა­ლა მე რომ მი­ზი­დავს და მიპყ­რობს და ერ­თი სუ­ლი აქვს მის სიღ­­მე­ში ჩა­მი­ტა­ნოს.

ჩემ­­ვის წინ­­­ლა და აღ­მას­­ლა არ­­ფე­რია, მხო­ლოდ ღრმად მინ­და შე­ვაღ­წიო ყვე­ლა­ფერ­ში, რაც მიყ­ვარს. მინ­და ვინ­მემ სიყ­ვა­რულ­ში თა­ნა­მიგ­­­ნოს და თუნ­დაც ერთ ყვა­ვილ­ში შე­უც­­ლე­ლად გან­­ზავ­დე. ასე მგო­ნია, სწო­რედ ეს არ­ის გზა უკ­ვა­ლოდ გაქ­რო­ბის, გარ­და­სახ­ვი­სა და არ­­რა­­ბად ქცე­ვი­სა­გან თა­ვის და­საღ­წე­ვად.

* * *

ბედ­ნი­­რი ვარ, რომ ჭა­ღა­რა შე­მო­მე­პა­რა და შუბ­ლი და­­ღა­რა. წარ­ბებს შუა ორი დი­დი ნა­­ჭი გა­მიჩ­­და. აღ­­რა ვარ გუ­ლუბ­­­ვი­ლო მე­ოც­ნე­ბე. კარ­ზე მო­მად­გე­ბა 32 წე­ლი და თით­ქოს ჩე­მი თა­ვი ამ­ოვ­წუ­რე. გას­რულ­და ჩე­მი სი­ცოცხ­ლე, მაგ­რამ სა­კუ­თა­რი თა­ვი კი აღ­მო­ვა­ჩი­ნე.

P.S. ფო­რუღ ფა­როხ­ზა­დი ავ­ტო­კა­ტას­­რო­ფა­ში და­­ღუ­პა 1967 წლის 13 თე­ბერ­ვალს, 32 წლის ას­აკ­ში.