დათო ქარდავა – უდანაშაულობის პრეზუმფცია ანუ საოლქო პროკურორი სიტყვაძუნწი კა­ცია

­­­­­­­­­­­­­­­­­

განვაგრძოთ კითხვა

გი­ვი ალ­ხა­ზიშ­ვი­ლი

ოც­და­მე­ერ­თეს ფურ­­ლე­ბი

* * *

ამ ზღვარს ვე­რა­ვინ გა­და­­ბი­ჯებს, ცხოვ­რობ და ის­ევ აგრ­ძე­ლებ წრი­ალს

და კედ­ლებს შო­რის მოქ­ცე­ულ სივ­­ცეს ფან­ჯა­რა ურ­ჩევს გა­რეთ გა­ხედ­ვას,

იქ, ჰო­რი­ზონ­­თან ყულ­ფი­ვით წრეა და სიმ­რავ­ლეა უც­ნობ სა­ხე­თა

და ერ­თა­დერ­თი ნაც­ნო­ბი მზეა, რო­მე­ლიც ჩრდი­ლებს ამ­რავ­ლებს მა­რად

ქა­ლა­ქის ქუ­ჩებს მო­­ფი­ნე­ბა და ნო­ეს მტრე­დებს ააღ­­ღუ­ნებს,

იგი, ვინც სიკ­­დილს მი­იჩ­ნევს არ­ად და გა­აგ­­ძე­ლებს ძველ სა­­კუ­ნეს.

ხე­­ბი დგა­მენ ჩრდი­ლის ნა­ბი­ჯებს და მა­თი ხმე­ბი არ­წე­ვენ ფარ­დას

ქათ­ქა­თა ფარ­დას, რო­მე­ლიც არ­ის სახ­ლის და გა­რე სივ­­ცის გამ­ყო­ფი,

აქ ვი­ღაც სუნ­­ქავს სი­ჩუ­მის გარ­და და შენ ხარ მი­სი სუნ­­­ვის ნა­ყო­ფი.

ყა­ვის ჭი­ქი­დან ას­­ლი ორთ­­ლი გა­გაშ­ლე­ვი­ნებს ძვე­ლიძ­ველ ალ­ბომს

რად­გა­ნაც ორთ­­­ში და­­ლან­დე­ბა ნაც­ნობ სა­ხე­თა თბი­ლი ნაკ­ვე­თე­ბი

შვი­ლის­­ვის, რა­საც ალ­ბო­მი ამ­ბობს, იმ­ას­ვე იტყ­ვის, რო­ცა ჩავ­­­დე­ბი.

და­ტო­ვებ ან­დერძს, არ გე­ში­ნია სად­მე უაზ­რო სიტყ­ვის ჩაგ­დე­ბის,

ვფლან­გავ ყვე­ლა­ფერს, ანუ არ­­ფერს, რად­გან ცხოვ­რე­ბა ფიქ­რის ბა­დეა

და რჩე­ბა მხო­ლოდ გუ­ლის­ნა­დე­ბი, ანუ ქვე­ყა­ნა, რაც მა­ბა­დია.

5-6.V.2001 წ.

* * *

ვინ იც­ის ეს გზა სად დამ­თავ­­დე­ბა, წუ­თი­დან წუთ­ში გარ­და­მა­ვა­ლი,

რო­მე­ლიც უკ­ვე დი­დი ხა­ნია გა­მო­გო­ნი­ლი საზ­­­რით გა­მიჯ­ნეს,

ყო­ვე­ლი მგზავ­რი არ­ის მა­ვა­ნი და სხე­­ლე­ბი მიჰ­ყავთ ნა­ბი­ჯებს

გა­ურ­­ვე­ვე­ლი მი­მარ­თუ­ლე­ბით, ან იქ­ით, სა­დაც ხილ­ვამ იელ­ვა

და თა­ვის სა­ხე გა­მო­­ჩი­ნა უც­ნო­ბი სა­ხის იერ­ოგ­ლიფ­მა,

მზე შე­აგ­რო­ვა, რო­გორც იელ­მა, რო­მე­ლიც მგზავ­­მა მზე­რით მოკ­რი­ფა.

აქ უნ­და იყო, მაგ­რამ ვინ იც­ის, აქ ხარ თუ სხვა­გან, იქ­ნებ არა ხარ

და შე­ნი ყოფ­ნა ყოფ­ნა-არ­ყოფ­ნას გა­ნუ­საზ­­­რე­ლად აღ­­მა­ტე­ბა,

არ­­ფერს ნიშ­ნავს თვა­ლით და­ნახ­ვა, რო­დე­საც სიტყ­ვა იწ­ყებს ნა­თე­ბას.

ბგე­რე­ბით გავ­სებს რომ და­გა­მუნ­ჯოს და ვე­რა­სო­დეს ვე­ღარ ამ­ოთ­­ვამ

სათ­­მელს, რო­მე­ლიც სი­ნამ­­ვი­ლე­ში არც კი ყო­ფი­ლა თურ­მე სათ­­მე­ლი

და უნ­ებ­ლი­ეთ, იგი გა­მოდ­გა თან­და­თა­ნო­ბით შე­ნი შთამ­­­­მე­ლი.

ისე წვეთ-წვე­თად და­უბ­რუნ­დე­ბი დროს, შენს ხსოვ­ნას რომ დღემ­დე ინ­­ხავს,

რაც ხილ­ვის ბზარ­ში წუ­თით გა­მოკ­­თა და მი­გა­ნიშ­ნა: რომ ის აქ­ვეა,

შენ ხომ არ იცი ახ­ლა ვი­ნა ხარ და შეშ­ფო­თე­ბულ დუ­მილს რა ჰქვია.

…და აი, ბავ­­ვი, პირ­ვე­ლი სიტყ­ვის ბუნ­დო­ვან ბგე­რებს რომ შე­აგ­რო­ვებს,

მი­სი ღი­მი­ლი მრავ­ლის­მეტყ­ვე­ლი დრო­ის ნა­თე­ბას კვლავ ინ­არ­ჩუ­ნებს,

რო­მელ­საც მწა­რე წლე­ბი აქ­რო­ბენ და ბუნ­დო­ვა­ნი ყო­ფა აჩ­­მებს.

ქვის კოდ­ვა გი­ჯობს იმ­ის ძი­­ბას, ის, ვინც შენ­სა­ვით ტან­­ვით არ იშ­ვა,

ვინც არ­­სო­დეს და­ბა­დე­ბუ­ლა, ვი­საც ვერ შთან­­ქავს ჟა­მი შენ­სა­ვით,

ვინც თვალ­ში გაკ­­თა და მი­გა­ნიშ­ნა – ფსალ­მუ­ნი დარ­დის ამ­ომ­კემ­სა­ვი.

5.V.2001 წ.

* * *

სად­ღაც ჩი­ტე­ბი ჟივ­ჟი­ვე­ბენ,

აქ­ამ­დე აღ­წევს მა­თი ხმა -

ზამ­­რის ნაღ­­ლი­­ნი სიმ­ღე­რა.

ჩვენც ბე­ღუ­რე­ბი­ვით ვცხოვ­რობთ -

ზამ­­რის ხმა­ში ჩარ­ჩე­ნი­ლე­ბი,

სა­­და­ნაც იმ წუ­თებს ამ­ოვ­ყა­ვართ,

დღეს რომ ემ­­ტე­ბა შე­უმ­­ნევ­ლად

და ის­­თი შუ­ქით ვივ­სე­ბით,

რა­საც სა­ხელს ვერ მო­­ძებ­ნი,

რო­ცა ჩი­ტე­ბი ჟღურ­ტულ­ზე გა­და­დი­ან,

რო­ცა მხი­­რულ ბგე­რებს პო­­ლო­ბენ

და მა­რად­­­ვა­ნე ხე­ებს არ­წევს მა­თი სიმ­ღე­რა.

ზამ­­რის სიმ­ღე­რა უნ­­პი­როა,

უნ­და უს­მი­ნო ამ ხმებს,

ვიდ­რე ფან­ჯა­რა­ში შე­მო­­ხე­დავს

ნუ­შის ხე,

რო­მე­ლიც სუ­ლაც არ წა­­გავს პა­ტარ­ძალს,

იგი, უბ­რა­ლოდ, ზამ­­რის სიმ­ღე­რის

ბო­ლო აკ­ორ­დი­ვით გა­ის­მის -

ჯერ კი­დევ ჩა­ჟა­მე­ბულ ბაღ­ში,

სა­დაც ჩი­ტე­ბი ჟივ­ჟი­ვე­ბენ

უც­ბად გაზ­­დილ დღის თვა­ლებ­ში.

ჩვენც ბე­ღუ­რე­ბი­ვით ვცხოვ­რობთ

და ხან­და­ხან მზე­რა გაგ­ვირ­ბის

ნუ­შის ხის­კენ,

გუ­შინ რომ კვირ­ტი გა­მო­უჩ­­და

ჩვი­ლის თვა­ლი­ვით,

რო­მე­ლიც ჯერ ვე­რა­ფერს ხე­დავს.

* * *

… იმ გზის ძებ­ნი­სას

სიტყ­ვე­ბი წყვილ­დე­ბი­ან

და მე­ტა­ფო­რის უფს­­რულს ბა­დე­ბენ,

რო­გორც შიშს,

რო­მე­ლიც მუ­დამ ზურგს უკ­ან დგას

და კე­ფა­ში გუ­გუ­ნებს ში­შის ორ­კეს­­რი -

მი­ვიწყე­ბუ­ლი თვა­ლის ას­­ხე­ლად,

სა­­და­ნაც შე­იძ­ლე­ბა და­ტო­ვო სხე­­ლი

და აღ­არ შე­გაკ­­თოს დრომ,

რო­მელ­მაც და­კარ­გა მნიშ­­ნე­ლო­ბა.

თუმ­ცა იმ გზის მი­საკ­­ლე­ვად

სიტყ­ვე­ბი ჭი­ან­­ვე­ლე­ბი­ვით მი­ცო­ცა­ვენ კენ­წე­როს­კენ

და ცის და­ნახ­ვის შემ­დეგ

უკ­ან ბრუნ­დე­ბი­ან და­ეჭ­ვე­ბულ­ნი,

რომ არ არ­სე­ბობს ის გზა

და აღ­არ არ­ის სა­ვალ­დე­ბუ­ლო რა­­მე თქვა,

რომ ვი­ღა­ცას ცოცხა­ლი ეგ­­ნო.

მაგ­რამ მუნ­ჯიც ხომ ამ­­იღ­მუვ­ლებს ზოგ­ჯერ,

გუ­ლი რომ არ გა­უს­­დეს,

რომ “უც­ნობ ღმერთს” ხმა მი­აწ­­დი­ნოს

და ხე­ლე­ბის მოძ­რა­­ბით უთხ­რას ვინ­მეს,

რომ ცოცხა­ლია,

რად­გან თვა­ლებ­ში ჩარ­ჩე­ნილ ფიქრს

ვე­რა­ვინ ხე­დავს.

იმ­ოძ­რა­ვეთ, ხე­ლე­ბო, იმ­ოძ­რა­ვეთ,

მო­ხა­ზეთ ფი­გუ­რე­ბი,

რომ­ლე­ბიც მყი­სი­­რად ქრე­ბი­ან -

ჰა­ერ­ში – გაშ­ლილ წიგ­­ში,

სა­დაც არ­­ფე­რი წე­რია

მო­­რუ­ლი იერ­ოგ­ლი­ფე­ბის გარ­და,

რო­მელ­საც სი­ნათ­ლე ხა­ტავს და შლის

და­უს­რუ­ლებ­ლად.

* * *

უნ­და და­­ვიწყო, რომ მე­რე გა­გახ­სენ­დეს,

რო­გორ შე­მო­იჭ­რა შენ­ში სი­ნათ­ლე

და თვა­ლებ­ზე აფ­­რე­ბუ­ლი ხე­ლის­გუ­ლი

გა­იხ­­ნა სარ­­მე­ლი­ვით

და ის ქვე­ყა­ნა გა­მოჩ­­და,

სა­დაც მხო­ლოდ გრძნო­ბენ ერთ­მა­ნეთს

და არ­­სო­დეს ამ­ბო­ბენ რა­მეს,

რად­გან დუ­მილ­ში იგ­­ლის­­მე­ბა

ყვე­ლა­ფე­რი და არ­­ფე­რი.

უნ­და და­­მახ­სოვ­რო, რომ მე­რე და­გა­ვიწყ­დეს,

რო­გორ ამ­­­ზარ­და შე­ნი ხე­ლის­გუ­ლე­ბის ქვეშ

მი­სი მკერ­დი

და სიბ­ნე­ლე რო­გორ გა­­ნა­თა მკლა­ვე­ბის თაღ­მა.

უნ­და და­­ვიწყო, რომ მე­რე გა­გახ­სენ­დეს,

რაც და­გა­ვიწყ­და და გა­იხ­სე­ნო,

რომ ხე­ლახ­ლა გა­და­გა­ვიწყ­დეს, რაც გა­გახ­სენ­და,

თან და­ვიწყე­ბას და გახ­სე­ნე­ბას შო­რის არ­სე­ბულ

დრო­ში დარ­ჩე, სა­ნამ დარ­ჩე­ბი.

უნ­და და­­ვიწყო, რომ მე­რე გა­გახ­სენ­დეს,

“სად მი­დის მუ­სი­კა, რო­ცა აღ­არ უკ­რა­ვენ”,

რომ იგი შენ­ში იმ­­ლე­ბა

და რო­გორც ხა­ტი -

გულ­­რი­ლო­ბის სა­ღე­ბა­ვით გა­დად­ღაბ­ნი­ლი,

ოდ­ეს­მე ამ­­ტივ­ტივ­დე­ბა ზე­და­პირ­ზე

და შემ­­­თა­ლი გა­მო­­ხე­დავს

იმ ბავ­­ვი­ვით,

პირ­ვე­ლად რომ აღ­მო­­ჩი­ნა სა­კუ­თა­რი ჩრდი­ლი,

და­­დევ­ნა და ვერ და­­ჭი­რა.

სად მი­დის ჩრდი­ლი, რო­ცა აღ­არ მო­ჩანს?!

უნ­და და­­მახ­სოვ­რო, რომ და­გა­ვიწყ­დეს,

რო­გორ ან­­თე­ბენ მი­წის სიბ­ნე­ლეს

იმ­ის ძვლე­ბი, ვინც ღა­მის გავ­ლით

დღი­დან დღე­ში გა­და­დი­­და,

ვინც უც­­ბე­დად თავს და­­კარ­გა

და გა­­ფან­ტა სიტყ­ვა, რო­გორც ბა­ბუ­აწ­ვე­რა.

უნ­და და­­ვიწყო, რომ მე­რე გა­გახ­სენ­დეს,

რაც და­გა­ვიწყ­და და გა­იხ­სე­ნო,

რომ ხე­ლახ­ლა გა­და­გა­ვიწყ­დეს, რაც გა­გახ­სენ­და,

თან და­ვიწყე­ბას და გახ­სე­ნე­ბას შო­რის არ­სე­ბულ

დრო­ში დარ­ჩე, სა­ნამ დარ­ჩე­ბი.

* * *

ჩვენ ვერ ვამ­­ნევთ იქ­­და­ნაც რომ ბრუნ­დე­ბი­ან,

ზოგ­ჯერ სიტყ­ვებ­საც რომ გვკარ­ნა­ხო­ბენ

ან სუ­ლაც ჩვენ­ში სახ­­დე­ბი­ან

ძვე­ლი სი­ცოცხ­ლის გა­საგ­­ძე­ლებ­ლად.

ის­­ნი მუ­დამ აქ­ვე არ­­ან…

მე ვგრძნობ მათ­თან თა­ნაცხოვ­რე­ბას,

სრულ სი­ჩუ­მე­ში, რო­ცა ის­მის

რო­გორ ივ­სე­ბა მტევ­ნე­ბი წვე­ნით,

რო­გორ მწიფ­დე­ბა დუ­მილ­ში სიტყ­ვა

მა­თი სუნ­­­ვის აღ­მო­სა­ჩე­ნად.

ის­­ნი მუ­დამ აქ­ვე არ­­ან…

თა­ვი­ანთ საგ­ნებს უბ­რუნ­დე­ბი­ან,

თა­ვი­ანთ ნივ­თებს ეხ­­ბი­ან უჩ­­ნარ ხე­ლით

და გრძნობს ჰა­­რი მათ არ­სე­ბო­ბას -

უმ­­ზე­ზოდ რომ ირ­წე­ვა ფარ­და,

რო­ცა ფო­თო­ლი ეკ­რო­ბა მი­ნას

დე­და­ჩე­მის ხე­ლის­გუ­ლი­ვით.

* * *

ვი­საც ოდ­ეს­ღაც ცრემ­ლი გა­უშ­რა

და სი­მუნ­ჯე­ში დარ­ჩა თა­ვის­­ვის -

ის აღ­მო­­ჩენს გა­ოგ­ნე­ბუ­ლი:

სი­ნათ­ლე­ში­აც არ­­რა მო­ჩანს!

და მა­ჯის­ცე­მა ძვე­ლი მდი­ნა­რის

ის­მის შო­რი­დან, რომ ჯერ არ მორ­ჩა,

რაც მე­ორ­დე­ბა გა­მუდ­მე­ბუ­ლად

და რო­გორც კუ­დი ბო­ლო­ქან­ქა­რის

დახ­ტის კა­ლა­მი, სიტყ­ვე­ბით ბო­ჭავს

ცოცხალ-მკვდარ გან­­დებს;

აღ­არ იც­­ან ჩემ­მა ფან­­რებ­მა

რო­მე­ლი მხრის­კენ გა­და­­ხე­დონ,

რა­თა თვა­ლე­ბი სამ­ყა­როს გაც­­ნენ.

© ”არილი”

ბო­რის გრო­ი­სი

რა არ­ის თა­ნა­მედ­რო­ვე ხე­ლოვ­ნე­ბა

თარგმნა სანდრო ჯანდიერმა

ხე­ლოვ­ნე­ბის რა­­ბის პრობ­ლე­მა ყო­ველ­­ვის დგას და ის­მის კითხ­ვა, სა­ერ­თოდ რა­ტომ ჩნდე­ბა ხოლ­მე ეს პრობ­ლე­მა. რად­გან არ­ამ­ხო­ლოდ ცხე­ნის ან ძრო­ხის რა­­ბის შე­სა­ხებ არ სვამს ვინ­მე ამგ­ვარ კითხ­ვას, არ­­მედ ბევ­რი სხვა საგ­ნის გა­მოც. რაც შე­­ხე­ბა ხე­ლოვ­ნე­ბას: ად­­მი­­ნე­ბი სვა­მენ კითხ­ვას, რა არ­ის ხე­ლოვ­ნე­ბა – და უფ­რო მე­ტიც, ცდი­ლო­ბენ პა­სუ­ხიც გას­ცენ მას – თა­ვად ხე­ლოვ­ნე­ბი­სა­ვე ფარ­­ლებ­ში. ეს კი – რო­გორც ყვე­ლა ამ სა­კითხ­ში გან­­წავ­ლუ­ლი ად­­მი­­ნი აღ­ნიშ­ნავს – აქ­ამ­დე მხო­ლოდ ფი­ლო­სო­ფი­ის­­ვის იყო და­მა­ხა­სი­­თე­ბე­ლი. მხო­ლოდ ფი­ლო­სო­ფი­ის­­ვის წარ­მო­ად­გენ­და რეფ­ლექ­სი­ის სა­განს სა­კუ­თა­რი საგ­ნი­სა და მე­თო­დე­ბის გან­საზ­­­რა. ფი­ლო­სო­ფი­ის მი­ერ და­ფუძ­ნე­ბულ ამ პა­რა­დიგ­მას სულ უფ­რო და უფ­რო ერ­გე­ბა ხე­ლოვ­ნე­ბაც და ეს ახ­­ლი ფე­ნო­მე­ნია. ად­რე ეს სა­კითხი არ იყო პრობ­ლე­მა­ტუ­რი, რად­გა­ნაც ცნო­ბი­ლი იყო, რი­თი გა­მო­ირ­ჩე­­და ხე­ლოვ­ნე­ბა და უნ­და ითქ­ვას, რომ არა-ხე­ლოვ­ნე­ბის­გან იგი ხე­ლოვ­ნუ­რო­ბით გა­მო­ირ­ჩე­­და, ანუ ნა­ხე­ლა­ვო­ბით. ხე­ლოვ­ნე­ბა ბერ­­ნუ­ლად “ტეხ­ნეა”, ანუ უპ­ირ­ვე­ლეს ყოვ­ლი­სა, ბუ­ნე­ბის­გან იმ­ით გან­­­ვავ­დე­ბა, რომ იგი ად­­მი­­ნის ხე­ლი­თაა ნა­კე­თე­ბი, მა­შინ რო­ცა ბუ­ნებ­რი­ვი ნივ­თე­ბი არაა ნა­კე­თე­ბი. სხვა­თა შო­რის, ხში­რად ხე­ლოვ­ნე­ბას არ­ას­წო­რად მი­იჩ­ნე­ვენ გარ­­ვე­­ლი ეს­თე­ტი­კუ­რი ობ­­ექ­ტე­ბის ერ­თობ­ლი­­ბად. სი­ნამ­­ვი­ლე­ში კი ეს­თე­ტი­კა, რო­გორც ეს კან­­თა­ნაა (და არ­სე­ბი­თად, კან­ტის მი­ერ შექ­­ნი­ლი ეს სტრუქ­ტუ­რა დღემ­დე არ­სე­ბობს) ფორ­მუ­ლი­რე­ბუ­ლი – ეს­თე­ტი­კურ გან­­და­ზეა დამ­ყა­რე­ბუ­ლი, რო­მე­ლიც ნე­ბის­მი­ერ­მა ობ­­ექ­­მა შე­იძ­ლე­ბა მოგ­ვა­ნი­ჭოს. ამგ­ვა­რად, გან­­­ვა­ვე­ბა ეს­თე­ტი­კუ­რი ობ­­ექ­ტი/არ­­ეს­თე­ტი­კუ­რი ობ­­ექ­ტი ან ეს­თე­ტი­კუ­რი გან­წყო­ბა/ არ­­ეს­თე­ტი­კუ­რი გან­წყო­ბა არ­­რე­ლე­ვან­ტუ­რია ხე­ლოვ­ნე­ბი­სა და არ­­ხე­ლოვ­ნე­ბის გა­მიჯ­­ნას­თან მი­მარ­თე­ბა­ში. რად­გა­ნაც ჩვენ შეგ­ვიძ­ლია, რო­გორც უკ­ვე ვთქვი, ეს ეს­თე­ტი­კუ­რი გან­წყო­ბა ნე­ბის­მი­­რი ობ­­ექ­ტის მი­მართ გა­მო­ვი­მუ­შა­ვოთ. ასე რომ, ნა­ხე­ლა­ვო­ბა ერ­თა­დერ­თი ტრა­დი­ცი­­ლი კრი­ტე­რი­­მია.

სწო­რედ ეს ტრა­დი­ცი­­ლი კრი­ტე­რი­­მი და­­ყე­ნა ეჭ­ვის ქვეშ დი­­შა­ნის ready-made-მა, რო­ცა მან ერთ-ერთ გა­მო­ფე­ნა­ზე ნიუ-იორკ­ში, 1917 წელს, ცო­ტა­თი გა­დაბ­რუ­ნე­ბუ­ლი პი­სუ­­რი “გა­მო­ფი­ნა”, ხე­ლი მო­­წე­რა “ნა­მუ­შე­ვარს” და სხვა მხრივ არ­­ნა­­რად არ ჩა­რე­­ლა მის გა­რეგ­ნულ სა­ხე­ში. ამ­ას გარ­და, დი­­შან­მა კი­დევ რამ­დე­ნი­მე ready-made შექ­­ნა, ანუ კი­დევ რამ­დე­ნი­მე ობ­­ექ­ტი გა­მო­ფი­ნა, რო­გორც ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­ში, ისე, რომ არ­აფ­რით შე­უც­­ლია მა­თი გა­რეგ­ნუ­ლი სა­ხე და ამ­ით თით­ქოს ერთ­­ვა­რი ნუ­ლო­ვა­ნი შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი აქ­ტი “ჩა­­დი­ნა”. სა­ერ­თოდ, ცნო­ბი­ლია, რომ ყვე­ლა პრობ­ლე­მე­ბი და მათ შო­რის ფი­ლო­სო­ფი­­რიც, ნე­ბის­მი­ერ სის­ტე­მა­ში მა­შინ იჩ­ენს თავს, რო­ცა ამ სის­ტე­მა­ში ნუ­ლი ჩნდე­ბა. და დი­­შა­ნის ეს ოპ­­რა­ცია სწო­რედ ნუ­ლო­ვა­ნი შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი ოპ­­რა­ცია იყო, რო­მელ­მაც ხე­ლოვ­ნე­ბის სფე­როს პრობ­ლე­მა­ტი­ზი­რე­ბა მო­ახ­დი­ნა.

მაგ­რამ მა­შინ ასე არ­­ვის აღ­უქ­ვია ეს ყვე­ლა­ფე­რი და ამ­ას რამ­დე­ნი­მე მი­ზე­ზი ჰქონ­და. უპ­ირ­ვე­ლეს ყოვ­ლი­სა, იმ­­ტომ, რომ მთე­ლი ეს პი­სუ­­რე­ბი და სხვა ობ­­ექ­ტე­ბი, ტრა­დი­ცი­­ლი თვალ­საზ­რი­სით ჯერ კი­დევ “ტეხ­ნედ” მი­იჩ­ნე­ოდ­ნენ, ად­­მი­­ნის ნა­კე­თო­ბად და ამ­­ტო­მაც ის­­ნი ნა­ხე­ლა­ვო­ბის პა­რა­დიგ­მა­ში ექ­ცე­ოდ­ნენ. ერ­თი სიტყ­ვით, გა­დას­­ლა, გან­­­ვა­ვე­ბა არ იგრ­­ნო­ბო­და ისე მწვა­ვედ. მე­­რე – teady-made დი­­შა­ნის პრაქ­­რი­კის მხო­ლოდ ნა­წილს წარ­მო­ად­გენ­და. იგი თა­ვი­სი ოს­ტა­ტუ­რი, რთუ­ლი ნა­მუ­შევ­რე­ბი­თაც იყო გან­­­მუ­ლი და ამ­ას­თა­ნა­ვე სურ­ვი­ლის, ლი­ბი­დო­სა და ა.შ. სუ­რე­­ლის­ტურ დის­კურ­­შიც ჯდე­ბო­და, რის გა­მოც ამგ­ვა­რი ხერ­ხი გა­მოც­დი­ლი, გა­წა­ფუ­ლი მა­ყუ­რებ­ლის თვალ­შიც კარ­გავ­და სი­ახ­ლის ნიშ­ნებს.

სრუ­ლი­ად სხვაგ­ვა­რად ამ­­შავ­და ეს მე­ქა­ნიზ­მი, რო­ცა 50-60-იანი წლე­ბის ამ­­რი­კელ მხატ­ვარ­თა თა­­ბამ დი­­შა­ნის ეს იდ­­­ბი აით­ვი­სა; მათ თა­ვი ან­­ბეს დი­­შა­ნის დის­კურ­­საც, მის პრაქ­ტი­კას და საგ­ნე­ბის (თა­ნაც ყვე­ლა­ნა­­რი, მათ შო­რის ბუ­ნებ­რი­ვი ნივ­თე­ბის) ერ­თი სივ­­ცი­დან მე­­რე­ში უბ­რა­ლო, უაზ­რო გად­მო­ტა­ნას მიჰ­­ვეს ხე­ლი. ეს იყო გა­და­ტა­ნის გა­ნურ­ჩე­ვე­ლი, გულ­­რი­ლი ოპ­­რა­ცია: ად­­მი­­ნი უბ­რა­ლოდ უნ­­ვერ­მაღ­ში მი­დის, ან იქ­ცე­ვა, რო­გორც ენ­დი უორ­ჰო­ლი (რო­ცა მას რა­­მე ნივ­თი აკლ­და გა­ლე­რე­­ში, სა­ნაგ­ვე­დან მო­ათ­რევ­და და გა­მო­ფენ­და)… სწო­რედ ში­ნა­არ­სი­სად­მი, გან­საზ­­­რე­ბი­სად­მი, მხატ­­რუ­ლი ფე­ნო­მე­ნის ობ­­ექ­­ში ინ­ტერ­ვენ­ცი­­სად­მი ამ გულ­­რი­ლო­ბამ შვა ეს ნუ­ლო­ვა­ნი ხერ­ხი, რო­მელ­მაც დას­ვა კი­დეც სა­კითხი ხე­ლოვ­ნე­ბის რა­­ბის შე­სა­ხებ, ანუ მი­სი წყა­ლო­ბით გაჩ­­და შე­კითხ­ვა – შეგ­ვიძ­ლია თუ არა ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბი გა­ვარ­ჩი­ოთ არა-ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბის­გან.

70-იანი წლე­ბის და­საწყის­ში გა­მო­ვი­და არ­ტურ დან­ტას წიგ­ნი “ბა­ნა­ლუ­რის (ან ყო­ფი­თის) გარ­და­სახ­ვა”, სა­დაც პირ­ვე­ლად და­ის­ვა სა­კითხი – თა­ნაც საკ­მა­ოდ მა­ღალ თე­­რე­ტი­კულ დო­ნე­ზე – იმ­ის შე­სა­ხებ, თუ რამ­დე­ნად შეგ­ვიძ­ლია ხე­ლოვ­ნე­ბის არა-ხე­ლოვ­ნე­ბის­გან გარ­ჩე­ვა, თუ­კი არ გაგ­ვაჩ­ნია ამ გან­­­ვა­ვე­ბის მა­ტე­რი­­ლუ­რი კრი­ტე­რი­­მე­ბი. ეს წიგ­ნი იმ­პულ­სი აღ­მოჩ­­და ხე­ლოვ­ნე­ბის ე.წ. ინს­ტი­ტუ­ცი­­ნა­ლუ­რი თე­­რი­ის შე­საქ­­ნე­ლად, თუმ­ცა თა­ვად დან­ტამ შემ­­გომ­ში უარი თქვა ამ თე­­რი­­ზე და აღ­ნიშ­ნა, რომ მას მსგავ­სი არ­­ფე­რი უგ­­ლის­­მია. უარ­ის მი­ზე­ზებ­ზე მას შემ­დეგ მო­გახ­სე­ნებთ, რაც ამ ინს­ტი­ტუ­ცი­­ნა­ლურ თე­­რი­ას ჩა­მო­ვა­ყა­ლი­ბებ, რო­მე­ლიც უფ­რო მის­მა მოს­წავ­ლე­ებ­მა შექ­­ნეს, ვიდ­რე დან­ტამ. საქ­მე იმ­­ში გახ­ლავთ, რომ იმ დრო­ის­­ვის საკ­მა­ოდ გავ­­ცე­ლე­ბუ­ლი იყო პერ­ფორ­მა­ტი­ულ-სიტყ­ვი­­რი აქ­ტე­ბის თე­­რია, რო­მე­ლიც ინგ­ლი­სურ ან­­ლი­ტი­კურ ტრა­დი­ცი­­ში აღ­მო­ცენ­და ვიტ­გენ­­ტე­­ნის გავ­ლე­ნით. იგი შემ­დეგ­ნა­­რად ფუნ­­ცი­­ნი­რებს: ჩვენ გან­ვას­­ვა­ვებთ დეს­­რიპ­ტულ, აღ­წე­რით აქ­ტებს და პერ­ფორ­მა­ტი­ულს, ანუ აქ­ტებს, რომ­ლის გა­მოთ­­მი­თაც საგ­ნე­ბი რა­ღაც სხვა ხა­რის­­სა და თვი­სე­ბებს იძ­­ნენ. მა­გა­ლი­თად, შე­მიძ­ლია და­ვა­არ­სო პე­ტერ­ბურ­გი და ვთქვა: “ეს ქა­ლა­ქი რუ­სე­თის დე­და­ქა­ლა­ქია”. ამ­ით ჩვენ ვერ აღვ­წერთ ქა­ლაქ სანკტ-პე­ტერ­ბურგს, რად­გა­ნაც მა­ნამ, სა­ნამ ეს ითქ­მე­ბო­და, იგი არ იყო დე­და­ქა­ლა­ქი. პერ­ფორ­მა­ტი­­ლი სიტყ­ვი­­რი აქ­ტიც სწო­რედ ეს გახ­ლავფ, რი­სი წყა­ლო­ბი­თაც პე­ტერ­ბურ­გი მარ­­ლაც დე­და­ქა­ლა­ქად იქ­ცე­ვა. ეს იყო პირ­ვე­ლი თე­­რე­ტი­კუ­ლი პა­სუ­ხი კითხ­ვა­ზე, რა არ­ის ხე­ლოვ­ნე­ბა. ხე­ლოვ­ნე­ბა პერ­ფორ­მა­ტი­­ლი აქ­ტია, რო­ცა მი­ვუ­თი­თებ რო­მე­ლი­მე ობ­­ექ­­ზე და ვამ­ბობ: ეს ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბია. მე აღ­არ ვარ ვალ­დე­ბუ­ლი, და­ვა­სა­ბუ­თო ეს დე­ბუ­ლე­ბა, გან­­მარ­ტო, ან ინ­ტერ­­რე­ტი­რე­ბა მო­ვახ­დი­ნო ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბი­სა, რა­თა და­ვამ­­კი­ცო მი­სი “ნა­ხე­ლა­ვო­ბა”. ერ­თი სიტყ­ვით, ყვე­ლა­ფე­რი გა­მო­ნათ­­ვამ­ზეა და­მო­კი­დე­ბუ­ლი, ანუ, პი­სუ­­რი არ იყო ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბი მა­ნამ, სა­ნამ დი­­შან­მა არ თქვა ეს. ასე რომ, სიტყ­ვებ­მა “ეს ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბია”, სხვა ლინ­­ვის­ტუ­რი სტა­ტუ­სი შე­­ძი­ნა და აზ­რი და­კარ­გა კითხ­ვის დას­მა­მაც, და­სა­ბუ­თე­ბა­მაც, გან­­­ვა­ვე­ბამ და ინ­ტერ­­რე­ტი­რე­ბა­მაც.

ამ ძალ­ზე მაც­დუ­რი თე­­რი­ის მი­ნუ­სი იმ­­ში მდგო­მა­რე­ობს, რომ მა­შინ­ვე ჩნდე­ბა კითხ­ვა სუ­ბი­ექ­ტის შე­სა­ხებ, ვი­საც აქვს ამგ­ვა­რი სიტყ­ვე­ბის თქმის უფ­ლე­ბა. თუ­კი შენ მე­ფე ხარ, ან პატ­რი­არ­ქი, მა­შინ გაქვს ამა თუ იმ ობ­­ექ­ტის საკ­რა­ლი­ზე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბა, ან უფ­ლე­ბა, ქა­ლა­ქი დე­და­ქა­ლა­ქად გა­მო­აცხა­დო. მაგ­რამ დი­­შა­ნი არც მე­ფე იყო და არც პატ­რი­არ­ქი, იგი აღ­­­რე­ბუ­ლი მხატ­ვა­რიც კი არ იყო. მან სწო­რედ ამ­ის გა­მო გა­ით­­ვა სა­ხე­ლი და არა პი­რი­ქით. ეს ის პრობ­ლე­მაა, რო­მე­ლიც დან­ტამ იმ­თა­ვით­ვე და­­ნა­ხა, მაგ­რამ ბო­ლომ­დე ვერ გა­აც­ნო­ბი­­რა და თა­ვის წიგ­­შიც არ აღ­­ნიშ­ნავს ეს. საქ­მე იმ­­ში გახ­ლავთ, რომ იგი სო­რენ კირ­კე­გო­რის ფი­ლო­სო­ფი­ას ეყრ­­ნო­ბო­და, რო­მე­ლიც თა­ვის თავს შემ­დეგ კითხ­ვას უს­ვამ­და: რო­გორ უნ­და ამ­­ვიც­ნოთ ქრის­ტე­ში ქრის­ტე, ანუ, რო­გორ შეგ­ვიძ­ლია ად­­მი­ან­ში ღმერ­თი ამ­­ვიც­ნოთ და იმ დას­­­ნამ­დე მი­დი­­და, რომ ამ­ის გა­კე­თე­ბა შე­უძ­ლე­ბე­ლი იყო, რად­გან არ გაგ­ვაჩ­ნია შე­სა­ბა­მი­სი კრი­ტე­რი­­მე­ბი. გვაქვს კრი­ტე­რი­­მე­ბი ად­­მი­ან­ში ად­­მი­­ნის, მაგ­რამ არა ღმერ­თის ამ­­საც­ნო­ბად. ამგ­ვა­რად, ად­­მი­ან­ში ღმერ­თის ამ­ოც­ნო­ბა არ­ჩე­ვის წმინ­და სუ­ბი­ექ­ტუ­რი აქ­ტია და არ­აფ­რით სა­ბუთ­დე­ბა. ამ­ოც­ნო­ბის აქ­ტი შე­უძ­ლე­ბე­ლია გან­ხორ­ცი­ელ­დეს, რად­გან არ არ­სე­ბობ­და პრე­ცე­დენ­ტი. ჩვე­ნი წელ­თაღ­რიცხ­ვის პირ­ვე­ლი სა­­კუ­ნის პა­ლეს­ტი­ნა სავ­სე იყო სხვა­დას­­ვა ჯუ­რის მო­ხე­ტი­­ლე ფა­კი­რე­ბით, ჯა­დოქ­რე­ბით, მქა­და­გებ­ლე­ბით და ქრის­ტეს მხო­ლოდ გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბის სუ­ბი­ექ­ტუ­რი აქ­ტის წყა­ლო­ბით თუ ამ­­იც­ნობ­დი. ამგ­ვა­რად, ხე­ლოვ­ნე­ბა­ში ერთ­­ვა­რი ეკ­ლე­სი­­რო­ბი­დან, გარ­­ვე­ულ მხატ­­რულ პრო­ტეს­ტან­ტიზ­მამ­დე მივ­დი­ვართ. ეკ­ლე­სია ამ­ბობს, რომ ხე­ლოვ­ნე­ბის ესა თუ ის ნა­წარ­მო­­ბი რე­ლიქ­ვიაა, რა­ღა­ცის ნამ­­­რე­ვი ან ნაფ­ლე­თი ხე­ლოვ­ნე­ბის ნი­მუ­შია და ა.შ. ეს მხო­ლოდ იმ­­ტომ ხდე­ბა, რომ მა­თი საკ­რა­ლუ­რო­ბა ოდ­ეს­ღაც, ვი­ღა­ცამ აღ­ნიშ­ნა და ას­­თი­ვე კა­თო­ლი­კუ­რი პრინ­ცი­პით ფუნ­­ცი­­ნი­რებს მხატ­­რუ­ლი სის­ტე­მა. მაგ­რამ ამ ორ­თო­დოქ­სულ-ქრის­ტი­­ნულ თვალ­საზ­რის­თან ერ­თად გვაქვს პრო­ტეს­ტან­ტუ­ლიც, რაც იმ­ას ნიშ­ნავს, რომ მხატ­ვარს, შემ­დეგ კი მნახ­ველ­საც, ვა­ნი­ჭებთ ამგ­ვა­რი სუ­ბი­ექ­ტუ­რი საკ­რა­ლი­ზა­ცი­ის უფ­ლე­ბას. მარ­­ლაც, ჩვენ დე­მოკ­რა­ტი­ულ ეპ­­ქა­ში ას­­თი კა­თო­ლი­ციზ­მი ხე­ლოვ­ნე­ბა­ში შე­უძ­ლე­ბე­ლია. მა­შინ­ვე ჩნდე­ბა კითხ­ვა: რა­ტომ აქვთ ამ ად­­მი­­ნებს უფ­ლე­ბა გა­დაწყ­ვი­ტონ, რა არ­ის ხე­ლოვ­ნე­ბა და მე კი არა?

დის­კუ­სია ამ­ის თა­­ბა­ზე ერთ ძალ­ზე მო­დურ წიგ­­ში შე­ჯამ­და, რო­მე­ლიც 3-4 წლის წინ გა­მო­ვი­და. ესაა ტი­­რი დე დი­­ფის წიგ­ნი “კან­ტი დი­­შა­ნის შემ­დეგ”, მხატ­­რუ­ლი პრო­ტეს­ტან­ტიზ­მის მა­ნი­ფეს­ტი, სა­დაც ავ­ტო­რი ამ­ბობს, რომ ყო­ველ ად­­მი­ანს აქვს თა­ვის წარ­მო­სახ­ვა­ში სა­კუ­თა­რი მუ­ზე­­მის შექ­­ნის უფ­ლე­ბა, უფ­ლე­ბა თა­ვი­სით გა­არ­ჩი­ოს ნა­წარ­მო­­ბე­ბი და თა­ვი­სი­ვე კო­ლექ­ცი­ას მო­­ყა­როს თა­ვი. ერ­თი სიტყ­ვით, ჩვენს ეპ­­ქა­ში სიტყ­ვე­ბი “ეს ხე­ლოვ­ნე­ბაა”, ის­­ვე ფუნ­­ცი­­ნი­რებს, რო­გორც სიტყ­ვე­ბი “ეს მშვე­ნი­­რია”.

დე დი­­ფოს თე­ზი­სი იმ­­ში მდგო­მა­რე­ობს, რომ ხე­ლოვ­ნე­ბა პირ­ვე­ლად ეს­თე­ტი­ზირ­და მთე­ლი თა­ვი­სი ის­ტო­რი­ის მან­ძილ­ზე და ეს 2-3 წლის წინ მოხ­და. ანუ მხატ­­რის ეს ჩა­რე­ვა, რე­­ლო­ბის გარ­დამ­სა­ხა­ვის სუ­ბი­ექ­ტის, ად­­მი­­ნის ხე­ლის ჩა­რე­ვა, ხე­ლი­სა, რო­მე­ლიც სპე­ცი­­ლუ­რად ქმნის ობ­­ექ­ტებს, რა­თა შემ­დეგ იგი მშვე­ნი­­რე­ბად მი­იჩ­ნი­ონ, უკ­ვე ზედ­მე­ტი გახ­და და გაქ­რა ჰო­რი­ზონ­ტი­დან. დარ­ჩა მხო­ლოდ სუ­ბი­ექ­ტუ­რი გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბა, სუ­ბი­ექ­ტუ­რი არ­ჩე­ვა­ნი. და ამ აზ­რით, ეს­თე­ტი­კა ხე­ლოვ­ნე­ბას და­ემ­თხ­ვა. ავ­ტო­რი თვლის, რომ ესაა ეტ­­პი ევ­რო­პუ­ლი კულ­ტუ­რის გან­ვი­თა­რე­ბა­ში. მე რამ­დენ­ჯერ­მე დის­კურ­სია მქონ­და დე დი­უფ­თან. ის, რა­საც იგი ამ­ბობს, სა­შინ­ლად რე­ვო­ლუ­ცი­­რი და დე­მოკ­რა­ტი­­ლი ჩანს, სი­ნამ­­ვი­ლე­ში კი ასე არაა, რად­გა­ნაც იგი სა­ბო­ლო­ოდ მა­ინც სუ­ბი­ექ­ტურ გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბას, სუ­ბი­ექტს ეყრ­­ნო­ბა. ბო­ლოს და ბო­ლოს, იგი გე­მოვ­ნე­ბას ეყრ­­ნო­ბა და ად­­მი­­ნის უნ­არს, რა­­მე თქვას გე­მოვ­ნე­ბის შე­სა­ხებ…

კი­დევ ერ­თი სა­­ტა­პო წიგ­ნი მახ­სენ­დე­ბა, რო­მე­ლიც შარ­შან გა­მო­ვი­და; ესაა გერ­მა­ნე­ლი ფი­ლო­სო­ფო­სის, ნიკ­ლას ლუ­მა­ნის “ხე­ლოვ­ნე­ბა სა­ზო­გა­დო­­ბა­ში”, სა­დაც უკ­­ნას­­ნე­ლი ნა­ბი­ჯი გა­და­იდ­გა ზე­მოთ აღ­ნიშ­ნუ­ლი მი­მარ­თუ­ლე­ბით: ლუ­მა­ნი იმ­ის შე­სა­ხებ სა­უბ­რობს, რომ არ­ამ­ხო­ლოდ ინს­ტი­ტუ­ცი­ას არ ძა­ლუძს საკ­რა­ლი­ზა­ცი­ის შე­სა­ხებ ეკ­ლე­სი­­რი გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბის მი­ღე­ბა, არ­ამ­ხო­ლოდ ინ­დი­ვი­დუ­უმს – ანუ პრო­ტეს­ტან­ტიზ­მის მი­ხედ­ვით, ინ­დი­ვი­დუ­­ლუ­რი არ­ჩე­ვა­ნის, ინ­დი­ვი­დუ­­ლუ­რი გე­მოვ­ნე­ბის სუ­ბი­ექტს – არ­­მედ არ­­ნა­ირ სუ­ბი­ექტს არ შე­უძ­ლია ეს, რად­გა­ნაც არ­სე­ბობს რა­ღაც ავ­ტო­ნო­მი­­რად ფორ­მი­რე­ბუ­ლი მხატ­­რუ­ლი სის­ტე­მა, რო­მე­ლიც ჩვე­ნი ნე­ბის, ჩვე­ნი სურ­ვი­ლი­სა და არ­ჩე­ვა­ნის მი­­ხე­და­ვად მოქ­მე­დებს, გა­უც­ნო­ბი­­რებ­ლად; ყო­ველ შემ­თხ­ვე­ვა­ში ჩვენ მას ვერ ვა­კონ­­რო­ლებთ, პი­რი­ქით, იგი თავს გვახ­ვევს ამ კრი­ტე­რი­­მებს. და მარ­­ლაც ასეა, თუ­კი გა­ვით­ვა­ლის­წი­ნებთ, რო­გორ ვი­თარ­დე­ბა მხატ­­რუ­ლი ბა­ზა­რი, ყიდ­ვი­სა და შე­ფა­სე­ბის სის­ტე­მა თა­ნა­მედ­რო­ვე მხატ­­რულ სამ­ყა­რო­ში… ჯერ კი­დევ XVIII-XIX სა­­კუ­ნე­ში, მა­გა­ლი­თად, კო­ლექ­ცი­­ნე­რი მხო­ლოდ იმ­ას ყი­დუ­ლობ­და, რაც მოს­წო­ნა, თა­ვი­სი გე­მოვ­ნე­ბი­დან გა­მომ­დი­ნა­რე. ახ­ლა კი ეს შე­უძ­ლე­ბე­ლია. თა­ნა­მედ­რო­ვე კო­ლექ­ცი­­ნე­რი ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბის შე­ძე­ნი­სას თა­ვი­სი გე­მოვ­ნე­ბით არ ხელ­­ძღ­ვა­ნე­ლობს. იგი ყი­დუ­ლობს იმ­ის მი­ხედ­ვით, თუ რა სტა­ტუ­სი აქვს (ან ექ­ნე­ბა) ამა თუ იმ ქმნი­ლე­ბას, იმ უბ­რა­ლო მი­ზე­ზის გა­მო, რომ თა­ნა­მედ­რო­ვე კო­ლექ­ცი­­ნე­რი ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­ებს მემ­­ვიდ­რე­­ბა­ზე გა­და­სა­ხა­დე­ბის­გან და სა­ერ­თოდ, გა­და­სა­ხა­დე­ბის­გან თა­ვის და­საღ­წე­ვად ყი­დუ­ლობს. და იგი, ბუ­ნებ­რი­ვია, იმ­­ში აბ­ან­დებს ფულს, რაც მის სიმ­დიდ­რეს, მის მდგო­მა­რე­­ბა­სა და სა­ხელს შე­­ნარ­ჩუ­ნებს (სა­ხელს იმ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, თუ­კი იგი მუ­ზე­უმს აჩ­­ქებს თა­ვის კო­ლექ­ცი­ას). ანუ მას თა­ვი­სი პა­ტივ­მოყ­ვა­რე­­ბი­სა და სხვა მდა­ბა­ლი მო­ტი­ვე­ბის დაკ­მა­ყო­ფი­ლე­ბა მხო­ლოდ სა­კუ­თარ გე­მოვ­ნე­ბა­ზე უარ­ის თქმას შე­უძ­ლია და იგი ორ­­ენ­ტი­რად თა­ვად მხატ­­რუ­ლი პრო­ცე­სის იმ­­ნენ­ტურ დი­ნა­მი­კას ირ­ჩევს. ანუ მან გარ­­ვე­­ლი თვალ­საზ­რი­სით, წი­ნას­წარ უნ­და გან­­­რი­ტოს ეს პრო­ცე­სი ის­­ვე, რო­გორც ამ­ინ­დი, აქ­ცი­­თა კურ­სი და ა.შ. ანუ პრო­ცე­სე­ბი, რომ­ლე­ბიც ჩვენს გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბა­ზე არაა და­მო­კი­დე­ბუ­ლი; მაგ­რამ მა­თი პროგ­ნო­ზი­რე­ბით ან წარ­მა­ტე­ბას ვაღ­წევთ ხოლ­მე, ან პი­რი­ქით, ვმარ­ცხ­დე­ბით. ეს მხატ­­რუ­ლი სის­ტე­მის სწო­რედ ის სი­ტუ­­ციაა, რო­მელ­საც ლუ­მა­ნი აღ­წერს. ანუ მხატ­­რუ­ლი სის­ტე­მა, რო­გორც იგი ამ­ბობს, ავ­ტო­ნო­მი­ზირ­და და “ავ­ტო-პო­­­სი­სის” რე­ჟიმ­ში ხორ­ცი­ელ­დე­ბა, იგი თა­ვად შობს სა­კუ­თარ თავს, ყო­ველ მომ­დევ­ნო ეტ­აპს და ერ­თა­დერ­თი, რაც შეგ­ვიძ­ლია ვქნათ – ესაა ყვე­ლა­ფერ ამ­ის თვალ­ყუ­რის დევ­ნე­ბა და პროგ­ნო­ზი­რე­ბა, მაგ­რამ ჩვენ ამ პრო­ცე­სის ვერც სუ­ბი­ექ­ტად ვიქ­ცე­ვით და ვერც აგ­ენ­ტად. ამგ­ვა­რად, საკ­მა­ოდ სა­ინ­ტე­რე­სო სი­ტუ­­ცი­­ში ვვარ­დე­ბით, რო­ცა ხე­ლოვ­ნე­ბა, გარ­­ვე­­ლი ევ­­ლუ­ცი­ის შემ­დეგ ბუ­ნე­ბის სფე­რო­ში აღ­მოჩ­­და. ბუ­ნე­ბა აქ ყვე­ლა­ზე ზო­გა­დი მნიშ­­ნე­ლო­ბით უნ­და გა­ვი­გოთ, ანუ ის, რაც ად­­მი­­ნის ხე­ლით არაა შექ­­ნი­ლი, რა­საც შეგ­ვიძ­ლია მხო­ლოდ თვალ­ყუ­რი ვა­დევ­ნოთ და აღვ­წე­როთ.

ამ პრო­ცეს­თა­ნაა და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი მა­ყუ­რებ­ლის, ხედ­ვის პრო­ცე­სის პრი­ვი­ლე­გი­რე­ბაც, რო­მე­ლიც მომ­­მა­რე­ბე­ლია მხატ­ვარ­თან მი­მარ­თე­ბა­ში. ეს პრო­ცე­სი უკ­ვე კან­­თან და­იწყო და მის­­ვის თვალ­ყუ­რის მი­დევ­ნე­ბა არაა ძნე­ლი. ვინ წყვეტს სა­კითხს იმ­ის შე­სა­ხებ, ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბია ეს თუ არა? დამ­­ვირ­ვე­ბე­ლი, ექს­პერ­ტი, ანუ ის, ვინც თა­ვად არ მო­ნა­წი­ლე­ობს ამ სის­ტე­მა­ში. ყო­ველ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, მხატ­ვა­რი არაა. მხატ­ვა­რი სა­ერ­თოდ ამ­­ვარ­­ნი­ლია ამ გან­საზ­­­რე­ბი­დან. პრო­ცე­სი უკ­ვე გე­ნი­­სის კან­ტი­სე­­ლი ცნე­ბი­დან და­იწყო, გე­ნი­­სის, რო­მე­ლიც ქვეც­ნო­ბი­­რად მოქ­მე­დებს და ქმნის ხე­ლოვ­ნე­ბას, რო­გორც ბუ­ნე­ბას. თა­ვად მხატ­ვა­რი იმ­დე­ნა­დაა ნორ­მა­ლუ­რი ად­­მი­­ნი, რამ­დე­ნა­დაც თა­ვა­დაა სა­კუ­თა­რი შე­მოქ­მე­დე­ბის მა­ყუ­რე­ბე­ლი და ამ­ით ჩვენ გვგავს. რო­გორც მხატ­ვა­რი, იგი ბუ­ნე­ბის ბრმა სტი­ქიაა, რო­მელ­მაც არ უწ­ყის, რას იქმს. ამგ­ვა­რად, ჩვენს ეპ­­ქა­ში, მი­­ხე­და­ვად იმ­­სა, რომ მხატ­­რუ­ლი გე­ნი­­სის ცნე­ბა კომ­­რო­მე­ტი­რე­ბუ­ლია და სირ­ცხ­ვი­ლია, ამ სიტყ­ვით აღ­ნიშ­ნო სა­კუ­თა­რი თა­ვი, გე­ნი­­ლო­ბა არ­სად და­კარ­გუ­ლა. სი­ნამ­­ვი­ლე­ში კან­ტის მი­ერ გა­მო­გო­ნი­ლი გე­ნი­­ლო­ბის ფი­გუ­რა, ანუ ქვეც­ნო­ბი­­რი ქმე­დე­ბის ფი­გუ­რა და­შორ­და სუ­ბი­ექტს, მაგ­რამ სის­ტე­მად იქ­ცა. ყო­ვე­ლი ცალ­კე­­ლი მხატ­ვა­რი არ­­რად იქ­ცა, სა­მა­გი­­როდ, სის­ტე­მამ ყვე­ლა­ფე­რი მო­იც­ვა. სის­ტე­მა გახ­და გე­ნი­­ლუ­რი. ხე­ლოვ­ნე­ბა გახ­და გე­ნი­­ლუ­რი, იმ მო­მენ­­ში, რო­ცა მხატ­ვა­რი უკ­ვე აღ­არ იყო გე­ნი­­სი და ლუ­მა­ნის მო­დე­ლი სხვა არ­­ფე­რია, თუ არა მხატ­­რუ­ლი სის­ტე­მის გე­ნი­­ლო­ბის აღ­წე­რა. მაგ­რამ ჩვენ, რო­გორც დამ­­ვირ­ვებ­ლებს, მჭვრე­ტე­ლებს, შეგ­ვიძ­ლია გა­ვარ­ჩი­ოთ ხე­ლოვ­ნე­ბა არა-ხე­ლოვ­ნე­ბის­გან; რო­გორც არ­­გე­ნი­­ლუ­რი ად­­მი­­ნე­ბი, ჩვენ გან­­­ვა­ვე­ბის ამ გა­სა­ღებს ვფლობთ, შემ­დეგ კი კომ­პე­ტენ­ცია და არ­ჩე­ვა­ნი მომ­­მა­რე­ბელ­ზე, მა­ყუ­რე­ბელ­ზე, სა­ბო­ლო­ოდ კი მყიდ­ველ­ზე ვრცელ­დე­ბა. ერ­თი სიტყ­ვით, ჩვენ უკ­ვე მი­ვაღ­წი­ეთ ამ დის­კურ­სის გან­ვი­თა­რე­ბის უკ­­ნას­­ნელ წერ­ტილს, მე თავს ვა­ნე­ბებ რე­ფე­რი­რე­ბას და შე­ვეც­დე­ბი გად­მოგ­ცეთ უშ­­­ლოდ ჩე­მი რე­აქ­ცია სი­ტუ­­ცი­­ზე.

რო­ცა ჭვრე­ტის, დაკ­ვირ­ვე­ბის შე­სა­ხებ ვსა­უბ­რობთ, – ის­ევ დი­­შა­ნი­სა და ვიტ­გენ­­ტა­­ნის ტრა­დი­ცი­ის კვა­ლად – ვფიქ­რობთ, რომ ობ­­ექტს არ­­ფე­რი მოს­დის, რო­ცა მას ვუ­ყუ­რებთ. ეს ვიტ­გენ­­ტა­­ნი ამ­ბობ­და, რომ ჭვრე­ტა ყვე­ლა­ფერს თა­ვის ად­გილ­ზე ტო­ვებს (ის­­ვე რო­გორც ფი­ლო­სო­ფია). თე­­რია ყვე­ლა­ფერს თა­ვის ად­გილ­ზე ტო­ვებს. ხე­ლე­ბი ცვლი­ან სა­განს, მაგ­რამ თე­­რე­ტი­კუ­ლი მზე­რა არ ცვლის მის სტრუქ­ტუ­რას. სწო­რედ ეს წა­ნამ­ძღ­ვა­რია მთე­ლი ამ დის­კურ­სის სა­ფუძ­ვე­ლი, იმ­­ტომ, რომ გიჩ­­დე­ბა სურ­ვი­ლი, იკ­ითხო: რო­გო­რაა მოწყო­ბი­ლი ჭვრე­ტა? რო­გორ ოპ­­რი­რებს? ამ­ის სა­პა­სუ­ხოდ შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, რომ ჩვენ სპე­ცი­­ლუ­რად გა­მო­ყო­ფილ ად­გი­ლას ვაკ­ვირ­დე­ბით საგ­ნებს. მუ­ზე­­მე­ბი, მა­გა­ლი­თად, ას­­თი ად­გი­ლია და შეგ­ვიძ­ლია თუ არა ვთქვათ, რომ მუ­ზე­­მი არ ცვლის ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­ებს? ერ­თი შე­ხედ­ვით, კი. მაგ­რამ მე­­რე მხრივ, არა. მა­გა­ლი­თად, რო­ცა მუ­ზე­უმ­ში შე­დი­ხართ, რა­ღაც ობ­­ექ­ტებს ხე­დავთ – ქან­და­კე­ბებს, ნა­ხა­ტებს. პირ­ვე­ლი, რა­საც მუ­ზე­უმ­ში აწყ­დე­ბით, გარ­­ვე­­ლი სა­ხის ტე­რო­რია. ვთქვათ, “არ გა­და­­ფურ­თხოთ” და სა­ერ­თო­დაც, “კულ­ტუ­რუ­ლად” მო­­ქე­ცით, ხე­ლი არ ახ­ლო ნა­ხატს, არ ჩა­მოგ­ლი­ჯო კედ­ლი­დან, არ გად­მო­აბ­რუ­ნო, არ დაფ­ლი­თო. ანუ ხე­ლოვ­ნე­ბა გარ­­ვე­­ლი ოპ­­რა­ცი­­ბის ტა­ბუ­­რე­ბით იწ­ყე­ბა, თა­ნაც სწო­რედ იმ ოპ­­რა­ცი­­ბის აკრ­ძალ­ვით, რო­მელ­საც შემ­­გომ შეს­წავ­ლამ­დე, ობ­­ექ­ტის კვლე­ვამ­დე მივ­ყა­ვართ. სხვაგ­ვა­რად რომ ვთქვათ, ობ­­ექ­ტის გა­მო­ფე­ნი­ლო­ბას მი­სი ჭვრე­ტის შე­უძ­ლებ­ლო­ბა მოჰ­­ვე­ბა. მხო­ლოდ მა­შინ გვაქვს ობ­­ექ­ტის და­ნახ­ვის შე­საძ­ლებ­ლო­ბა, რო­ცა ამ ობ­­ექ­ტის ნა­წილს გა­მოვ­რიცხავთ ჭვრე­ტის ზო­ნი­დან. მი­სი და­ნახ­ვა შე­უძ­ლე­ბე­ლია, აკრ­ძა­ლუ­ლია. ჩვენ, შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, ყო­ფი­თო­ბის რუხ, შუ­­ლე­დურ ზო­ნა­ში ვცხოვ­რობთ. რო­ცა ობ­­ექტს ჭვრე­ტის სივ­­ცე­ში ვა­თავ­სებთ, იგი შავ და თეთრ ნა­წი­ლე­ბად იყ­­ფა. ობ­­ექ­ტის ნა­წილს ყუ­რად­ღე­ბით ვათ­ვა­ლი­­რებთ, მაგ­რამ ამ­ას სხვა ნა­წი­ლის ხარ­­ზე ვა­კე­თებთ, იგი რა­დი­კა­ლუ­რად ქრე­ბა მხედ­ვე­ლო­ბის არ­­დან. ამგ­ვა­რად, შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, რომ მუ­ზე­­ლი­ზა­ცი­ის, საგ­ნის გა­მო­ფე­ნი­ლო­ბის სა­ფუძ­ველ­ში რა­ღაც ტრავ­მა ძევს. ობ­­ექ­ტი ტრავ­მა­ტი­ზირ­დე­ბა, იგი შიგ­ნი­დან იპ­­ბა ორ ნა­წი­ლად – იმ­ად, რა­საც ხე­დავ და რაც პრინ­ცი­პუ­ლად არ ჩანს. გგო­ნია, რომ ობ­­ექტს არ­­ფე­რი მოს­დის, მაგ­რამ ჭვრე­ტის პი­რო­ბე­ბი მის ფუნ­და­მენ­ტურ ტრან­­ფორ­მი­რე­ბას იწ­ვევს. იპ­­ბა იგი მე­დი­­ლურ ნა­წი­ლად, მხა­რედ, რო­მე­ლიც ჩვენ რა­ღა­ცას გვა­უწყებს, ჩანს მხა­რედ, რო­მელ­საც ამ მე­დი­­ლო­ბის მა­ტა­რე­ბე­ლი შე­იძ­ლე­ბა ვუ­წო­დოთ. იგი და­ფა­რუ­ლია ჩვენ­გან. ობ­­ექ­ტის ში­ნა­გა­ნი “გან­ხეთ­ქი­ლე­ბის” და­ნახ­ვის ამ შე­უძ­ლებ­ლო­ბას, ჰა­­დე­გე­რის კვა­ლად, ონ­ტო-მე­დი­­ლურ დი­ფე­რენ­ცი­­ცი­ას ვუ­წო­დებ. ამგ­ვა­რად, ჩვენ შეგ­ვიძ­ლია და­ვა­ხა­სი­­თოთ ხე­ლოვ­ნე­ბის და­ბა­დე­ბის პრო­ცე­სი, რო­გორც ტა­ბუ­­რე­ბის პრო­ცე­სი, რო­გორც აკრ­ძალ­ვა, ფრუს­­რი­რე­ბა და ბლო­კი­რე­ბა… თუნ­დაც ჩვე­ნი სურ­ვი­ლე­ბის ბლო­კი­რე­ბა. თუ­კი ყო­ვე­ლი ცალ­კე­­ლი ობ­­ექ­ტი ტა­ბუ­­რე­ბის პრო­დუქტს წარ­მო­ად­გენს, თა­ნაც ის­ეთ პრო­დუქტს, რო­მე­ლიც ფუნ­და­მენ­ტუ­რად ამ­­ხინ­ჯებს ამ ობ­­ექტს, მა­შინ ად­ვი­ლი და­საშ­ვე­ბია, რომ ხე­ლოვ­ნე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა თა­ნა­მედ­რო­ვე ეპ­­ქა­ში კი არ არღ­ვევს ტა­ბუს, არ­­მედ მის პრო­დუ­ცი­რე­ბას ახ­დენს. არ­სე­ბობს მცდა­რი აზ­რი, რომ XIX-XX სა­­კუ­ნე­­ბის ხე­ლოვ­ნე­ბა სულ უფ­რო წინ მი­­წევს, ანგ­რევს არ­სე­ბულ ნორ­მებს, აღ­მო­­ჩენს ახ­ალ სივ­­ცე­ებს, მაგ­რამ ამ ყვე­ლა­ფერს არ­­ფე­რი აქვს სა­ერ­თო სი­მარ­­ლეს­თან. სი­ნამ­­ვი­ლე­ში XX სა­­კუ­ნის ხე­ლოვ­ნე­ბა ტა­ბუ­სა და აკრ­ძალ­ვე­ბის გა­მუდ­მე­ბუ­ლი წარ­მო­­ბი­თაა და­კა­ვე­ბუ­ლი. ნე­ბის­მი­­რი ავ­ან­გარ­დის სა­ერ­თო ფორ­მაა: “ასე ცხოვ­რე­ბა აღ­არ შე­იძ­ლე­ბა”. თა­ნაც ეს აკრ­ძალ­ვა აბ­სო­ლუ­ტუ­რად ირ­­ცი­­ნა­ლუ­რია. ცხა­დია, რომ ყვე­ლა­ფე­რი და­საშ­ვე­ბია. ეს აბ­სურ­დუ­ლი სიტყ­ვე­ბია და თვით­ტა­ბუ­­რე­ბის აქტს წარ­მო­ად­გენს, რო­მელ­საც არ­­ნა­­რი ბა­ზა არ გა­აჩ­ნია, გარ­და წმინ­და ეს­თე­ტი­კუ­რი­სა. თუ­კი მა­ლე­ვი­ჩი­ვით ვიტყ­ვი: “ასე ცხოვ­რე­ბა აღ­არ შე­იძ­ლე­ბა” და ვე­ღარ დავ­ხა­ტავ “ვე­ნე­რა­თა უკ­­ნა­ლებს” და “მწვა­ნე ბაღ­ნა­რებს”, იმ­­ტომ, რომ ამ­ის ყუ­რე­ბა აღ­არ შე­იძ­ლე­ბა – მა­შინ შა­ვი კვად­რა­ტი შე­საძ­ლებ­ლო­ბის საზ­­­რე­ბი­დან გა­მო­სა­ვა­ლი კი არა, ამ შე­საძ­ლებ­ლო­ბის გაქ­რო­ბის ნი­შა­ნი იქ­ნე­ბა. სი­ნამ­­ვი­ლე­ში კი, რა თქმა უნ­და, ად­­მი­ანს ვე­ნე­რას უკ­­ნა­ლის და­ხატ­ვა სურს, მა­ლე­ვიჩ­საც უნ­დო­და. იგი ამ­ბობ­და, რომ იგი იბრ­­ვის გუ­ლახ­დი­ლო­ბის წი­ნა­აღ­­დეგ ად­­მი­ან­სა და შე­მოქ­მედ­ში. ჩვენ მხატ­­რე­ბი მა­შინ ვართ, რო­ცა სა­კუ­თა­რი გე­მოვ­ნე­ბის სა­პი­რის­პი­როდ ვიქ­ცე­ვით, რო­ცა სა­კუ­თა­რი თა­ვის ფრუს­­რა­ცი­ას ვახ­დენთ, ანუ რო­ცა ას­კე­ტურ პრაქ­ტი­კას ვა­ხორ­ცი­­ლებთ. XX სა­­კუ­ნის ავ­ან­გარ­დის პრაქ­ტი­კას ხე­ლოვ­ნე­ბა­ზე ტა­ბუს და­დე­ბის პრაქ­ტი­კა შე­იძ­ლე­ბა ეწ­­დოს. პირ­ველ ეტ­აპ­ზე მე ხე­ლოვ­ნე­ბის პრაქ­ტი­კის ტა­ბუ­­რე­ბას ვახ­დენ, ვა­უქ­მებ გარ­­ვე­ულ ობ­­ექ­ტებს და მათ ჭვრე­ტის წმინ­და საგ­ნე­ბად ვაქ­ცევ, შემ­დეგ ეტ­აპ­ზე კი ამ პრაქ­ტი­კის თა­ვის­თა­ვა­დო­ბას ვაც­ნო­ბი­­რებ და მა­საც ვკრძა­ლავ, რო­გორც პრაქ­ტი­კას. ამგ­ვა­რად, ავ­ან­გარ­დუ­ლი ხე­ლოვ­ნე­ბა თა­ვად ხე­ლოვ­ნე­ბის, რო­გორც კი­დევ ერ­თი რე­­ლუ­რი პრაქ­ტი­კის ტა­ბუ­­რე­ბას და აკრ­ძალ­ვას წარ­მო­ად­გენს და ამ­ის მი­ხედ­ვით ხე­ლოვ­ნე­ბა ერ­თი აკრ­ძალ­ვი­დან მე­­რის­კენ მი­დის, ერ­თი ფრუს­­რა­ცი­­დან მე­­რეს­კენ, ერ­თი შე­უძ­ლებ­ლო­ბი­დან მე­­რის­კენ, თა­ნაც ყვე­ლა ამ აკრ­ძალ­ვებ­სა და ფრუს­­რა­ცი­ებს არ­­ნა­­რი სა­ფუძ­ვე­ლი არ გა­აჩ­ნი­ათ ცხოვ­რე­ბა­ში. მათ მხო­ლოდ ხე­ლოვ­ნე­ბა­ში აქვთ ეს სა­ფუძ­ვე­ლი.

სხვა­თა შო­რის, ის, რაც ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­ებ­ზე, რო­გორც ობ­­ექ­­ზე ვთქვი, სხვა და­ნარ­ჩენ­ზეც ვრცელ­დე­ბა. ჩვენ ვი­ცით არ­­კულ­ტუ­რუ­ლი ქცე­ვის წე­სე­ბი ხე­ლოვ­ნე­ბის სხვა დარ­გებ­შიც, არ­­მარ­ტო მუ­ზე­­მებ­ში. მა­გა­ლი­თად, არ­სე­ბობს ტექ­­­თან ურ­თი­ერ­თო­ბის არ­­კულ­ტუ­რუ­ლი ტი­პი, რო­ცა კითხ­ვას ვსვამთ ხოლ­მე: “სწო­რად მო­იქ­ცა თუ არა ტა­ტი­­ნა, ონ­­გინს რომ წე­რი­ლი მის­წე­რა?” ეს, შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, პა­რა­დიგ­მა­ტუ­ლი უკ­ულ­ტუ­რო კითხ­ვაა. რა­ტომ? სი­ნამ­­ვი­ლე­ში, თუ­კი გეს­მით, რომ ვი­ღაც თქვენ­მა ნაც­ნობ­მა გო­გომ ას­­თი წე­რი­ლი და­წე­რა, სრუ­ლი­ად ბუ­ნებ­რი­ვი იქ­ნე­ბო­და, ეს კითხ­ვა გაგ­ჩე­ნო­დათ და აზ­რი გა­მო­გეთ­­ვათ ამ­ის თა­­ბა­ზე. ამ კითხ­ვის დას­მის შე­უძ­ლებ­ლო­ბა, მი­სი უკ­ულ­ტუ­რო­ბა ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი კონ­ვენ­ცი­ის მთა­ვარ ნი­შან-თვი­სე­ბას წარ­მო­ად­გენს. ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი კონ­ვენ­ცია ზუს­ტად ის­­ვე ფუნ­­ცი­­ნი­რებს, რო­გორც სა­მუ­ზე­­მო კონ­ვენ­ცია. ესაა ინ­ტე­რეს­თა გარ­­ვე­­ლი ტი­პის ფრუს­ტი­რე­ბა.

ამ თე­მა­ზე დე­რი­დამ საკ­მა­ოდ მახ­ვილ­გო­ნივ­რუ­ლი წიგ­ნი და­წე­რა, რო­მელ­საც “ყალ­ბი მო­ნე­ტა” ჰქვია და იგი ტა­ტი­­ნას წე­რი­ლის მსგავ­სად, ბოდ­ლე­რის ერთ ტექსტს მი­მო­­ხი­ლავს, რო­მელ­შიც… ერ­თი სიტყ­ვით, აზ­რი რა­ში მდგო­მა­რე­ობს: ნე­ბის­მი­ერ სხვა სი­ტუ­­ცი­­ში მკითხ­ვე­ლი მო­ინ­დო­მებ­და, გა­ერ­­ვია (და გა­არ­­ვევ­და კი­დეც) მო­ნე­ტა მარ­­ლა ყალ­ბი იყო თუ არა. მაგ­რამ უხ­ამ­სო­ბაა, რო­ცა ამ­ას ბოდ­ლერს ეკ­ითხე­ბი. და აი, ამ აკრ­ძალ­ვის კონ­­ტი­ტუ­­რე­ბას ახ­დენს ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ტექ­­ტი. იგ­­ვე ვი­თა­რე­ბაა კი­ნო­შიც… რო­ცა მა­გა­ლი­თად, ნე­გა­ტი­ურ პერ­სო­ნა­ჟებს ეს­როდ­ნენ დარ­ბა­ზი­დან და ა.შ. ეს ნორ­მა­ლუ­რი ად­­მი­­ნუ­რი საქ­ცი­­ლია და სწო­რედ მი­სი აკრ­ძალ­ვა წარ­მო­ად­გენს ტექ­­ტის კონ­­ტი­ტუ­­რე­ბულ სივ­­ცეს, რო­მე­ლიც ამ დი­ფე­რენ­ცი­ას ქმნის.

რა­ში მჭირ­დე­ბა ეს დი­ფე­რენ­ცია? ახ­ლა­ვე გეტყ­ვით.

საქ­მე იმ­­ში გახ­ლავთ, რომ იმ მო­მენ­­ში, რო­ცა ხე­ლოვ­ნე­ბის რა­­ბა­ზე სვა­მენ კითხ­ვას, უეც­რად წა­მო­ტივ­ტივ­დე­ბა ხოლ­მე ცნო­ბი­ლი დე­ბუ­ლე­ბა ხე­ლოვ­ნე­ბის და­სას­რუ­ლის შე­სა­ხებ. სი­ნამ­­ვი­ლე­ში ეს კითხ­ვა და ეს პა­სუ­ხი (რა არ­ის ხე­ლოვ­ნე­ბა? – ის, რაც დას­რულ­და) – ინ­ტი­მუ­რა­დაა და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ერთ­მა­ნეთ­თან. ის­­ნი კავ­შირ­ში არ­­ან, რად­გა­ნაც იმ მო­მენ­­ში, რო­ცა ქრე­ბა მა­ტე­რი­­ლუ­რი სხვა­­ბა მუ­ზე­უმ­სა და მუ­ზე­უმს გა­რეთ მო­თავ­სე­ბულს შო­რის, შეგ­ვიძ­ლია ჩათ­ვა­ლოთ, რომ იშ­ლე­ბა ზღვა­რიც ხე­ლოვ­ნე­ბას და არ­­ხე­ლოვ­ნე­ბას შო­რის. ჩვენ შეგ­ვიძ­ლია, რა თქმა უნ­და, ვთქვათ, რომ არ­სე­ბო­ბენ რა­ღაც მუ­ზე­­მე­ბი, სა­დაც ამა თუ იმ ნა­წარ­მო­ებს ფე­ნენ, მაგ­რამ ეს მა­თი სა­კუ­თა­რი გე­მოვ­ნე­ბი­სა და სტრა­ტე­გი­­ბის გა­მო­ხა­ტუ­ლე­ბაა, რო­მე­ლიც არ­­რე­ლე­ვან­ტუ­რია ხე­ლოვ­ნე­ბის­­ვის, რო­გორც ას­­თის­­ვის და მა­თი არ­სის გა­სა­გე­ბად. სი­ნამ­­ვი­ლე­ში სა­კითხის ასე დას­მას, ბუ­ნებ­რი­ვია, ერ­თა­დერთ პა­სუ­ხამ­დე მივ­ყა­ვართ – “ყვე­ლა­ფე­რი დაშ­ვე­ბუ­ლია”, ეს კი ღმერ­თის სიკ­­დილს ნიშ­ნავს. და თა­ნა­მედ­რო­ვე კულ­ტუ­რა­თა სან­­ცი­­ნი­რე­ბუ­ლი მხატ­­რის უფ­ლე­ბა, უფ­ლე­ბა, რო­მე­ლიც ყვე­ლაფ­რის ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბად გა­მოცხა­დე­ბის, ყვე­ლაფ­რის ეს­თე­ტი­ზი­რე­ბის სა­შუ­­ლე­ბა იძ­ლე­ვა – შლის ამ სხვა­­ბას. ამ­­ტო­მაც, სწო­რედ იმ მო­მენ­­ში, რო­ცა ვსვამთ კითხ­ვას, რა არ­ის ხე­ლოვ­ნე­ბა, თა­ვად ხე­ლოვ­ნე­ბა და ეს კითხ­ვა ჩვენ­­ვის უინ­ტე­რე­სო ხდე­ბა. საზ­­ვა­რი გაქ­რა და თუ­კი სად­მე დარ­ჩა მი­სი კვა­ლი – იგი აღ­­რა­ნა­ირ ინ­ტე­რესს აღ­არ იწ­ვევს. ყვე­ლა­ფე­რი ეს საკ­მა­ოდ და­მა­ჯე­რებ­ლად ჟღერს, მაგ­რამ თქვე­ნი ყუ­რად­ღე­ბა მინ­დო­და მი­მექ­ცია იმ­­ზე, რომ იმ მო­მენ­­ში, რო­ცა ვა­ღი­­რებთ, რომ ობ­­ექ­ტი იცვ­ლე­ბა, თუ­კი მი­სი ნა­წი­ლი სი­შა­ვე­ში ქრე­ბა, ვკითხუ­ლობთ ხოლ­მე, სად ქრე­ბა იგი და რა არ­ის ეს სი­შა­ვე. პა­სუ­ხი საკ­მა­ოდ მარ­ტი­ვია (მათ­­ვის, ვი­საც ეს­მის, თუ რა მაქვს მხედ­ვე­ლო­ბა­ში, რო­ცა ონ­ტო-მე­დი­­ლურ დი­ფე­რენ­ცი­­ზე ვლა­პა­რა­კობ): ეს შა­ვი მხა­რე დროდ იქ­ცა. სხვაგ­ვა­რად რომ ვთქვათ, რო­ცა რა­ღა­ცას ვუ­ყუ­რებ, არ ვი­ცი, რამ­დენ ხანს გაგ­­ძელ­დე­ბა ეს ჭვრე­ტა. პა­სუ­ხი კითხ­ვა­ზე რამ­დენ ხანს, ნიშ­ნავს იმ­ას, თუ რამ­დენ ხანს გაძ­ლებს ეს ტი­ლო, რა არ­ის ამ ქან­და­კე­ბა­ში და რამ­დე­ნად მყა­რია შე­ნო­ბა, რამ­დე­ნი ფუ­ლი მი­­ღო ამა თუ იმ მუ­ზე­უმ­მა, რა პო­ლი­ტი­კუ­რი კავ­ში­რე­ბი აქვს მის დი­რექ­ტორს და ა.შ. ანუ ყვე­ლა­ფე­რი, რაც და­ფა­რუ­ლია ჩემ­გან, რო­ცა, ვთქვათ, “პომ­პე­ის უკ­­ნას­­ნელ დღეს” ვუ­ყუ­რებ. რო­ცა ამ ნა­ხატს ვუ­ყუ­რებ, მე ბე­დის­წე­რას ვნებ­დე­ბი. და­ფა­რუ­ლი სო­ცი­­ლუ­რი, პო­ლი­ტი­კუ­რი, ეკ­­ნო­მი­კუ­რი, მა­ტე­რი­­ლუ­რი და სხვა ინფ­რას­­რუქ­ტუ­რე­ბის ნე­ბას ვე­მორ­ჩი­ლე­ბი, რომ­ლებ­საც სწო­რედ ამ მო­მენ­­ში ვერ ვა­კონ­­რო­ლებ და რომ­ლე­ბიც ახ­ორ­ცი­­ლე­ბენ სა­კუ­თარ თავს, მის მა­ნი­ფეს­ტი­რე­ბას ახ­დე­ნენ არა იმ­ით, რომ თავს გვაჩ­ვე­ნე­ბენ (ის­­ნი ჩე­მი ყუ­რად­ღე­ბის არ­­ში არც ექ­ცე­ვი­ან), არ­­მედ გვაჩ­ვე­ნე­ბენ სა­კუ­თარ თავს, რო­გორც საზ­­ვარს ჩე­მი ხედ­ვის უნ­­რი­სას, რად­გა­ნაც შემ­დეგ, რო­ცა მუ­ზე­­მი გა­კოტ­­დე­ბა და და­­ხუ­რე­ბა, “პომ­პე­ის უკ­­ნას­­ნელ დღეს” კი დაწ­ვა­ვენ ან ვინ­მეს მიჰ­ყი­დი­ან… მე ეს არ ვი­ცი და ეს არ­ცოდ­ნა თით­ქოს ჩე­მი ხედ­ვის კონ­­ტი­ტუ­­რე­ბას ახ­დენს.

აქ­­დან ჩნდე­ბა რე­­ლუ­რი შე­უძ­ლებ­ლო­ბაც მუ­ზე­­ლი­ზა­ცი­ის ეს­თე­ტი­ზა­ცი­­სა, რო­მე­ლიც იდ­­­ლურ შე­საძ­ლებ­ლო­ბას წარ­მო­ად­გენს. რა თქმა უნ­და, მე ყვე­ლაფ­რის მუ­ზე­­ლი­ზა­ცია შე­მიძ­ლია, მაგ­რამ ამ­ის­­ვის არც დრო მე­ყო­ფა, არც ძა­ლა, არც ფუ­ლი და სურ­ვი­ლი. და ეს ყვე­ლა­ფე­რი ცხოვ­რე­ბის შემ­თხ­ვე­ვი­თი ფაქ­ტი რო­დია, არ­­მედ დრო­ის ფუნ­და­მენ­ტუ­რი ნი­შან-თვი­სე­ბა, რად­გა­ნაც ის­­ნი დრო­ის ფაქ­ტო­რებს წარ­მო­ად­გე­ნენ, ანუ დრო არ მყოფ­ნის. ის­­ვე, რო­გორც ად­­მი­ანს არ­ას­­როს ყოფ­ნის დრო ერ­მი­ტა­ჟის და­სათ­ვა­ლი­­რებ­ლად. ურ­ჩევ­ნია ყა­ვა ან ღვი­ნო და­ლი­ოს. დრო­ის უკ­მა­რი­სო­ბა ჩვე­ნი ცხოვ­რე­ბის ფუნ­და­მენ­ტუ­რი ნი­შან-თვი­სე­ბაა, ნე­ბის­მი­­რი ჭვრე­ტის ფუნ­და­მენ­ტუ­რი მა­ხა­სი­­თე­ბე­ლი. ჭვრე­ტა იმ­ით ხა­სი­ათ­დე­ბა, რომ იგი ყო­ველ­­ვის უს­რუ­ლია, დრო არ გვყოფ­ნის. და დრო­ის ეს უკ­მა­რი­სო­ბა ჭვრე­ტის­­ვის ყვე­ლა­ფე­რი და­ნარ­ჩე­ნის მუ­ზე­­ლი­ზა­ცი­ის­­ვის დრო­ის ფუნ­და­მენ­ტურ უკ­მა­რი­სო­ბა­საც ნიშ­ნავს. მე არ შე­მიძ­ლია ეს და­ვი­ნა­ხო, რად­გა­ნაც დრო არ მყოფ­ნის. თა­ნაც აქ სა­­ბა­რია იმ დრო­სა და ფა­რულ სი­შა­ვე­ზე, რო­მე­ლიც მუ­ზე­­მის მიღ­მა კი არაა, არ­­მედ თა­ვად მუ­ზე­­მის ეფ­ექტს წარ­მო­ად­გენს. იგი თა­ვად მუ­ზე­­ლი­ზა­ცი­ას­თან ერ­თად ჩნდე­ბა. და ამგ­ვა­რად, ვერც და­იძ­ლე­ვა, ვერც რეფ­ლექ­სირ­დე­ბა და მი­სი შეს­წავ­ლაც შე­უძ­ლე­ბე­ლია. ჩემს საყ­ვა­რელ მა­გა­ლითს მო­ვიყ­ვან – ფიშ­ლი­სა და უაის­ის ნა­მუ­შევ­რებს. ის­­ნი შვე­­ცა­რე­ლი მხატ­­რე­ბი არ­­ან, ცი­­რი­ხი­დან, რომ­ლებ­მაც, ჩე­მი აზ­რით, დი­­შა­ნის შემ­დეგ კი­დევ ერ­თი ნა­ბი­ჯი გა­დად­გეს. მათ ფიქ­ტი­­რი, ცრუ Ready-made გა­­კე­თეს.

ერ­თა­დერ­თი გა­მო­სა­ვა­ლი, რა­თა იგი გა­ნას­­ვა­ვო სხვა ნივ­თე­ბი­სა­გან, ისაა, რომ მას ხე­ლით უნ­და შე­­ხო, ას­წიო. რად­გა­ნაც ის­­ნი ძა­ლი­ან მსუ­ბუ­ქე­ბი არ­­ან. ის­­ნი ამ სა­გან­თა ასტ­რა­ლუ­რი სხე­­ლე­ბის მე­ტა­ფო­რებს წარ­მო­ად­გე­ნენ, მათ სულს. ხში­რად ვყო­ფილ­ვარ მათ სა­ხე­ლოს­ნო­ში და ყო­ველ­­ვის ხე­ლით ვე­ხე­ბი ხოლ­მე ამ საგ­ნებს, ვარ­­ვევ რა არ­ის, რას წარ­მო­ად­გენს. მუ­ზე­უმ­ში კი ამ­ას ვერ მო­­ხერ­ხებ. ერ­თი სიტყ­ვით, რო­ცა ამ ფიქ­ტი­ურ, ინს­ცე­ნი­რე­ბულ Ready-made-ს უყ­­რებ, ვერ ხვდე­ბი, თუ რა საგ­ნე­ბია ეს, რე­­ლუ­რია თუ ფიქ­ტი­­რი. და მხო­ლოდ მუ­ზე­­მი ხდის შე­უძ­ლე­ბელს ამ­ის გარ­­ვე­ვას. ცხოვ­რე­ბა­ში ეს ად­ვი­ლია. მუ­ზე­უმ­ში ეს აკრ­ძა­ლუ­ლია.

იგ­­ვე შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას თა­ნა­მედ­რო­ვე ხე­ლოვ­ნე­ბის სხვა დარ­გე­ბის შე­სა­ხე­ბაც. რო­ცა მშვი­დად ზი­ხარ ტე­ლე­ვი­ზორ­თან, თუ­კი დრო გაქვს, შე­გიძ­ლია 40 სა­­თიც უყ­­რო ამ ვი­დე­­­ბი­ექ­ტებს, მაგ­რამ მუ­ზე­­მის ან ინს­ტა­ლა­ცი­ის სი­ტუ­­ცი­­ში, ამ­ას ვერ იზ­ამ, იმ­­ტომ, რომ დრო არ გე­ყო­ფა. ანუ მუ­ზე­უმ­ში წიგ­ნი კითხ­ვა­დი აღ­­რაა, ფილ­მი “არ ვარ­გა” ჩვე­ნე­ბის­­ვის, ობ­­ექ­ტი შე­უც­ნო­ბა­დია და ა.შ. მუ­ზე­­მი ხედ­ვის სიცხა­დეს კი არა, მის შე­უძ­ლებ­ლო­ბას ქმნის. კი არ გვიხ­­ნის ჭვრე­ტის შე­საძ­ლებ­ლო­ბებს, არ­­მედ მათ ბლო­კი­რე­ბას ახ­დენს. და პირ­ვე­ლად, სწო­რედ ამ ბლო­კი­რე­ბის წყა­ლო­ბით, მუ­ზე­­მი, ის­­ვე რო­გორც ლი­ტე­რა­ტუ­რა და ა.შ., საგ­ნი­ფი­კა­ცი­ის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას იძ­ლე­ვა. მხო­ლოდ მა­შინ, რო­ცა ძრო­ხის გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბას ხე­დავთ, მაგ­რამ ვერ ხე­დავთ, რაა მის მიღ­მა, ეს გა­მო­სა­ხუ­ლე­ბა მინ­დორ­ზე და რე­­ლურ ძრო­ხა­ზე მიგ­ვი­თი­თებს. სხვაგ­ვა­რად რომ ვთქვათ, იმ­ის­­ვის, რა­თა ნიშ­ნად იქ­ცეს, ობ­­ექ­­მა სხე­­ლი უნ­და და­კარ­გოს, სიბ­­ტყედ უნ­და იქ­ცეს. ეს სწო­რედ ის ვი­თა­რე­ბაა, რო­მე­ლიც გა­­გეს ფიშ­ლიმ და უაის­მა, მაგ­რამ ამ­ას ვერ მიხ­­და დი­­შა­ნი. ამ­­ტო­მაც ვამ­ბობ, რომ ეს წინ­გა­დად­­მუ­ლი ნა­ბი­ჯი იყო ხე­ლოვ­ნე­ბა­ში. რად­გან, რო­ცა მთე­ლი ეს პი­სუ­­რე­ბი და სხვა Ready-made-ბი სა­მუ­ზე­­მო სივ­­ცე­ში და­იდ­გა, ჩათ­ვა­ლეს, რომ ხე­ლოვ­ნე­ბა სრუ­ლი­ად გა­თა­ვი­სუფ­­და საგ­ნი­ფი­კა­ცი­ის­გან; პი­სუ­­რი ხომ მხო­ლოდ სა­კუ­თარ თავს აღ­ნიშ­ნავ­და და იგი, ასე ვთქვათ, ემ­ან­სი­პირ­და ში­ნა­არ­სის­გან, ნა­რა­ტუ­ლო­ბის­გან და ნე­ბის­მი­­რი კულ­ტუ­რუ­ლი კონ­ტექ­­ტის­გან. სი­ნად­ვი­ლე­ში ეს არ მომ­­და­რა, რად­გა­ნაც ეს პი­სუ­­რი თა­ვის თავს აღ­ნიშ­ნავ­და. იგი აღ­ნიშ­ნავ­და მი­სი კლო­ზეტ­ში გა­და­ტა­ნი­სა და და­ნიშ­ნუ­ლე­ბი­სა­მებრ გა­მო­ყე­ნე­ბის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას.

სწო­რედ ამ შე­საძ­ლებ­ლო­ბის ბლო­კი­რე­ბას ახ­დე­ნენ ფიშ­ლი და უაისი. რად­გა­ნაც არ იც­ით, შე­იძ­ლე­ბა თუ არა ამ ობ­­ექ­ტე­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბა. ანუ ის­­ნი აუქ­მე­ბენ იმ საგ­ნი­ფი­კა­ცი­ის, თა­ვი­სი თა­ვის აღ­ნიშ­­ნას, რო­მე­ლიც სი­ნამ­­ვი­ლე­ში შე­ნარ­ჩუ­ნე­ბუ­ლია კლა­სი­კურ… და თვით­საგ­ნი­ფი­კა­ცი­ის შე­საძ­ლებ­ლო­ბის ას­­თი გა­უქ­მე­ბა აჩ­ენს ჭვრე­ტის იმ სტრუქ­ტუ­რას, რო­მე­ლიც მხედ­ვე­ლო­ბი­დან რჩე­ბო­და ხოლ­მე კლა­სი­კურ პოს­­დი­­შა­ნურ თე­­რი­ებს.

მაგ­რამ ამგ­ვარ გან­­ჯებს ჩე­მი ლექ­ცია და­სას­რუ­ლის­კენ მი­ყავს, დროც იწ­­რე­ბა და ხე­ლოვ­ნე­ბის და­სას­რუ­ლის იმ პრობ­ლე­მა­ტი­კამ­დე მივ­დი­ვართ, რო­მელ­ზეც ახ­ლა ყვე­ლა სა­უბ­რობს, თა­ნაც ის­ტე­რი­­ლი ტო­ნით. საქ­მე იმ­­ში გახ­ლავთ, რომ ხე­ლოვ­ნე­ბის და­სას­რუ­ლი რა­ღაც დამ­­­გუნ­ვე­ლად ჟღერს, თუ­კი მი­ვიჩ­ნევთ, რომ აქ­ამ­დე ხე­ლოვ­ნე­ბა იწ­ყე­ბო­და, ვი­თარ­დე­ბო­და და ა.შ. თუმ­ცა, რო­გორც ვნა­ხეთ, ხე­ლოვ­ნე­ბა თა­ვი­დან­ვე ხე­ლოვ­ნე­ბის და­სას­რულს წარ­მო­ად­გენ­და. მან თა­ვი­დან­ვე მო­ახ­დი­ნა სა­კუ­თა­რი შე­საძ­ლებ­ლო­ბე­ბის ბლო­კი­რე­ბა. იგი და­სას­რუ­ლი­დან და­იწყო. ამ­ით იგი თით­ქოს ჩვე­ნი დრო­ის რე­ლი­გი­ურ ფე­ნო­მე­ნებს ჰგავს, მა­გა­ლი­თად ქრის­ტი­­ნო­ბას, რო­მე­ლიც რო­გორც რე­ლი­გია, ღმერ­თის სიკ­­დი­ლით და­იწყო. ღმერ­თის ჯვარ­­მი­თა და სიკ­­დი­ლით. და ჩვენ შეგ­ვიძ­ლია ვთქვათ, რომ თა­ნა­მედ­რო­ვე ხე­ლოვ­ნე­ბის ნე­ბის­მი­­რი ნა­წარ­მო­­ბი გარ­­ვე­ულ მე­ტა­ფო­რას წარ­მო­ად­გენს ჯვარ­­მუ­ლი ქრის­ტეს­­ვის. ანუ, შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, ხე­ლოვ­ნე­ბის ნე­ბის­მი­­რი ნა­წარ­მო­­ბი თა­ნა­მედ­რო­ვე ეპ­­ქა­ში (თა­ნა­მედ­რო­ვე, ანუ პოსტ-ჰე­გე­ლი­­ნურ ეპ­­ქა­ში) არ­­ფერს გა­მო­ხა­ტავს, გარ­და ხე­ლოვ­ნე­ბის და­სას­რუ­ლი­სა. ეს იგ­­ვეა, რაც ქრის­ტეს ვნე­ბა­თა ინს­ცე­ნი­რე­ბა, რი­სი შე­საძ­ლებ­ლო­ბაც მხო­ლოდ ღმერ­თის სიკ­­დი­ლის შემ­დეგ ჩნდე­ბა. ანუ მხო­ლოდ ხე­ლოვ­ნე­ბის სიკ­­დი­ლი იძ­ლე­ვა მხატ­­რუ­ლი პრაქ­ტი­კის შე­საძ­ლებ­ლო­ბას. რო­გორც ჰე­გე­ლი­სე­­ლი ის­ტო­რიზ­მი იწ­ყე­ბა ის­ტო­რი­ის და­სას­რუ­ლით, პოსტ-ის­ტო­რი­ის დამ­­ვიდ­რე­ბით.

ეს იმ­ას ნიშ­ნავს, რომ ხე­ლოვ­ნე­ბის სიკ­­დი­ლი მა­გი­­რად, ტრავ­მა­ტუ­ლად თუ რი­ტუ­­ლუ­რად გა­მუდ­მე­ბით მე­ორ­დე­ბა შე­მოქ­მე­დე­ბით აქ­ტებ­ში და მხო­ლოდ მა­შინ, რო­ცა იგი მე­ორ­დე­ბა, მო­ცე­მუ­ლი შე­მოქ­მე­დე­ბი­თი აქ­ტი იდ­ენ­ტი­ფი­ცირ­დე­ბა რო­გორც სე­რი­­ზუ­ლი ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბი. მა­სობ­რივ ხე­ლოვ­ნე­ბას თა­ვი­სი თე­მე­ბი აქვს (სექ­სი, სიკ­­დი­ლი, ფუ­ლი და ა.შ.) და ამ­ის მი­ხედ­ვით სე­რი­­ზუ­ლის შე­სა­ხე­ბაც შეგ­ვიძ­ლია ვი­კითხოთ და ვუ­პა­სუ­ხოთ, რომ მი­სი თე­მა სიკ­­დი­ლია და თა­ნაც არა ვინ­მეს, არ­­მედ სა­კუ­თა­რი სიკ­­დი­ლი. ანუ სხვაგ­ვა­რად ცხოვ­რე­ბის შე­უძ­ლებ­ლო­ბა. და თუ­კი გა­ვიხ­სე­ნებთ თა­ნა­მედ­რო­ვე ხე­ლოვ­ნე­ბის ყვე­ლა ნა­წარ­მო­ებს, რო­მელ­საც რო­დის­მე ჰქო­ნია წარ­მა­ტე­ბა თა­ნა­მედ­რო­ვე ეპ­­ქა­ში (მა­ნე­დან დაწყე­ბუ­ლი, იგ­­ვე “ოლ­იმ­პი­­დან”), შემ­დეგ სუ­რათს მი­ვი­ღებთ: ეს იქ­ნე­ბა გზა ახ­­ლი ნა­ხა­ტე­ბის შექ­­ნის შე­უძ­ლებ­ლო­ბი­დან, სა­ერ­თოდ ხატ­ვის შე­უძ­ლებ­ლო­ბამ­დე (“შა­ვი კვად­რა­ტი”), რო­ცა თუნ­დაც იმ­­ვე შა­ვი კვად­რა­ტის და­ხატ­ვაც კი შე­უძ­ლე­ბე­ლი ხდე­ბა, შე­უძ­ლე­ბე­ლი ხდე­ბა გა­მო­ფე­ნაც (რჩე­ბა შიშ­ვე­ლი კედ­ლე­ბი მი­ნი­მა­ლის­ტუ­რი ინს­ტა­ლა­ცი­­ბით), ესაა მუ­ზე­­მი­სა და ნაგ­ვის გრო­ვის გარ­ჩე­ვის და სა­ერ­თოდ გარ­ჩე­ვის, გან­­­ვა­ვე­ბის შე­უძ­ლებ­ლო­ბა. შე­დე­გად მი­ვი­ღებთ ერთ დიდ შე­უძ­ლებ­ლო­ბას და ერთ დიდ სიკ­­დილს, სა­ხე­ლად “თა­ნა­მედ­რო­ვე ხე­ლოვ­ნე­ბა”.

ასე რომ, ჩე­მი პა­სუ­ხი კითხ­ვა­ზე, რა არ­ის თა­ნა­მედ­რო­ვე ხე­ლოვ­ნე­ბა, მეტ-ნაკ­ლე­ბად ნა­თე­ლი ხდე­ბა. ხე­ლოვ­ნე­ბა – ესაა სა­კუ­თა­რი სიკ­­დი­ლის ინს­ცე­ნი­რე­ბა. მაგ­რამ იგი არაა მხატ­­რის ან მა­ყუ­რებ­ლის და არც ზო­გა­დად ად­­მი­­ნის სიკ­­დი­ლი. რად­გა­ნაც ხე­ლოვ­ნე­ბას ად­­მი­­ნი არ აინ­ტე­რე­სებს, ის­­ვე რო­გორც მი­სი სი­ცოცხ­ლე და სიკ­­დი­ლი. ად­­მი­­ნი მხო­ლოდ მა­სობ­რივ კულ­ტუ­რას აინ­ტე­რე­სებს. ხე­ლოვ­ნე­ბა კი მხო­ლოდ სა­კუ­თა­რი სიკ­­დი­ლი­თაა და­ინ­ტე­რე­სე­ბუ­ლი. ღმერ­თის სიკ­­დი­ლიც და ხე­ლოვ­ნე­ბის ნა­წარ­მო­­ბიც მხო­ლოდ იმ­დე­ნა­დაა სა­ინ­ტე­რე­სო, რამ­დე­ნა­დაც იგი ამ სიკ­­დი­ლის ინს­ცე­ნი­რე­ბას ახ­დენს და რი­ტუ­­ლუ­რად იმ­­­რებს. წარ­მო­ად­გენს ახ­ალ და ახ­ალ შე­უძ­ლებ­ლო­ბებს, ახ­ალ და ახ­ალ აკრ­ძალ­ვებს. ხე­ლოვ­ნე­ბის ყო­ვე­ლი მომ­დევ­ნო ნა­წარ­მო­­ბი რა­ღა­ცას გვიკ­­ძა­ლავს, რა­ზეც არ­ას­­როს გვი­ფიქ­რია, რომ შე­იძ­ლე­ბო­და აკრ­ძა­ლუ­ლი­ყო. ყვე­ლა­ზე გა­სა­­ცა­რი კი ისაა, რომ ახ­­ლი ნა­წარ­მო­­ბის ხილ­ვით ყო­ველ­­ვის რა­ღაც ახ­ალ აკრ­ძალ­ვას აღ­მო­ვა­ჩენთ ხოლ­მე და მა­ინც ვაგ­­ძე­ლებთ სი­ცოცხ­ლეს, ხედ­ვას. თით­ქოს აღ­­რა­ფე­რია სა­ნა­ხა­ვი, ყვე­ლა­ფე­რი გაქ­რა, და­­შა­ლა, გარ­შე­მო ნა­გა­ვია და მა­ინც, აღ­მოჩ­­დე­ბა, რომ ჩვენ მა­ინც ვხე­დავთ და ჯერ კი­დევ შე­იძ­ლე­ბა რა­ღაც-რა­ღა­ცე­­ბის აკრ­ძალ­ვა, შე­უძ­ლე­ბელ­ყო­ფა და ჩვენ ამ­­საც შევ­ხე­დავთ, და­ვი­ნა­ხავთ. ასე რომ… სიკ­­დი­ლის ინს­ცე­ნი­რე­ბა… მაგ­რამ არა პე­სი­მის­ტუ­რი აზ­რით, არ­­მედ პი­რი­ქით, რა­ღაც სი­ხა­რუ­ლის თან­­ლე­ბით.

გმად­ლობთ.

© ”არილი”

ანდ­რეი ბე­ლი

იბ­სე­ნი და დოს­ტო­ევ­­კი

­­­­­­­­­(წიგნიდან – “სიმბოლიზმი და კულტურის ფილოსო­ფია”)

თარგმნა ლილი მჭედლიშვილმა

1.

დოს­ტო­ევ­­კის სა­ხე­ლი დარ­ჩე­ბა რუ­სუ­ლი სიტყ­ვი­­რე­ბის ის­ტო­რი­­ში – იგი დი­დი მხატ­ვა­რია. არ­ის თუ არა უდ­­დე­სი, ამ­ას დრო გვიჩ­ვე­ნებს. ჯერ ჩვენ ახ­ლოს ვდგა­ვართ მას­თან, ჯერ არ შეგ­ვიძ­ლია მი­ვუ­ჩი­ნოთ კუთ­­ნი­ლი ად­გი­ლი რუ­სულ სიტყ­ვი­­რე­ბა­ში. ცო­ტა ხნის წინ ჯერ ის­ევ ლან­ძღ­ვა-გი­ნე­ბით იკ­ლებ­­ნენ, დღეს კი დოს­ტო­ევ­­კის სა­ხელს ყვე­ლა ერთხ­მად, ერთ გუნ­დად შეკ­რუ­ლი აქ­ებს და ად­­დებს. მაგ­რამ არ შე­იძ­ლე­ბა არ ვა­ღი­­როთ, რომ მა­ქე­ბარ­თა ამ გუნ­­ში მა­დე­ტო­ნი­რე­ბე­ლი ხმე­ბიც საკ­მა­ოდ ძლი­­რად ჟღერს. ჩვენ, რო­გორც დოს­ტო­ევ­­კის ჭეშ­მა­რიტ თაყ­ვა­ნის­­ცემ­ლებს, ეს ხმე­ბი ვალ­დე­ბულს გვხდის, თავ­შე­კა­ვე­ბით მო­ვე­კი­დოთ ყვე­ლა იმ პა­ნე­გი­რიკს, რუ­სი მწერ­ლის პა­ტივ­სა­ცე­მად რომ გა­ის­მის. მინ­და გა­გაფ­­თხი­ლოთ და შევ­ნიშ­ნო, რომ დოს­ტო­ევ­­კის ნი­ჭი­ერ მიმ­დე­ვარ­თა გვერ­დით, უბ­ად­რუკ გა­დაგ­ვა­რე­ბულ­თაც ვხვდე­ბით და ეს უკ­­ნას­­ნელ­ნი გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი აღფ­­თო­ვა­ნე­ბით მო­იხ­სე­ნი­­ბენ მას, რო­გორც თა­ვი­სი­ანს. დი­ახ, დოს­ტო­ევ­­კის აქვს რა­ღაც სა­ერ­თო რუ­სუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის გა­დაგ­ვა­რე­ბას­თან. ვში­შობ, მის­მა კულ­­მა ვა­­თუ უქმ­სიტყ­ვა­­ბამ­დე მიგ­ვიყ­ვა­ნოს.

დოს­ტო­ევ­­კის არ­წი­ვის ფრთე­ბი არ ჰქო­ნია, იქ­ნებ ღა­მუ­რას ფრთე­ბი ჰქონ­და. იგი კრა­ზა­ნა­სა­ვით გვნეს­­რავ­და, რო­ცა რუ­სუ­ლი ცხოვ­რე­ბა ჩამ­­­და­რი იყო და თა­ვაშ­ვე­ბუ­ლო­ბი­სა და თვით­ნე­ბო­ბი­სა­გან ვი­ტან­ჯე­ბო­დით. ჯერ კი­დევ არ ვი­ცი, გან­­კურ­ნე­ბე­ლია თუ არა მის მი­ერ მი­ყე­ნე­ბუ­ლი იარ­­ბი. ყო­ველ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, იგი არ არ­ის უფ­რო მე­ტად სა­ჭი­რო, ვიდ­რე იბ­სე­ნი და ნიც­შე, რომ­ლებ­მაც გან­­­მენ­დი ქა­რიშ­ხა­ლი­ვით გა­და­უქ­რო­ლეს და­სავ­ლეთს. ქა­რიშ­ხა­ლი იგი ჩვენც შეგ­ვე­ხო. ნიც­შე და დოს­ტო­ევ­­კი, მა­თი გზე­ბის შე­და­რე­ბა ამაოა. მძი­მე ენ­ით ას­­ხუ­ლი მეშ­ჩა­ნო­ბა, სიმ­­და­ლე და ჭუჭყი – აი ის, რაც მას ნიც­შე­სა­გან გა­ნას­­ვა­ვებს. იგი ზო­მა­ზე მე­ტად არ­ის “ფსი­ქო­ლო­გი­­რი” იმ­­სათ­ვის, რა­თა ზიზ­ღი არ გა­მო­იწ­ვი­ოს. სწო­რედ აქ­­დან ასკ­­ნი­ან, რომ დოს­ტო­ევ­­კი ღრმაა, რომ ად­­მი­ანს იგი სუ­ლის კუთხე-კუნ­ჭუ­ლებ­ში სწვდე­ბა. მაგ­რამ ფსი­ქო­ლო­გი­­ზე აგ­­ბუ­ლი სიღ­­მე ხში­რად ყალ­ბია. ეს იმ ბუ­რუ­სე­ბის მა­ხეა, რო­მე­ლიც ზოგ­ჯერ სი­სა­ძაგ­ლე­­ბის შე­თითხ­ნა­ზეა და­ფუძ­ნე­ბუ­ლი. გაქ­რე­ბა მი­რა­ჟი და, იქ, სა­დაც უფს­­რულს ჰქონ­და პი­რი და­ღე­ბუ­ლი, სუ­ლის უს­­ცოცხ­ლო სიბ­­ტყე გა­და­იშ­ლე­ბა.

დი­ახ, დოს­ტო­ევ­­კის წარ­მო­უდ­გე­ნე­ლი სირ­თუ­ლე, მი­სი სა­ხე­­ბის არ­აჩ­ვე­­ლებ­რი­ვი სიღ­­მე ის ნა­ხევ­რად ყალ­ბი უფს­­რუ­ლია, რო­მე­ლიც პირ­და­პირ სიბ­­ტყე­ზეა და­ხა­ტუ­ლი. ბუნ­დოვ­ნე­ბის ბუ­რუ­სი, სი­ნამ­­ვი­ლეს­თან მი­მარ­თე­ბა­ში, მე­თოდ­თა აღ­რე­ვის ნი­­დაგ­ზე იქმ­ნე­ბო­და. ბუ­რუ­სი მნიშ­­ნე­ლოვ­ნად აღრ­მა­ვებ­და დოს­ტო­ევ­­კის ტა­ლან­ტის ბუ­ნებ­რივ სიღ­­მეს. იმ­­სათ­ვის, რა­თა მო­ვა­ლე­­ბის გა­მო ერთ­­­ნა ნიც­შე­­ნუ­რი ბუნ­ტი კა­რა­მა­ზო­ვის ყო­ფას­თან, გა­­ერ­თი­­ნო ფორ­მებ­ში მარ­­­მა­დი­დებ­ლო­ბა და ოფ­­ცი­­ლუ­რი ხალ­ხუ­რო­ბა, წახ­ვი­დე ას­ეთ უგ­­მოვ­ნე­ბა­ზე, ჭეშ­მა­რი­ტად უდ­­დე­სი თავ­­ზა­ამ­­ნე­ვი უნ­და იყო. იმ­ან, რაც მან აბ­ურ­და და აურ-და­­რია, სა­ბო­ლო­ოდ აუბ­ნია თავ­­ზა მის ნი­ჭი­ერ მიმ­დევ­რებს (მე­რეჟ­კოვ­­კის, რო­ზა­ნოვს). ზო­გი­ერთ მათ დე­ბუ­ლე­ბა­ზე თვით ეშ­მა­კიც კი თავ-პირს წა­იმ­­­რევს, ვე­რა­ვი­თარ შე­დე­გამ­დე კი ვერ მი­ვა. გვე­უბ­ნე­ბი­ან, რუ­სულ ლი­ტე­რა­ტუ­რას აღ­სას­რუ­ლი და­უდ­გაო, ნაც­­ლად იმ­­სა, რომ გულ­­­ფე­ლად აღ­­­რონ – დოს­ტო­ევ­­კიმ ჭა­ობ­ში შეგ­ვიყ­ვა­ნა, სა­ჭი­როა სხვა გზა ვე­ძი­­თო.

ძლი­­რი იყო დოს­ტო­ევ­­კი. მან ბო­ლომ­დე ატ­­რა თა­ვი­სი უგ­­მოვ­ნო­ბის ტვირ­თი. მი­სი მიმ­დევ­რე­ბის ერთ­მა ნა­წილ­მა ყა­და­ღა და­­დო რუ­სულ ლი­ტე­რა­ტუ­რას, ნა­წი­ლი და­უძ­ლურ­და, ძა­ლა და ღო­ნე გა­მო­­ლია უს­აგ­ნო შფოთ­ვი­თა და ბორ­­ვით. დღემ­დე დოს­ტო­ევ­­კის თაყ­ვა­ნის­­ცემ­ლე­ბი, იმ­ის გა­მო, რომ მათ­­ვის გა­­გე­ბა­რი იყო მწერ­ლის შე­მოქ­მე­დე­ბის ძი­რი­თა­დი თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბა­ნი, იძ­­ლე­ბულ­ნი იყვ­ნენ, მდუ­მა­რედ ეტ­­რე­ბი­ნათ მი­სი უგ­­მოვ­ნო­ბის სიმ­ძი­მე, მაგ­რამ თა­ვი ისე და­­ჭი­რათ, თით­ქოს და­მამ­ძი­მე­ბე­ლი არც არ­­ფე­რი ყო­ფი­ლი­ყო. ეს გა­ჩუ­მე­ბა მა­ში­ნაც გაგ­­ძელ­და, რო­ცა დოს­ტო­ევ­­კის სა­ხე­ლი მზე­სა­ვით გა­მობ­­წყინ­და. მა­შინ ჩვენ მი­ვი­ღეთ სუ­რა­თი, რო­მელ­ზეც დი­დე­ბუ­ლი ხელ­­წი­ფეა გა­მო­ხა­ტუ­ლი და მი­­ხე­და­ვად იმ­­სა, რომ იგი თვა­ლი­თაც არ­­ვის უნ­­ხავს, მა­ინც უნ­და ვა­ქოთ და ვა­დი­დოთ, თუ არ გვინ­და, რომ სუ­ლე­ლად ჩაგ­­­ვა­ლონ.

რუ­სუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის აღ­სას­რუ­ლი, გან­ცხა­დე­ბუ­ლი დ.ს.მე­რეჟ­კოვ­­კის მი­ერ, მხო­ლოდ და მხო­ლოდ დოს­ტო­ევ­­კის ჭეშ­მა­რი­ტი სა­ხის გან­გებ არ­და­ნახ­ვის ბუ­ნებ­რი­ვი შე­დე­გია. თუმ­ცა კი დროა ითქ­ვას, რომ რუ­სუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის ბედ-იღ­ბა­ლი იმ­­თით არც ამ­­­წუ­რე­ბა და არც გა­ნი­საზ­­­რე­ბა.

დოს­ტო­ევ­­კი მო­პო­ლი­ტი­კო­სო მის­ტი­კო­სი იყო. ეს მარ­­ლაც სა­ში­ნე­ლი ნა­ზა­ვია! რე­ლი­გია სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­­ბას­თან თა­ვი­სუ­ფა­ლი სინ­თე­ზის აქ­ტით არ­ის შე­თავ­სე­ბა­დი. მხო­ლოდ ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში თან­­­დე­ბა რე­ლი­გია სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­­ბას. ას­­თი თან­­­დო­მა კი არ შე­იძ­ლე­ბა ყო­ფი­ლი­ყო დოს­ტო­ევ­­კის ძალ­ზე არ­­მუ­სი­კა­ლურ სულ­ში. აი, რა­ტომ მი­­ღო მას­თან სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­­ბის უარ­ყო­ფამ თვით სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­­ბის პრინ­ცი­პის სა­ხე. მის სა­ხელს ხუ­ლიგ­ნო­ბა და შავ­რაზ­მუ­ლო­ბა შე­მოს­­გო­მო­და გარს პირ­ქუშ და მკაცრ შა­რა­ვან­დად (“მკაც­რი ტა­ლან­ტი”). აი, ამ­­ტო­მაა მი­სი სუ­ლის რე­ლი­გი­­რი სა­­დუმ­ლო პო­ლი­ტი­კა­ნო­ბით შებღა­ლუ­ლი.

დოს­ტო­ევ­­კის არ ჰქონ­და სმე­ნა. იგი მუ­დამ იქ დე­ტო­ნი­რებ­და, მუ­დამ იმ­­ში იჩ­ენ­და სი­სუს­ტეს, რაც ყვე­ლა­ზე მთა­ვა­რი იყო. ყვე­ლა­ფე­რი, თუ რამ კარ­გი და და­დე­ბი­თია, მხო­ლოდ და­პი­რე­ბებ­ში არ­სე­ბობს. ჩვილ ყრმა­თა სა­მე­ფო­ში რომც ყო­ფი­ლი­ყო, იგი მა­საც წარ­­­ნი­და (იხ.”სა­სა­ცი­ლო კა­ცის სიზ­მა­რი”). დოს­ტო­ევ­­კის ამ­­ოდ არ­გე­ბენ ყვე­ლა­ზე რთუ­ლი ჰარ­მო­ნი­ის ფორ­მუ­ლებს, რა­თა უკ­­თე­სად ახს­ნან მი­სი მყვი­რა­ლა, არ­­ჯან­სა­ღი, ტკი­ვი­ლის მომ­­­რე­ლი ხმა. დღე­საც კი არ­­ვის ჰყოფ­ნის ვაჟ­კა­ცო­ბა, აღ­­­როს, მთე­ლი ცხოვ­რე­ბა იგი ყალბ ნო­ტებს იღ­ებ­დაო. ხე­ლოვ­ნე­ბა კი ჰარ­მო­ნიაა, გან­სა­კუთ­რე­ბით მუ­სი­კა, ყვე­ლა­ზე კე­თილ­შო­ბი­ლი და სრულ­ყო­ფი­ლი.

დოს­ტო­ევ­­კის უგ­­მოვ­ნო­ბის დაძ­ლე­ვა მხო­ლოდ ორი გზით არ­ის შე­საძ­ლე­ბე­ლი. ამ გზა­თა დე­ვი­ზია: 1. წინ ნიც­შე­სა­კენ. 2. უკ­ან გო­გო­ლი­სა­კენ.

დი­ახ, ჩვენ გო­გოლ­თან და პუშ­კინ­თან უნ­და დავ­­რუნ­დეთ – რუ­სუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის ამ პირ­ველ­სა­თა­ვე­ებ­თან, რა­თა გა­და­ვარ­ჩი­ნოთ სიტყ­ვი­­რე­ბა დოს­ტო­ევ­­კის ინკ­ვი­ზი­ტო­რუ­ლი ხე­ლით მას­ში ჩა­თე­სი­ლი სიკ­­დი­ლი­სა და ლპო­ბის თეს­ლი­სა­გან. ან­და, სწო­რედ ჩვე­ნი ვა­ლია, ლა­ღი, ნარ­ნა­რი მუ­სი­კით გან­­­მინ­დოთ ფსი­ქო­ლო­გი­ის ის ავ­გი­ას თავ­ლა, აწ გარ­დაც­­ლილ­მა მწე­რალ­მა მემ­­ვიდ­რე­­ბით რომ დაგ­ვი­ტო­ვა.

პუშ­კი­ნი და გო­გო­ლი ფიქ­რით მო­ცულ­ნი და­­ბი­ჯებ­­ნენ მწვა­ნე, წყნარ ფან­ჩა­ტუ­რებ­სა თუ პეტ­როგ­რა­დის ქვის ყო­რე­ებ­ში.

დოს­ტო­ევ­­კი პე­ტერ­ბურ­გე­ლი ობ­­ვა­ტე­ლის მჩა­ტე ნა­ბი­ჯით და­ცუნ­ცუ­ლებ­და და რუ­სუ­ლი სიტყ­ვი­­რე­ბაც ცუნ­ცუ­ლით გაჰ­­ვა უკ­ან.

ას­­თია ამ ტა­ლან­ტის ხიბ­ლი და მიმ­ზიდ­ვე­ლო­ბა. ას­­თია მის მი­ერ მშობ­ლი­­რი ხე­ლოვ­ნე­ბის მი­მართ მი­ყე­ნე­ბუ­ლი გა­მო­უს­წო­რე­ბე­ლი ზი­­ნი.

2.

სულ­ში დოს­ტო­ევ­­კი ნა­თე­ლი ცხოვ­რე­ბის ხატს და­­ტა­რებ­და, მაგ­რამ მის­­ვის უც­ნო­ბი იყო ის გზა, რო­მე­ლიც სა­ნე­ტა­რო ად­გი­ლე­ბი­სა­კენ წა­იყ­ვან­და. მი­სი მზე­რა იქ­ით იყო მი­მარ­თუ­ლი, სა­დაც ბავ­­ვი-ან­გე­ლო­ზე­ბის ნა­თე­ლი სა­ხე­­ბი წარ­მო­­ჩენ­­ნენ ახ­ალ რუ­სულ ქა­ლაქს. აქ, მის ირგ­­ლივ კი ყო­ვე­ლი­ვე ღრუბ­ლით მო­ცუ­ლი, პირ­ქუ­ში და უღ­იმ­ღა­მო იყო. სუს­ხი­­ნი შე­მოდ­გო­მის ბუ­რუს­ში სა­მი­კიტ­ნო­­ბის მბჟუ­ტა­ვი სი­ნათ­ლე­­ბი გა­მოკ­­თო­და. და, და­სუნ­სუ­ლებ­­ნენ სა­ეჭ­ვო ყო­ფაქ­ცე­ვის მეშ­ჩა­ნე­ბი – არ ვი­ცი, ბა­ცა­ცა თაღ­ლი­თე­ბი, არ ვი­ცი, აგ­ენ­ტი მა­ძებ­რე­ბი.

მო­მა­ვა­ლი ცხოვ­რე­ბის ნა­თელ ხატს წარ­­­ნი­ლი ცხოვ­რე­ბის ჩრდი­ლი ჩა­მოს­წო­ლო­და, რის გა­მოც ყრმა­თა იმ ან­გე­ლო­ზურ სა­ხე­ებ­ზე სფინ­­სის ღი­მი­ლი აღ­ბეჭ­დი­ლი­ყო (იხ.”სიდ­რი­გა­­ლო­ვის სიზ­მა­რი”).

მო­მავ­ლის ნა­თელ ვა­კე-დაბ­ლობ­სა და მო­მა­ვა­ლი რუ­სე­თის ობ­ოლ, უს­­ხა­რუ­ლო ვა­კე-დაბ­ლობს დოს­ტო­ევ­­კი თა­ვის­და­­ნე­ბუ­რად ერთ­მა­ნეთ­ში ურ­ევ­და. მის გმი­რებს მთის კამ­კა­მა, ცის­ფერ ჰა­ერ­ში სურ­დათ ბა­ნა­­ბა, ბა­ნა­­ბით კი… ბა­ნა­­ბით მხო­ლოდ ცის­ფერ­­­დილ­დაკ­რულ თოვ­­ში ბა­ნა­ობ­­ნენ, რო­ცა ლა­ღად გაფ­რე­ნი­ლი “ტრო­­კა” იმ ფარ­თო ნა­ტუ­რის… ო, რა ფარ­თო ნა­ტუ­რის ნა­ბა­ხუ­სევ ვაჟ­კა­ცებს (რა­გო­ჟინ­სა და მიტ­კას) ნამ­ქერ­ში აპ­ირ­­ვა­ვებ­და.

მთის ნა­თე­ლი დი­დე­ბუ­ლე­ბა ზე­ას­­ლას მო­ითხოვს, დოს­ტო­ევ­­კის კი არ ჰქონ­და მთის ცი­ცა­ბო­­ბის სი­მაღ­ლე და დი­დე­ბუ­ლე­ბა. იგი ბედ­ნი­­რე­ბის ქა­ლა­ქით გა­ხა­რე­ბულ იმ კაცს ჰგავს, რო­მელ­საც სურს, გა­ხა­ტოს სა­ოც­ნე­ბო ად­გი­ლე­ბით გა­მოწ­ვე­­ლი ნე­ტა­რე­ბა, მაგ­რამ მი­სი მოძ­რა­­ბა გრა­ცი­ის კა­ნო­ნებს არ ემ­ორ­ჩი­ლე­ბა, რა­მე­თუ მის­მა სხე­ულ­მა ვერ შე­­ძი­ნა მთის აღ­მარ­თე­ბი­სათ­ვის აუც­­ლე­ბე­ლი მოქ­ნი­ლო­ბა. რო­დე­საც ხე­დავ ბედ­ნი­­რი ად­­მი­­ნის ას­ეთ სი­სუს­ტეს, გე­ში­ნია, ვა­­თუ ის სიტყ­ვე­ბი მა­რა­დი­ულ სი­ხა­რულ­ზე, რო­მელ­მაც გა­ნაც­ვიფ­რა ჩვე­ნი სმე­ნა, ლო­თო­ბით გა­მოწ­ვე­­ლი სი­ხა­რუ­ლი იყ­ოს. ცი­­რი სი­ხა­რუ­ლი დახ­ვე­წი­ლო­ბა­სა და სი­ნა­ტი­ფეს მო­ითხოვს. იგი ერ­­დე­ბა ნერ­ვი­ულ ჟეს­ტებ­სა და აღტყი­ნე­ბას – არ­ამ­ყა­რი დახ­ვე­წი­ლო­ბა სიტ­ლან­ქე­სა და უხ­­შო­ბა­ზე უარ­­სია. სიმ­­კი­ცე და გამ­­ლე­­ბა სა­თა­ვეს კე­თილ­შო­ბი­ლე­ბი­დან იღ­ებს, ხო­ლო კე­თილ­შო­ბი­ლე­ბა ზე­ვით, მთებ­ში ბი­ნად­რობს – მას­თან ასვ­ლა, აღ­წე­ვა უნ­და შე­გეძ­ლოს. მუდ­მი­ვი სი­ხა­რუ­ლით მთვრა­ლი ად­­მი­­ნე­ბი სწო­რედ კე­თილ­შო­ბი­ლე­ბას გა­მოჰ­ყავს დუქ­ნებ­სა და სა­მი­კიტ­ნო­­ბი­დან, იგი აიძ­­ლებს მათ, მორ­ცხ­ვად და­მა­ლონ სუ­ლის სიმ­­­რა­ლე მკაც­რი მო­ვა­ლე­­ბის ნიღ­ბით. იგი მათ მთებ­ში ნის­­სა და უფს­­რუ­ლებ­თან საბ­­ძოლ­ვე­ლად უხ­მობს. მხო­ლოდ იქ არ­ის ჰარ­მო­ნი­­ლი ლა­ღი როკ­ვა, სა­დაც მა­რა­დი­­ლი ზე­ცაა. იქ არ­ის მა­რა­დი­­ლი სი­ხა­რუ­ლი, მხო­ლოდ იქ­­დან ჩა­მო­დი­ან ჩვენ­თან გან­­მენ­დი­ლი ალ­ერ­სით სავ­სე ად­­მი­­ნე­ბი: ყი­ნუ­ლო­ვა­ნი ოქ­როს ნა­თე­ლი სწვავს ალ­ერ­სის სი­სა­ძაგ­ლეს და მო­ვა­ლე­­ბით ამ­აღ­ლე­ბუ­ლი ჩვე­ნი ცხოვ­რე­ბა ალ­ერ­სი­­ნად გვი­ღი­მის. იმ­­სათ­ვის, რა­თა დე­და­მი­წა ზე­ცად გექ­ცეს, უნ­და იპ­­ვო ზე­ცა – ამ­­სათ­ვის ღირს დე­და­მი­წის და­ვიწყე­ბა. ჩვენ კი მხო­ლოდ იმ­ის და­ვიწყე­ბა შეგ­ვიძ­ლია, რა­საც ხან­­­­ლი­ვი გან­შო­რე­ბის შემ­დეგ ვუბ­რუნ­დე­ბით. გა­ნა შე­იძ­ლე­ბა ჭეშ­მა­რი­ტი სიყ­ვა­რუ­ლით უყ­ვარ­დეს, სცნობ­დეს და აფ­­სებ­დეს დე­და­მი­წას ის ად­­მი­­ნი, ვინც დე­და­მი­წი­სა­კენ მოგ­ვი­წო­დებს, მაგ­რამ არ­­სო­დეს წა­სუ­ლა დე­და­მი­წი­სა­გან? გვე­უბ­ნე­ბი­ან, რომ იქ, დე­და­მი­წის ქვე­შაც არ­ის ზე­ცა. და რომ ქვე­ვით-ქვე­ვით თუ ვივ­ლით, ახ­ალ ზე­ცას­თან მი­ვალთ. ყვე­ლა­ფე­რი ასეა, რომ არა ის ში­გა ცეცხ­ლი, რო­მე­ლიც სწვავს ყო­ვე­ლი­ვე ცოცხალს, თუ რამ დე­და­მი­წის გულ­შია. არ შე­იძ­ლე­ბა ამტ­კი­ცო, რომ არ არ­სე­ბობს ზე­ცი­­რის სა­პი­რის­პი­რო გზე­ბი, მაგ­რამ, სა­კითხა­ვია, არ­ის კი იგი ად­­მი­­ნე­ბი­სათ­ვის გან­კუთ­­ნი­ლი?

პრაქ­ტი­კით დოს­ტო­ევ­­კი თით­ქოს ივ­იწყებ­და ყო­ვე­ლი­ვე ამ­ას, თუმ­ცა კი შე­უძ­ლე­ბე­ლია არ სცოდ­ნო­და თე­­რი­­ლად. მაგ­რამ საქ­მე თე­­რი­­ში არ არ­ის, თე­­რი­­ლად ბევ­რი რამ კი­დევ უფ­რო ღრმად იც­­და დოს­ტო­ევ­­კიმ. საქ­მე ისაა, რომ მას თა­ვის სუ­ლი­ერ ზმა­ნე­ბა­თა, სუ­ლი­ერ ხედ­ვა­თა სხე­­ლებ­რი­ვი ნიშ­ნე­ბი არ გა­აჩ­­და. იგი მე­ტის­მე­ტად გან­ყე­ნე­ბუ­ლად აღ­იქ­ვამ­და სა­კუ­თა­რი გო­ნე­ბის გა­ნა­თე­ბას, ამ­­ტო­მაც ვერ იქ­ნა სხე­­ლებ­რი­ვი სი­ნამ­­ვი­ლე სულ­თან ურ­თი­ერ­თო­ბა­ში მოყ­ვა­ნი­ლი. აქ­­დან გა­მომ­დი­ნა­რე, დოს­ტო­ევ­­კის გმი­რე­ბი ვერ­სა­­დან მო­­ლო­დე­ბოდ­ნენ სხე­­ლებ­რივ გარ­დაქ­­ნას. მა­თი ხილ­ვე­ბი სუ­ლი­­რი სნე­ბით გა­მოწ­ვე­ულ კრუნ­ჩხ­ვებ­ში იბ­­დე­ბო­და. ყო­ფი­­რე­ბა მათ შეშ­ლი­ლო­ბის ქა­­სი­სა­კენ მი­­ქა­ნებ­და, ხო­ლო მო­ვა­ლე­­ბა ტან­­ვით გა­მოწ­ვე­ულ სიმ­წა­რეს მხო­ლოდ იმ­­ტომ ვერ გა­­ნე­ლებ­დათ, რომ არ გა­აჩ­­დათ მო­ვა­ლე­­ბა. მო­ვა­ლე­­ბა, ანუ თა­ვი­სი პირ­ველ­შო­ბი­ლო­ბა დოს­ტო­ევ­­კიმ და­სავ­ლეთს ფსი­ქო­ლო­გი­ის ოს­პის შე­ჭა­მან­დის ფა­სად მიჰ­ყი­და.

მარ­­ლაც დი­დი სიმ­­კი­ცე და გამ­ბე­და­­ბაა სა­ჭი­რო, რა­თა მო­ვა­ლე­­ბით აღ­­ჭურ­ვო და ნე­ლი ზეს­­ლით რაც შე­იძ­ლე­ბა ახ­ლოს მიხ­ვი­დე აღფ­­თო­ვა­ნე­ბის მომ­­­რელ ხილ­ვას­თან. გა­ცი­ლე­ბით ად­ვი­ლია, კა­ცობ­რი­­ბის გა­და­სარ­ჩე­ნად ლო­თე­ბი გა­მო­ყა­რო სა­მი­კიტ­ნო­­ბი­დან!

არ­ის რა­ღაც მსგავ­სე­ბა ტრი­ალ, უს­­ცოცხ­ლო ტრა­მალ­თა პირ­ქუშ სივ­­ცე­ებ­სა და ჩვენს ზე­მოთ გა­და­ჭი­მულ ცი­ურ სი­მაღ­ლე­თა სივ­­ცე­ებს შო­რის. მაგ­რამ მათ შუა მო­ვა­ლე­­ბი­სა და ზე­ას­­ლის ის მთი­­ნი ქვე­ყა­ნაა გან­ფე­ნი­ლი, რო­მე­ლიც ხში­რად უხ­­ლა­ვია თა­ნა­მედ­რო­ვე ობ­­ვა­ტე­ლის თვა­ლი­სათ­ვის, მით უმ­­ტეს უხ­­ლა­ვია მო­მა­ვა­ლი ნათ­ლით მო­სი­ლი ქა­ლა­ქის ბი­ნად­რე­ბი­სათ­ვის. დაე, გაშ­ლი­ლი ვა­კო­ბი კუ­ზი­ან­მა მთებ­მა და­სე­როს, დაე, ნის­­მა ჩა­ძი­როს ხე­­ბე­ბი, მთის ცი­ცა­ბო­­ბი­სა­კენ მი­მა­ვალ გზა­თა მი­უდ­გომ­ლო­ბი­თა და ნა­ირ-ნა­­რი საფ­­თხით ჩვენს შე­სა­ში­ნებ­ლად. მწვერ­ვალ­ზე რომ ვიდ­გე­ბით, მხო­ლოდ მა­შინ­ღა გა­ვი­გებთ, რომ მთე­ბი სიც­რუეა, ზე­ას­­ლა კი-ზმა­ნე­ბა. მაგ­რამ სიც­რუ­­ცა და ზმა­ნე­ბაც აუც­­ლე­ბე­ლია, რა­თა ჩა­მო­ვი­ყა­ლი­ბოთ ნე­ბის­ყო­ფა, რა­თა ჩვენ­ში კე­თილ­შო­ბი­ლე­ბის აღზ­­და შევ­­ლოთ, რა­თა შე­ვის­წავ­ლოთ ჰარ­მო­ნი­­ლი სი­ხა­რუ­ლის ჟეს­ტე­ბი, ამ­­სათ­ვის თუნ­დაც დაბ­­კო­ლე­ბე­ბის გა­და­ლახ­ვა მოგ­ვიხ­დეს.

სა­­კე­თე­სო რუს ად­­მი­­ნებ­ში კაც­თა მოდ­­მის უკ­­თე­სი მო­მავ­ლის და­ნახ­ვის წი­ნას­წარ­მეტყ­ვე­ლუ­რი ნი­ჭია ჩა­დე­ბუ­ლი, მაგ­რამ ოც­ნე­ბი­სას რუს ად­­მი­­ნებს სა­მარ­ცხ­ვი­ნო აწმ­ყო ავ­იწყ­დე­ბათ და რო­დე­საც თა­ვი­სი უნ­­­თო მა­ნი­პუ­ლა­ცი­­ბით მო­მავ­ლის სა­ხე­ებს ბა­ძა­ვენ, ჩვენ ის­­ნი მა­შინ შეშ­ლილ­თა სახ­ლის ბი­ნად­რებს გვა­გო­ნე­ბენ.

ზე­­სას­­ლე­ლი გზის გაკ­ვალ­ვის კე­თილ­შო­ბი­ლი მო­ვა­ლე­­ბა და­სავ­ლე­თის ხვედ­რია. მაგ­რამ მთის შვე­რი­ლე­ბი მი­სად­გო­მად მხო­ლოდ ღა­მით ხდე­ბა მო­სა­ხერ­ხე­ბე­ლი, რის გა­მოც ამ სა­მუ­შა­ოს შეს­რუ­ლე­ბი­სას და­ვიწყე­ბას ეძ­ლე­ვა ზე­ას­­ლის მი­ზა­ნი.

აი, რა­ტომ ვართ ვალ­დე­ბულ­ნი, და­ვი­ვიწყოთ (თუნ­დაც დრო­­ბით) ჩვენ­­ვის მღელ­ვა­რე­ბის მომ­­­რე­ლი, მაგ­რამ უს­ხე­­ლო დოს­ტო­ევ­­კი, რა­თა მად­ლი­­რე­ბით მი­ვი­ღოთ ის გზა, რო­მელ­ზეც იბ­სენ­მა მიგ­ვი­თი­თა.

3.

რო­გორც დოს­ტო­ევ­­კი, ისე იბ­სე­ნი ღრმა ნა­ტუ­რე­ბი არ­­ან. გარ­და ამ­­სა, დოს­ტო­ევ­­კი ფარ­თო ნა­ტუ­რაა, იბ­სე­ნი – მა­ღა­ლი ნა­ტუ­რა.

იბ­სენ­სა და დოს­ტო­ევ­­კის ერ­თი რამ ან­­თე­სა­ვებს, ის, რომ ერ­თი­ცა და მე­­რეც ქვეყ­ნი­­რე­ბის მო­მავ­ლის­­ვის იბრ­­ვის. ერ­თი ბევრ რა­მეს ხე­დავს, მაგ­რამ გზა არა აქვს, ამ­­ტო­მაც აქ­ეთ-იქ­ით აწყ­დე­ბა და სირ­ცხ­ვი­ლის გა­მო მო­საჩ­ვე­ნებ­ლად თავს ძვე­ლი დოგ­მა­ტე­ბით იც­ავს. მე­­რე, მარ­თა­ლია, ნაკ­ლებს ამჩ­ნევს, მაგ­რამ, სწო­რად მი­დის, წინ იყ­­რე­ბა და გზას არა იმ­დე­ნად მო­მავ­ლის სუ­რა­თე­ბის, არ­­მედ აწმ­ყო­თი მო­ჩარ­ჩო­­ბუ­ლი ჩა­მო­ნაქ­ცე­ვე­ბი­სა და ქვაც­ვე­ნი­ლე­ბის მი­ხედ­ვით ირ­ჩევს.

დოს­ტო­ევ­­კი მე­ოც­ნე­ბე გან­­­­რე­ტია, იბ­სე­ნი – გა­წა­ფუ­ლი ინ­ჟი­ნერ-მე­ქა­ნი­კო­სი. შეძ­ლე­ბის­დაგ­ვა­რად, იბ­სენს დოს­ტო­ევ­­კის გე­ნი­­ლუ­რი, მაგ­რამ ჯერ­ჯე­რო­ბით უნ­­­და­გო გეგ­მის რა­ღაც ნა­წი­ლი მა­ინც მოჰ­ყავს სის­რუ­ლე­ში. იგი სულ­ში დაბ­ლო­ბებ­სა და მთებს მო­ნიშ­ნავს პირ­ვე­ლად და ამ­ით დოს­ტო­ევ­­კის ვრცელ, არ­­სა­ჰა­­რო სივ­­ცე­ებს სა­ჰა­­რო პერ­­პექ­ტი­ვას უს­­ხავს.

იბ­სენს სუ­ლის ქა­­სის ორ­გა­ნი­ზე­ბას ახ­ერ­ხებს, იძ­ლე­ვა რე­ლი­ეფს და რე­ლი­­ფის მეშ­ვე­­ბით – ქა­­სის და­მა­რე­გუ­ლი­რე­ბელ სივ­­ცეს. ად­­მი­­ნებ­მა, რომ­ლე­ბიც აქ­ამ­დე მხო­ლოდ ოც­ნე­ბობ­­ნენ სი­მაღ­ლე­ზე, მზემ­დე ამ­აღ­ლე­ბა კი ვე­რა­სო­დეს შეძ­ლეს, რომ­ლე­ბიც მხო­ლოდ ვა­კე­ზე დას­რი­­ლებ­­ნენ “ტრო­­კით”, უც­ებ მა­ღა­ლი კოშ­კე­ბის აგ­­ბა და ამ კოშ­კებ­ზე მდუ­მა­რედ ზე­ას­­ლა იწ­ყეს, რა­თა მო­ცე­მულ გარ­­ვე­ულ ნა­გე­ბო­ბას­თან მი­სუ­ლიყ­­ნენ. იბ­სე­ნი, რო­გორც სამ­თო ინ­ჟი­ნე­რი, კი არ ამ­არ­ტი­ვებს, არ­­მედ ავ­იწ­რო­ებს გა­რე­მოს. აი რა­ტო­მაა იგი დოს­ტო­ევ­­კი­ზე შეზ­ღუ­დუ­ლი, თუმ­ცა იქ­ნებ ნაკ­ლებ მე­ტი­ჩა­რა და უფ­რო კულ­ტუ­რუ­ლი ად­­მი­­ნი.

უნ­და გვახ­სოვ­დეს, რომ იგი შეზ­ღუ­დუ­ლი ეჩ­ვე­ნე­ბა ად­­მი­­ნებს, რომ­ლე­ბიც იმ ნა­ირ­ნა­ირ ფსი­ქო­ლო­გი­ურ ფო­კუ­სებ­ში არ­­ან გა­წა­ფუ­ლე­ბი, მრა­ვა­ლი პში­ბი­შევ­­კი­ვით ნი­ჭი­­რი მწე­რა­ლი რომ გვი­მას­პინ­­­დე­ბა, ფსი­ქო­ლო­გი­ის დახ­ვე­წი­ლო­ბა­ში ხში­რად გაქ­ნილ შუ­ლე­რო­ბა­სა და კარ­ტე­ბის თაღ­ლი­თურ შეც­­ლა­საც რომ გუ­ლის­­მო­ბენ. პში­ბი­შევ­­კის რო­მა­ნე­ბის გაქ­ნილ გმი­რებ­თან შე­და­რე­ბით, ბორ­­მა­ნე­ბი, სოლ­ნე­სე­ბი და რუ­ბე­კე­ბი კვლა­ვაც მე­ტის­მე­ტად მძი­მე და სწორ­ხა­ზო­ვან­ნი არ­­ან. მაგ­რამ იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი – ჭეშ­მა­რი­ტი გმი­რე­ბი არ­­ან.

დოს­ტო­ევ­­კი­სა და იბ­სე­ნის ტა­ლან­ტის გან­საზ­­­რა მხო­ლოდ სხვა­დას­­ვა მას­­ტა­ბის გა­მო­ყე­ნე­ბი­თაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი. თუ დოს­ტო­ევ­­კის სიღ­­მე სი­ფარ­თო­ვის ხა­რის­ხით გა­ნი­ზო­მე­ბა, იბ­სე­ნის სიღ­­მეს სი­მაღ­ლე გან­საზ­­­რავს (იგი კოშ­­ზე ად­ის). სი­მაღ­ლე და სი­ფარ­თო­ვე – ვიდ­რე ის­­ნი რა­ღაც უზ­­ნა­­სით, რა­ღაც აუც­­ლებ­ლით (ღვთის ქა­ლა­ქით) არ გა­ერ­თი­­ნე­ბუ­ლან, დრო­ში ეჯ­­ხე­ბი­ან ერთ­მა­ნეთს. იბ­სე­ნი უფ­რო კე­თილ­შო­ბი­ლია, ვიდ­რე დოს­ტო­ევ­­კი, ხო­ლო დოს­ტო­ევ­­კი უფ­რო ფარ­თე იბ­სენ­ზე – უფ­რო ფარ­თე და უფ­რო და­ბა­ლი… იბ­სე­ნი არ­ის­ტოკ­რა­ტია, დოს­ტო­ევ­­კი მეშ­ჩა­ნი… სხვა თა­ნა­მედ­რო­ვე ავ­ტორ­თა გმი­რე­ბი ხში­რად სას­ტუმ­რო დარ­ბა­ზე­ბის პარ­კე­ტებ­ზე დას­რი­­ლე­ბენ, ან­და საყ­ვარ­ლებ­თან ერ­თად და­სე­ირ­ნო­ბენ – და­სე­ირ­ნო­ბენ და დას­რი­­ლე­ბენ სიბ­­ტყე­ზე, მა­შინ, რო­ცა იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი სი­მაღ­ლეს ესწ­რაფ­ვი­ან. სწო­რედ აქ­­დან მო­დის ამ გმი­რე­ბის სიტ­ლან­ქე და სიმ­ძი­მე, მაგ­რამ სიმ­ძი­მე პო­ტენ­ცი­­რი ენ­ერ­გი­ის ნი­შა­ნია – იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი სა­­დუმ­ლო ძა­ლით არ­­ან ძლი­ერ­ნი. მა­თი სიტ­ლან­ქე გვატყ­ვე­ვებს, რა­მე­თუ ავ­ლე­ნენ რა თა­ვი­სი გმი­რო­ბით მთის კე­თილ­შო­ბი­ლე­ბას, სა­ჭი­რო მო­მენ­­ში არ­­სო­დეს ტო­ვე­ბენ, არ ღა­ლა­ტო­ბენ საქ­მეს.

ის­­ნი ყო­ველ­­ვის ად­გილ­ზე არ­­ან – ყო­ველ­წა­მი­ერ მზად­ყოფ­ნა­ში – პა­სუ­ხი აგ­ონ სა­კუ­თარ თავ­სა და საქ­ცი­ელ­ზე. პა­სუ­ხის­­გებ­ლო­ბა მათ ძა­ლა­უფ­ლე­ბით აღ­ჭურ­ვილს ხდის. ის­­ნი ად­მი­ნის­­რა­ტო­რებს ჰგვა­ნან და წი­ნა­აღ­­დეგ დოს­ტო­ევ­­კის პირ­მოხ­­ნი­ლი, ბინ­ძუ­რი სუ­ლის სა­მი­კიტ­ნო­­ლი ყბე­დე­ბი­სა, მუ­დამ თავ­შე­კა­ვე­ბულ­ნი, სიტყ­ვა­ძუნ­­ნი და ძუნ­წი ჟეს­ტი­კუ­ლა­ცი­­სა­ნი არ­­ან.

ად­ვი­ლია გა­აკ­რი­ტი­კო ად­მი­ნის­­რა­ტო­რის დუ­მი­ლი იმ მო­მენ­­ში, რო­დე­საც მის გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბა­ზეა და­მო­კი­დე­ბუ­ლი, და­­ღუ­პე­ბა სამ­შობ­ლო თუ გა­და­ურ­ჩე­ბა. ოც­ნე­ბე­ბის აყ­­ლა, რაც არ უნ­და მომ­ხიბ­­ლე­ლი იყ­ოს, არ ეგ­­ბის მის­­ვის, ვი­ნა­­დან და­კა­ვე­ბუ­ლი თა­ნამ­დე­ბო­ბის გა­მო მუ­დამ სა­­მი­სოდ არ­ის გან­წი­რუ­ლი, უფ­რო შეზ­ღუ­დუ­ლი ჩან­დეს, ვიდ­რე სი­ნამ­­ვი­ლე­შია. ის, რომ იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი ნაკ­ლებ კო­მუ­ნი­კა­ბე­ლურ­ნი და სიტყ­ვა­ძუნ­­ნი არ­­ან, მა­თი პა­სუ­ხის­­გებ­ლო­ბი­დან მომ­დი­ნა­რე­ობს, მათ ირგ­­ლივ ნი­­დაგ ნამ­­ვი­ლი ტრა­გი­კუ­ლი და­ძა­ბუ­ლო­ბაა. ის­­ნი თა­ვის პოს­ტებ­ზე იღ­­პე­ბი­ან. დოს­ტო­ევ­­კის გმი­რე­ბი­დან სიტყ­ვის ნი­აღ­ვა­რი მოს­­ქეფს, ის­­ნი ერთ­თა­ვად სა­კუ­თარ თავს დას­ტი­რი­ან და ხში­რად წუ­წუ­ნე­ბენ კი­დე­ვაც.

სა­ჭი­როა გვახ­სოვ­დეს, რომ ენ­ერ­გია, რო­მელ­საც გრა­ნი­ტის ლო­დე­ბის ნამ­­­­რე­ვე­ბად ქცე­ვა შე­უძ­ლია, ამ გი­გან­ტუ­რი შრო­მის თუნდ ერთხელ მა­ინც ნათ­ლად გაც­ნო­ბი­­რე­ბულ მი­ზან­საც გუ­ლის­­მობს. და თუ იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი ზე­ცი­სა­კენ ისწ­რაფ­ვი­ან, ესე იგი, იხ­­ლეს კი­დე­ვაც, თუმ­ცა შემ­დეგ და­­ვიწყ­დათ, რო­გო­რი იყო იგი. ხო­ლო ის, ვინც იხ­­ლა ზე­ცა, ღვთის ქა­ლაქ­საც იხ­­ლავს. იბ­სე­ნი არ გვი­ხა­ტავს ნე­ტა­რე­ბის სუ­რა­თებს. მთე­ლი მი­სი ყუ­რად­ღე­ბა იმ­ის­კე­ნაა მიპყ­რო­ბი­ლი, რომ ახ­ლა, ამ წუ­თას ფე­ხი არ და­უს­­­ტეს და უფს­­რულ­ში არ გა­და­­ჩე­ხოს. წუ­თი­­რი სა­შიშ­რო­­ბა მზეს ნის­ლით ჰფა­რავს, ძნელ­დე­ბა გმი­რო­ბის ჩა­დე­ნა.

იბ­სე­ნის შე­მოქ­მე­დე­ბა მწვარ­ვა­ლი­სა­კენ მი­მა­ვა­ლი, ბუ­რუ­სით მო­ცუ­ლი აღ­მარ­თია. ყი­ნუ­ლით და­ფა­რულ მწვერ­ვალ­ზე ქა­რიშ­ხა­ლი ზუ­ზუ­ნებს. ჭვირ­ვალ ღრუბ­ლებს შო­რის წვი­მი­სა­გან წა­ლე­კი­ლი, უბ­ად­რუ­კი, უკ­აც­რი­­ლი ვე­ლი ჩანს. იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი მუ­დამ მთა­ში ად­­ან. ეს იმ­ას ნიშ­ნავს, რომ ის­­ნი მზი­სა­კენ ისწ­რაფ­ვი­ან. დოს­ტო­ევ­­კის გმი­რე­ბი კი მზის ქა­ლაქ­ზე ისე ლა­პა­რა­კო­ბენ, თით­ქოს უკ­ვე ყო­ფი­ლან იმ ქა­ლაქ­ში, მა­შინ რო­ცა ოთ­­ხი­დან ფეხ­საც არ ად­გა­მენ. იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი უყ­ოყ­მა­ნოდ იღ­­პე­ბი­ან მთებ­ში, ერთ სიტყ­ვა­საც არ ამ­ბო­ბენ იმ­­ზე, რა­ზე­დაც სხვე­ბი უბ­ად­რუკ სა­მი­კიტ­ნო­ებ­ში ხმა­მაღ­ლა გაჰ­კი­ვი­ან. ბედ­ნი­­რე­ბა აღ­ელ­ვებს მათ გუ­ლებს, მაგ­რამ მღელ­ვა­რე­ბით შეპყ­რო­ბილ­ნი არ­­სო­დეს ივ­იწყე­ბენ გმი­რო­ბის სიძ­ნე­ლეს, მათ იც­­ან, რომ ექს­ტა­ზი სა­კუ­თა­რი ალ­ით ვერ გა­­ნა­თებს კე­თილ­შო­ბი­ლი ზე­ას­­ლის გზებს.

იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი აპ­­კა­ლიფ­სის მის­ტი­კით არ არ­­ან ან­თე­ბულ­ნი. იქ­ნებ მათ თა­ვი­სი ცეცხ­ლი სი­მაღ­ლი­სათ­ვის, თა­ვის­­ვის, შთა­მო­მავ­ლო­ბი­სათ­ვის შე­­ნა­ხეს უმ­წიკ­­ლოდ, იქ­ნებ უკ­ვე ენთ­ნენ და ახ­ლა მთებს შო­რის წარ­სუ­ლის ბავ­­ვურ ექს­ტა­ზებს უღ­­მი­ან, შო­რეთ­ში გარ­და­სულს. ჩვენ ვერ ვხე­დავთ მა­თი სუ­ლე­ბის ფსკერს, მა­შინ რო­ცა დოს­ტო­ევ­­კის გმი­რე­ბი ყო­ველ­­ვის ფსკერ­ზე იმ­ყო­ფე­ბი­ან. დოს­ტო­ევ­­კი რე­ლი­გი­­რია, მაგ­რამ მი­სი რე­ლი­გი­­რო­ბის ცეცხ­ლი გან­­დი­ლის სიტყ­ვი­ერ ხატ­ვა­ზე შორს არ მი­დის. ეს სუ­რა­თე­ბი მარ­­ვე­დაა და­ფა­რუ­ლი ქრის­ტი­­ნო­ბის სა­მო­სით. მო­ხერ­ხე­ბუ­ლო­ბა, რომ­ლის მეშ­ვე­­ბი­თაც თა­ვის ან­არ­ქიზმს დოს­ტო­ევ­­კი ქრის­ტი­­ნო­ბას მო­არ­გებ­და, ყო­ველ­­ვა­რი საყ­ვე­დუ­რის ნი­­დაგს ქმნის მის­ტი­ფი­კა­ცი­­სა და გა­უც­ნო­ბი­­რე­ბელ სი­ყალ­ბე­ში მი­სი და­და­ნა­შა­­ლე­ბი­სათ­ვის.

იბ­სე­ნის გმი­რე­ბის სიტყ­ვა უფ­რო უმ­წიკ­­ლოა, მაგ­რამ ჩვენ უფ­ლე­ბა არა გვაქვს ვთქვათ, თით­ქოს დოს­ტო­ევ­­კის აპ­­კა­ლიფ­სუ­რი ის­ტე­რი­კა მათ­­ვის მხო­ლოდ იმ­­ტომ არ­ის უც­ხო, რომ ეს უკ­­ნას­­ნელ­ნი თა­ვის სულს ბინ­ძურ სა­მი­კიტ­ნო­ებ­ში გად­მოშ­ლი­ან. მარ­თა­ლია პირ­ქუშ­ნი არ­­ან იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი, მაგ­რამ დოს­ტო­ევ­­კის აღტყი­ნე­ბა ხომ ხში­რად ის­ტე­რი­კი­თა და ეპ­­ლეფ­სი­ით მთავ­­დე­ბა. არ ვი­ცი, რა უფ­რო სა­ში­ნე­ლია – ბე­დის­წე­რას­თან ბრძო­ლი­სას სიკ­­დი­ლის გულ­­რი­ლი მო­ლო­დი­ნი, თუ კა­რა­მა­ზო­ვე­ბის შმა­გი მის­ტი­კა. შე­იძ­ლე­ბა იყ­ოს რა­ღაც თა­ნა­ფარ­დო­ბა აპ­­კა­ლიფ­­სა და ტრა­გე­დი­ას შო­რის, მაგ­რამ არ­ამც და არ­ამც ტრა­გე­დი­­სა და ეპ­­ლეფ­სი­ას შო­რის. მის­ტი­ციზ­მის მთე­ლი ამ კლი­ნი­კუ­რი ფორ­მე­ბი­დან მის­ტი­ფი­კა­ცი­ის ცუ­დი სუ­ნი მო­დის.

იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი მო­უქ­ნე­ლე­ბი არ­­ან, მა­თი სიტყ­ვა ენ­აბ­­­ვი­ლია, ის­­ნი ყო­ველ­­ვის გა­რე­შე საგ­ნებ­სა და და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბებ­ზე ლა­პა­რა­კო­ბენ. ხო­ლო რო­ცა ამ და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბებს სიმ­ბო­ლურ მნიშ­­ნე­ლო­ბას ან­­ჭე­ბენ, ეს ძალ­ზე ნათ­ლად და უშ­­­ლოდ გა­მოს­დით. იბ­სენ­თან გა­რე სამ­ყა­რო არ­სად არ ირღ­ვე­ვა, მაგ­რამ რა­ტო­მაა ასე ძლი­­რი ეს აშ­კა­რა, თით­ქოს ხორ­­შეს­­მუ­ლი სიმ­ბო­ლო­­ბი? რა­ტომ ვთრთით, რო­ცა ბორ­­მა­ნი არ­განს იღ­ებს და ცხოვ­რე­ბას­თან შე­სა­ჭი­დებ­ლად მი­დის? და პი­რი­ქით, რა­ტომ არ გვგვრის თრთო­ლას დოს­ტო­ევ­­კის­თან კი­რი­ლო­ვის ეს სა­ში­ნე­ლი სიტყ­ვე­ბი: “შა­ტოვ, გან­გიც­დი­ათ კი ოდ­ეს­მე მა­რა­დი­­ლი ჰარ­მო­ნი­ის წუ­თე­ბი?”

იბ­სენ­თან სამ­რეკ­ლო მუ­დამ სამ­რეკ­ლოდ რჩე­ბა, მო­ცე­მუ­ლი იქ­ნე­ბა ეს პირ­და­პი­რი მნიშ­­ნე­ლო­ბით, თუ მო­ცე­მუ­ლი იქ­ნე­ბა, რო­გორც სიმ­ბო­ლო. სი­ნამ­­ვი­ლის ჩარ­ჩო­­ბი მის­­ვის არ ფარ­თოვ­დე­ბა გა­რეგ­ნუ­ლად, მაგ­რამ ყუ­რი მი­უგ­დეთ, რამ­დე­ნი მუ­სი­კაა უბ­რა­ლო, ცივ სიტყ­ვებ­ში. ვიდ­რე იბ­სე­ნის გმირ­თა სუ­ლებ­ში გარ­დაქ­­ნი­სათ­ვის ბრძო­ლა მი­დის, სუ­ლებ­ში რო­მელ­თა შე­სა­ხებ არ­­ფე­რი ვუწყით, ის­­ნი ცხოვ­რე­ბის მშე­ნებ­ლო­ბის ძველ, ნა­ცად ხერ­ხებს და სა­შუ­­ლე­ბებს იყ­­ნე­ბენ, დე­ბენ რა მას­ში მზარდ სა­­დუმ­ლო­­ბა­თა ახ­ალ თრთოლ­ვას. სიტყ­ვა­სა და ოც­ნე­ბა­ში იბ­სე­ნის გმი­რე­ბი დოს­ტო­ევ­­კის გმი­რებ­სა და ჩვე­ნი დრო­ის მის­ტი­კო­სებ­თან შე­და­რე­ბით კონ­სერ­ვა­ტო­რე­ბი, საქ­მე­ში კი ნო­ვა­ტო­რე­ბი არ­­ან. აი, რა­ტომ არ­­ან ის­­ნი უფ­რო თე­ურ­გე­ბი, ვიდ­რე ჩვენ – ახ­ლის ქა­ლაქ­ზე მე­ოც­ნე­ბე­ნი. პოს­ტი­სად­მი პა­სუ­ხის­­გებ­ლო­ბა მათ სიტყ­ვა­ძუნწს ხდის იქ, სა­დაც ჩვენ, ზურგს უკ­ან მოგ­­­რევს დოს­ტო­ევ­­კის მძი­მე მემ­­ვიდ­რე­­ბა და ენ­ად ვართ გაკ­რე­ფი­ლე­ბი. მაგ­რამ ხალ­ხი მათ გაჰ­­ვე­ბა, კა­რა­მა­ზო­ვებ­მა და ვერ­სი­ლო­ვებ­მა კი იც­­ან, რომ უკ­ან არ­­ვინ აედ­ევ­ნე­ბა და ეს მათ პა­სუ­ხის­­გებ­ლო­ბის­გან ათ­­ვი­სუფ­ლებს. აი რა­ტომ ეგ­­­ბი­ან, რა­ტომ უყ­­რე­ბენ ის­­ნი შემ­წყ­ნა­რებ­ლის თვა­ლით სა­კუ­თა­რი გო­ნე­ბის გა­ნა­თე­ბის უნ­­­და­გო­ბას, რა­ტომ ავრ­ცე­ლე­ბენ გა­ნუ­ხორ­ცი­­ლე­ბელ სა­­დუმ­ლო­­ბებს პა­ტი­­სა­ნი ად­­მი­­ნე­ბის სა­ტან­­ვე­ლად და სამ­წუ­ხა­როდ.

იბ­სე­ნის შე­მოქ­მე­დე­ბა არა მხო­ლოდ მყინ­ვა­რე­ბი­სა­კენ მო­წო­დე­ბა ან უფს­­რულ­ში ვარ­­ნის ას­ახ­ვაა, არ­­მედ ამ­­ვე დროს არ­ის მეც­ნი­­რე­ბა მწვერ­ვა­ლე­ბი­სა­კენ მი­მა­ვა­ლი გზე­ბის შე­სა­ხებ – ხი­დე­ბის აგ­­ბის, გრა­ნი­ტის აფ­ეთ­ქე­ბის სა­ინ­ჟინ­რო ხე­ლოვ­ნე­ბა. დაე, და­ვიწყე­ბულ იყ­ოს ზე­ას­­ლის მი­ზა­ნი. სა­შუ­­ლე­ბა­თა შეს­წავ­ლის შემ­დეგ ის­ევ გა­მოჩ­­დე­ბა მი­ზა­ნი და გა­ნიბ­ნე­ვა ცდო­მი­ლე­ბის ნის­ლი. ოქ­როს მახ­ვი­ლებ­მა უკ­ვე მა­შინ დაფ­ლი­თეს ის ნის­ლი, რო­ცა ნიც­შე მთა­ში გა­იჭ­რა იბ­სე­ნის გმი­რე­ბის მი­ერ კარ­გად გაკ­ვა­ლუ­ლი გზე­ბით. სწო­რედ მა­შინ გა­ვი­გეთ, რო­გო­რი თვა­ლის­მომ­­რე­ლი სიმ­დიდ­რე ბრდღვი­­ლებ­და მთა­ში ჩა­წო­ლილ ნისლს იქ­ით და რომ უკ­ვე ვე­ღა­რა­ფე­რი დაგ­ვა­კა­ვებ­და ბარ­ში. დი­ახ, არ­ის სი­ნათ­ლე! ჩვენ ეს ვი­ცით და ჩვენ­­ვის საკ­მა­რი­სია ამ­ის ცოდ­ნა. ჩვენ ჯერ შეგ­ვიძ­ლია იოლ­ას წა­ვი­დეთ იმ მრავ­ლი­საღ­­­­მე­ლი აპ­­კა­ლიფ­სუ­რი ექს­ტა­ზის გა­შე­რე, რომ­ლის შე­სა­ხე­ბაც სა­მი­კიტ­ნო­ებ­სა ან არღ­ნის ხრინ­წი­ან ხმა­ზე გვმოძღ­­რავ­­ნენ – კე­თილ­შო­ბი­ლი მარ­ტო­­ბა ას­ვე­ნებს სა­მი­კიტ­ნოს მის­ტი­კის მარ­წუ­ხე­ბი­დან თავ­დაღ­წე­ულ სულს.

ზა­რა­ტუს­­რას ხმა ჩვენ ახ­ლა რუ­ბე­კი­სა და ბრან­დის, თა­ვი­სუფ­ლე­ბის ამ მკაც­რი მებ­­ძო­ლე­ბის საფ­ლა­ვე­ბი­სა­კენ გვიხ­მობს. მრა­ვა­ლი და­პი­რე­ბა გვსმე­ნია სა­მი­კიტ­ნო­ებ­ში, სა­დაც მის­ტი­კო­სე­ბი პო­ლი­ცი­­ლებს უძ­მო­ბილ­დე­ბოდ­ნენ. სა­დაც დრო­­ბი­თი არ­­ერ­თხელ გა­­სა­ღე­ბი­ათ მა­რა­დი­­ლად. იქ­ნებ დროა, გა­მო­ვემ­­ვი­დო­ბოთ ას­ეთ სი­ფარ­თო­ვეს, შევ­­ჭიდ­როვ­დეთ, შევ­ვიწ­როვ­დეთ, შე­ვიკ­რათ და იქ­ით გა­ვუყ­ვეთ მთის ბი­ლი­კებს, სა­დაც ჰენ­რიკ იბ­სე­ნის გან­მარ­ტო­­ბუ­ლი ხა­ტია.

© “არილი”

ლელა სამნიაშვილი

* * *

სოფ­ლე­ბად ქცე­ულ სა­ტახ­ტო­ებ­ში

დარ­ჩე­ნი­ლებს – უხ­­ლა­ვი ქმნი­ლე­ბე­ბი

გვინ­თე­ბენ და გვიქ­რო­ბენ დღემ­დე -

სი­ნათ­ლეს. რო­ცა სი­ნათ­ლე მო­დის -

უკ­­ნას­­ნე­ლი დი­ზა­­ნის კა­ბებ­ში,

ზურ­­ზე მი­კე­რე­ბუ­ლი – ახ­ალ­თა­ხა­ლი,

ცვი­ლი­თა და ბუმ­ბუ­ლე­ბით შეთხ­ზუ­ლი ფრთე­ბით -

ეკ­რა­ნე­ბი­დან გვი­ღი­მი­ან თეთ­­­ბი­ლე­ბა

ლა­მაზ­მა­ნე­ბი; რო­ცა სი­ნათ­ლე მი­დის -

ვან­თებთ – ძვე­ლი და მზის­გან დამ­­ნა­რი

ფრთე­ბის ცვი­ლის სან­­ლებს; აბ­­ზა­ნებ­ში -

ძი­ლის წინ – ძვე­ლი გულ­მოდ­გი­ნე­ბით

ვი­ხე­ხავთ კბი­ლებს. და მე კი მა­ინც -

უკ­ვე მე­ოთხე გვერ­დი­თი კბი­ლი

ამ­­ვი­ღე, – არა ფო­ტო­მო­დე­ლის მსგავ­სად -

რომ ყვრი­მა­ლე­ბი უკ­ეთ და­მაჩ­­დეს, -

არ­­მედ, შე­ნი ტყუ­პის­ცა­ლი ვარ -

სტი­ვი, – ას­­თი ახ­ალ­გაზ­­და და უკ­ბი­ლო

და არ ვი­ცი რას და­ვაბ­რა­ლო -

მუ­რა­ბებს თუ გუ­დას­­ვი­რის ხმას -

რომ დაგ­ვა­ბე­და ორ­­ვე – სიტ­­ბოს სიყ­ვა­რუ­ლიც,

კბი­ლის ტკი­ვი­ლიც; სიყ­ვა­რუ­ლი და

ტკი­ვი­ლი – ჩვე­ნი ტყუ­პის­ცა­ლი

და ბე­ბე­რი და უკ­ბი­ლო სამ­შობ­ლო­­ბის.

* * *

უც­ხო ყო­ფი­ლა -

ჩე­მი ძმო­ბი­ლი -

თრო­ბის­­ვის – ყვე­ლა სუფ­რის სტუ­მა­რი;

და მეც – სუ­ლე­ლი! -

სულ ვა­ძა­ლებ­დი -

ლექ­სის ღვი­ნოს და ლექ­სის პურ­მა­რილს.

მუ­ტან­ტე­ბი

შა­ვი მერ­ცხ­ლე­ბი, თეთ­რი გუ­ლის

გა­რე­შე – შა­ვი და ვე­­ბა მერ­ცხ­ლე­ბი -

გა­სულ ზაფხულს მოფ­რინ­­ნენ

ქა­ლაქ­ში. მყის­ვე – ყვე­ლა­ზე დი­დი

შე­ნო­ბის თა­ღებს მი­აწყ­­ნენ.

ქროდ­ნენ შე­­ჩე­რებ­ლად. აშ­­ნებ­­ნენ

შავ ბუ­დე­ებს. ააშ­­ნეს სტა­ლი­ნის

ძეგ­ლის ზურ­­სუ­კან. მი­წით გა­და­ლე­სეს

შე­ნო­ბის ყვე­ლა ბზა­რი. ტა­ლა­ხის

ნამ­ცე­ცე­ბით ამ­­ავ­სეს ჰა­­რი. ძეგ­ლი -

მა­თი სი­შა­ვით შეშ­ფო­თე­ბულ

გამ­­ლე­ლებს – მშვი­დი, კმა­ყო­ფი­ლი

გად­მოჰ­ყუ­რებ­და. სა­ხელ­­წი­ფო

მო­ხე­ლე­­ბი ცდი­ლობ­­ნენ სწრა­ფად

გად­მო­სუ­ლიყ­­ნენ მან­ქა­ნე­ბი­დან,

სწრა­ფი ნა­ბი­ჯით აევ­ლოთ კი­ბე

და კარ­სუ­კან მი­მა­ლუ­ლიყ­­ნენ.

ხო­ლო მერ­ცხ­ლე­ბი – მთე­ლი ზაფხუ­ლი

ტრი­­ლებ­­ნენ საფ­­თხედ ჰა­ერ­ში

და ზაფხუ­ლი ისე გა­ვი­და -

თავს არ დას­­მი­ან არ­­ვის,

მხო­ლოდ – ქუ­ჩებ­ში და ბა­ღებ­ში -

ხში­რად ვპო­­ლობ­დით – მკვდარ

ჩი­ტებს – მკვდარ, ჩვე­­ლებ­რივ

პა­ტა­რა და თეთ­­გუ­ლა მერ­ცხ­ლებს.

* * *

ბორ­ჯო­მის პარ­­ში – ცის კრი­­ლა

ზოლს ავ­სე­ბენ ტკბი­ლი ღრუბ­ლე­ბი -

ბამ­ბის ფე­რა­დი ნა­ყი­ნე­ბი:

“ყვი­თე­ლი თუ ვარ­დის­ფე­რი?”

პა­ტა­რა გო­გო – ვარ­დის­ფერს ირ­ჩევს

და კა­რუ­სე­ლის ბი­ლე­თე­ბის გამ­ყიდ­ვე­ლი ქა­ლი -

ვი­ღაც მტი­რა­ლა ბი­ჭის

გვერ­დით სვამს, უხს­ნის:

“პა­პა ძა­ლი­ან მა­ღა­ლია,

მი­წა­ზე უნ­და დარ­ჩეს” და ის კი -

ვარ­დის­ფე­რი ღრუ­ბე­ლით ხელ­ში -

მა­­სუ­რებს, სა­ქა­ნე­ლებს, ფიჭ­ვებს დაჰ­ყუ­რებს.

მტი­რა­ლა ბი­ჭი არ ჩუმ­დე­ბა.

ვარ­დის­ფერ ღრუ­ბელს უწვ­დის -

აჩ­­მებს. ამ სი­მაღ­ლი­დან

ყვე­ლა­ზე მე­ტად – პა­პის და­ნახ­ვა უხ­­რია

და ხელს უქ­ნევს: და­მე­ლო­დე,

არ­სად წახ­ვი­დე. საკ­მა­რი­სია – ის -

ვინც გიყ­ვარს – თვალს მი­­ფა­როს

და სა­მოთხეც – შე­ნი­­ნად – შენს გარ­შე­მო -

უც­ხოდ, ავ­ად დატ­რი­ალ­დე­ბა.

ის იღ­ვი­ძებს: ზრდას­რუ­ლი და

ბამ­ბის ნა­ყინს გა­დაჩ­ვე­­ლი.

მა­მა­მი­სის რა­დი­­ში უყ­­რა­დებს

ხალ­ხის ამ­ბავს, – სა­კუ­თარ სისხლს რომ

ჰყი­დი­ან, რომ ბავ­­ვე­ბი­სათ­ვის

თბი­ლი პუ­რი იყ­­დონ. ვი­სი

ღვთა­ებ­რი­ვი ძარ­­ვე­ბი­სა­კენ მი­­დი­ნე­ბა

ამ­დე­ნი სის­­ლი?! ან რამ­დე­ნი

დო­ნო­რია კი­დევ სა­ჭი­რო – რომ ამ­­ავ­სოს,

წა­მით მა­ინც აგრ­­ნო­ბი­ნოს ეს ტკი­ვი­ლი,

ეს სურ­ვი­ლი – თბი­ლი პუ­რი­სა?!

სამ­ყა­რო უც­ხოდ და სა­ში­შად ტრი­­ლებს.

უკ­ვირს – მტი­რა­ლა ბი­ჭი -

ვარ­დის­ფე­რი ღრუ­ბე­ლით ხელ­ში -

რო­გორ სწრა­ფად ჩუმ­დე­ბა და მი­წა­ზე – თვა­ლით -

არ­ვის ეძ­ებს; ეუბ­ნე­ბა:

“აქ კარ­გია. კი­დევ ვიქ­რო­ლოთ!”

* * *

მომ­თა­ბა­რე­თა ტო­მის შვი­ლე­ბო,

არ გა­იშ­ლე­ბა თქვე­ნი თმა – ლა­ღად;

სხვი­სი მი­წის­­ვის მა­რად მშივ­რე­ბი -

მუ­ზა­რა­დე­ბით შუბ­ლებს იდ­­ღავთ;

ჩვენ ერთ­გუ­ლე­ბის ღმერ­თი გვყავს, თქვენ­­ვის -

ოქ­რო­თი – მხო­ლოდ ფერფლს ას­წო­ნი­ან -

აწმ­ყო­ში – თქვე­ნი ომ­ის ღმერ­თე­ბი,

წარ­სუ­ლიც – ფერ­­ლის თა­ნას­წო­რია;

და მო­მა­ვალ­საც – თუ გა­უს­წო­რებთ -

მახ­ვილს, – ვერ შეძ­ლებს თვა­ლი – იგ­­ვეს:

იქ­ით – ოქ­რო­თი აუწ­­ნა­ვი -

კვლავ ჩვე­ნი პუ­რის ყა­ნა ბი­ბი­ნებს.

© ”არილი”

თი­ნი­კო ხუ­ტუ­რი­ძე


­ბურთი და თა­ვი


­­ნაწილი I

მე ავ­­ღე

რე­ზი­ნის ბურ­თი და გავ­ტყორ­­ნე

შორს. ფე­ხე­ბის ქვეშ კი მი­დი­­და

მდი­ნა­რე

და ჩემს აკ­ან­კა­ლე­ბულ ან­­რეკლს

ამშ­ვი­დებ­­ნენ თხე­ლი თევ­ზე­ბი.

ქარ­­ნის მი­ლებ­ზე

შე­მომ­­­და­რი ბი­ჭე­ბი აფ­ურ­თხებ­­ნენ

მდი­ნა­რე­ში დაგ­რო­ვილ სპაზ­მებს.

ნაგ­ვის გრო­ვა­ში თეთ­რი ხო­ჭო­­ბი

მი­ას­ვე­ნებ­­ნენ შვი­ლებს

და გა­მოხ­რულ ძვლებ­ში მარ­ხავ­­ნენ.

მე ავ­­ღე

რე­ზი­ნის ბურ­თი და გა­და­ვუგ­დე

იქ­ვე მდგარ მო­ხუცს. რომ­ლის

უზ­არ­მა­ზა­რი თა­ვი ჰგავ­და

მზეს. და

ბურ­თი და­იწ­ვა. მი­მო­ვი­ხე­დე და

ვე­რა­ფე­რიც ვე­ღარ ავ­­ღე. ვე­რა­ფე­რიც

ვე­ღარ გა­და­ვუგ­დე ვე­რა­ვის ვერ­სად.

შორს

ქარ­­ნის მი­ლე­ბი აფ­ურ­თხებ­­ნენ

ცივ მდი­ნა­რე­ში და ქუ­ჩა­ში

ბავ­­ვე­ბი თა­მა­შობ­­ნენ

ბურ­თით.

ჩემს აკ­ან­კა­ლე­ბულ ან­­რეკლს

გა­დავ­­ვიე ხე­ლი და ვუ­ჩურ­ჩუ­ლე

ყელ­ში

სხვი­სი სიმ­­ვი­დე.

ნა­წი­ლი II

მე ვი­წე­ქი

გა­ტე­ხი­ლი ბეჭ­დის გვერ­დით და მი­სი

თვა­ლი

მი­ნა­თებ­და მუხ­ლის­თა­ვებს.

მრგვალ მინ­დორ­ში მუ­შე­ბი თე­სავ­­ნენ

მზე­ებს და გა­ზაფხულ­ზე ბა­რავ­­ნენ

გულ­მოდ­გი­ნედ.

სხვა მზე­­ბი ცა­ში ბჭობ­­ნენ იმ­­ზე

თუ რო­გორ ამ­­ეთხა­რათ

ძმე­ბი მზე­­ბი.

გულ­მოდ­გი­ნე მუ­შე­ბი კი შუბ­ლი­დან

ხე­ლის ზურ­გით იწ­მენ­­­ნენ ოფლს

და ჩა­ლის ქუ­დებს კი­დებ­­ნენ

ხე­ებ­ზე.

მე ვი­წე­ქი

ზურ­­ზე და ნა­გა­საკ­ში გაბ­ნე­­ლი

ატ­­მუ­რი ბომ­ბე­ბის კვამ­ლი მი­კენ­კავ­და

ფილ­­ვებს

რომ­ლე­ბიც მეწყო მი­წა­ზე ხე­ლებ­თან

ერ­თად.

ბავ­­ვებს მზის ყა­ნა­ში გა­და­­ვარ­დათ

ბურ­თი და გა­დაწყ­ვი­ტეს გაქ­ცე­ვა იქ

სა­დაც არ იქ­ნე­ბო­და ყა­ნე­ბი და

მუ­შე­ბი

გა­­ბე­რავ­­ნენ მზის­ხე­ლა ბურ­თებს.

ნა­წი­ლი III

მე არ ვი­წე­ქი

მი­წა­ზე. არც ბა­ლახ­ზე და სა­ერ­თოდ

ვე­კი­დე სა­რეცხის თოკ­ზე თავ­და­ყი­რა -

მზე­ზე ვშრე­ბო­დი.

ხე­ლე­ბი­დან კი ვწვე­თავ­დი წყალს.

ჩქარ მდი­ნა­რე­ში ჩან­და ცა.

კი­დევ ხი­დი. კი­დევ თვით­­­რი­ნა­ვი

რო­მელ­საც ნა­გა­საკ­ში

მიჰ­ქონ­და ბომ­ბე­ბი

და პი­ლო­ტებს ეკ­­თათ მზის სათ­ვა­ლე.

აი ეს ჩან­და მდი­ნა­რე­ში

კი­დევ.

მე არც ვი­ჯე­ქი. არც ვი­წე­ქი ბა­ლახ­ზე

თუნ­დაც

მი­წა­ზე -

ვჩან­დი გაღ­მა

იქ მინ­დორ­ში იაპ­­ნელ ბავ­­ვებს

ვუკ­რე­ფავ­დი ბურ­თებს და ეს­ეც ჩან­და

მდი­ნა­რე­ში კი­დევ.

სხვა არ­­ფე­რი. სხვა არ­­ფე­რი

არ იყო ირგ­­ლივ.

­მკვდარი თოვ­ლი

არ იცი რა ხდე­ბა ჩემს

გა­რეთ. და­ხუ­რე კა­რი.

სი­ნათ­ლე გაქ­რა მზე­ნაკ­რა­ვი თხე­ლი

თოვ­ლი­ვით.

ამ­­ტო­მაც ხე­ლის­ცე­ცე­ბით მო­ძებ­ნე რა­მე

ჩა­მო­ჯე­ქი სულ ერ­თი წუ­თით

ვიდ­რე სა­მო­ვა­რი წა­მო­დუღ­დე­ბო­დეს

კა­რა­ქა­რე­ულ თაფ­ლი­ან პურ­ზე

და­ვატყობ­დე უკ­­ნას­­ნელ ნაკ­ბი­ლა­რებს და

უხ­ვად შეყ­რილ კა­ბის ნა­­ჭებს შე­ვის­წო­რებ­დე.

მე­რე ერ­თად გა­ვი­დეთ გა­რეთ

სა­დაც ყო­ჩაღ­მა მა­მა­ჩემ­მა და­ბა­რა

მი­წა.

შა­ვი მი­წა და­­ფა­რა ნორ­ჩი ფუტ­­რე­ბით

იმ­ის გა­რეთ კი ამ­­ქო­ლეს მა­ღა­ლი კა­რი.

ჩვენ დავ­­ჩით შიგ­ნით -

მოგ­ვატყუ­ეს უს­­ნათ­ლო თეთ­­მა

ხე­ლებ­მა

ამ სა­მო­ვარ­საც წა­ექ­ცა ფე­ხი -

მე­ურ­მე­­ბი კე­თილ ხა­რებს უქ­ნე­ვენ შოლ­ტებს

იმ­ათ ყვი­რილ­მა შე­არ­ხია

ჩემს მუხ­ლებ­ზე და­ფე­ნი­ლი კა­ბის ნა­­ჭი.

ჩვენ დავ­­ჩით შიგ­ნით -

მე და­ვი­ნა­ხე

რო­გორ ას­წია მა­მა­ჩემ­მა დაღ­ლი­ლი თა­ვი.

შენც ხომ შე­ხე­დე

ჩემს მხრებს იქ­ით მზემ მოკ­ლა თოვ­ლი

და გა­მარ­­ვე­ბის ნიშ­ნად შეჰ­კივ­ლა.

და­ხუ­რე კა­რი.

შენ არ იც­­დი რა ხდე­ბო­და

ჩემს იქ­ით. გა­რეთ.

შენ გინ­და რომ დამ­­ლი­ჯონ ძაღ­ლებ­მა

ცო­ფი­ან­მა ძაღ­ლებ­მა ჩა­მოგ­ლი­ჯონ ფარ­და

ჩე­მი ფან­­რის

რომ­ლის მიღ­მაც გამ­­ლე­ლე­ბის ცნო­ბის­მოყ­ვა­რე.

თა­ვებს ვთლი და

ჭერ­ში ვაწყობ.

იმ­ათ ფე­ხებ­ზე და­ბე­რი­ლი ძარ­­ვე­ბი

მა­მუნ­ჯე­ბენ -

თმე­ბი მცვი­ვა.

თმე­ბი ორ­მო­ში.

შა­ვი კა­ტე­ბი კნა­ვი­ან თვა­ლებ­თან.

არა. ფე­რი

(ც) არ იცვ­ლე­ბა -

აი ხე­ლე­ბი: თი­თე­ბი არ­ას­წო­რია და

დე­და­ბე­რი ჯოხს მი­კა­კუ­ნებს თავ­ში

მე­ზობ­ლის ქა­ლე­ბი კი წვე­ლი­ან თბილ ძრო­ხებს.

ფე­რე­ბი და­მექ­ცა პე­ნი­ცი­ლი­ნის ბოთ­ლი­დან

მინ­დორ­ში ამ­­ტო­მაც გა­ჩე­ხეს ზვი­ნე­ბი და

აყ­ვა­ვე­ბუ­ლი ნაძ­ვე­ბი

სა­ხე­ში მირ­ტყა­მენ ფეს­ვებს.

ერ­თი თბი­ლი ძრო­ხა

უკ­ვე დაკ­ლეს კა­ცებ­მა.

ალ­ბათ შე­ჭა­მენ

არა ფე­რი (ც) -

დაჭ­რი­ან და ჩა­უშ­ვე­ბენ ორ­მო­ში.

შენ კი გინ­და რომ დამ­­ლი­ჯონ ძაღ­ლებ­მა

ცო­ფი­ან­მა ძაღ­ლებ­მა ჩა­მოგ­ლი­ჯონ

იმ­ათ ფე­ხებ­ზე და­ბე­რი­ლი ძარ­­ვე­ბი.

© ”არილი”

ვილ­ჰელმ შმი­დი – ექსკურსი ფილოსოფიაში – ედუარდ ჰოპერის სურათი

summerinthecity 3454

განვაგრძოთ კითხვა

ეკა ღა­ღა­ნი­ძე – სტუმარ-მასპინძე­ლი

­­­

განვაგრძოთ კითხვა

უილიამ ფოლკნერი

რო­გორ გაჰ­­ვა ფოლ­­ნე­რის ფავ­ნუ­სი პა­ნის ძა­ხილს

ლე­ლა სამ­ნი­აშ­ვი­ლი

უილ­­ამ ფოლ­­ნერ­მა წე­რა იმ რწმე­ნით და­იწყო, რომ პო­­ტი გახ­დე­ბო­და, მაგ­რამ ამ სურ­ვი­ლის გან­ხორ­ცი­­ლე­ბა მხო­ლოდ პრო­ზა­ში გახ­და შე­საძ­ლე­ბე­ლი. ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში გვაქვს მრა­ვა­ლი მა­გა­ლი­თი იმ­­სა, რომ მწე­რა­ლი მოღ­ვა­წე­­ბას პო­­ზი­ით იწ­ყებს, შემ­დეგ პრო­ზა­ზე გა­და­დის და ამ­ის სა­ფუძ­ვე­ლი თით­­მის ყო­ველ­­ვის მწერ­ლის მი­ერ სა­კუ­თა­რი შე­საძ­ლებ­ლო­ბის სწო­რად გა­აზ­რე­ბის უნ­­რია. უიშ­ვი­­თე­სია შემ­თხ­ვე­ვა (მაგ.: თო­მას ჰარ­დი), რო­დე­საც მსგავ­სი არ­ჩე­ვა­ნით მწე­რა­ლი გვი­ტო­ვებს ორ­ჭო­ფო­ბის მი­ზეზს, რა­თა იგი უკ­­თეს პრო­ზა­­კო­სად მი­ვიჩ­ნი­ოთ, ვიდ­რე პო­­ტად. მათ შო­რის, ვინც პრო­ზა­ზე გა­დას­­ლით სწო­რი არ­ჩე­ვა­ნი გა­­კე­თა, ფოლ­­ნერს ყვე­ლა­ზე ნაკ­ლე­ბად ჰქონ­და სა­ბა­ბი სა­კუ­თა­რი თა­ვი “და­მარ­ცხე­ბულ პო­­ტად” გა­მო­ეცხა­დე­ბი­ნა. მი­სი ნა­წე­რე­ბი თა­ვი­სუფ­ლად შე­იძ­ლე­ბა პო­­ზი­ად ჩავ­­ვა­ლოთ, მი­თუ­მე­ტეს, რომ დღე­­სათ­ვის ან­არ­ქის­ტუ­ლად სუ­ლაც აღ­არ გა­ის­მის პო­­ზი­­სა და პრო­ზას შო­რის ზღვა­რის არ­არ­სე­ბო­ბის იდეა.

რაც შე­­ხე­ბა ტრა­დი­ცი­ულ პო­­ზი­ას, ფოლ­­ნერ­მა აქ თა­ვი­სი სტი­ლი ნამ­­ვი­ლად ვერ იპ­­ვა, მაგ­რამ მი­სი ლექ­სე­ბი იმ­­თაა სა­ინ­ტე­რე­სო, რომ შე­უძ­ლი­ათ დაგ­ვა­ნა­ხონ, თუ რო­გორ გან­ვი­თარ­და იგი რო­გორც ხე­ლო­ვა­ნი, რო­გორ მი­აღ­წია იმ­ას, რა­საც თვით­­ყო­ფა­დო­ბას ვუ­წო­დებთ.

სა­ერ­თოდ, ძალ­ზედ მცდა­რია აზ­რი იმ­ის შე­სა­ხებ, თით­ქოს ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი გავ­ლე­ნე­ბი ხელს უშ­ლის მწერ­ლის მი­ერ სა­კუ­თა­რი ორ­­გი­ნა­ლუ­რი სტი­ლის მიგ­ნე­ბას. ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი გავ­ლე­ნა – მწერ­ლი­სათ­ვის ცხოვ­რე­ბი­სე­­ლი გა­მოც­დი­ლე­ბის მნიშ­­ნე­ლო­ვა­ნი ნა­წი­ლი, ან სუ­ლაც, – ინ­დი­ვი­დუ­­ლუ­რი გე­მოვ­ნე­ბის გა­მო­ხა­ტუ­ლე­ბაა. ფოლ­­ნე­რის შემ­თხ­ვე­ვა­ში, უბ­რა­ლოდ, – რამ­დე­ნი­მე წე­ლი­წა­დი დას­ჭირ­და ამ გა­მოც­დი­ლე­ბის გა­აზ­რე­ბა­სა და სა­ჭი­რო ფორ­მა­ში მოყ­ვა­ნას.

ფოლ­­ნე­რის მრა­ვალ­რიცხო­ვან მკვლე­ვარ­თა­გან ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე უფ­რო ცნო­ბი­ლი, – ამ­­რი­კე­ლი კლენთ ბრუკ­სი, თა­ვის ნაშ­რომ­ში “იოკ­ნა­პა­ტო­ფა­სა­კენ და მის მიღ­მა”, წერს, რომ “პო­­ტე­ბი, რომ­ლებ­საც ფოლ­­ნე­რი ქვეც­ნო­ბი­­რად თუ არ­აქ­ვეც­ნო­ბი­­რად ბა­ძავ­და, იყვ­ნენ გა­სუ­ლი სა­­კუ­ნის ოთხ­მოც­და­­თი­­ნი წლე­ბის პო­­ტე­ბი, ანუ ის­­ნი, ვი­საც “მინ­დორ­თა და ტყე­თა ღმერ­თე­ბის არ­სე­ბო­ბის შეგ­­­ნე­ბა” ჯერ კი­დევ შე­ეძ­ლოთ. ამ­­ტო­მაც, ფოლ­­ნე­რის ად­რე­­ლი ლექ­სე­ბი გვი­ან­დე­ლი რო­მან­ტიზ­მის ლექ­სე­ბია. რო­გორც მოგ­ვი­­ნე­ბით თა­ვად იხ­სე­ნებ­და, თექ­­­მე­ტი წლი­სამ აღ­მო­­ჩი­ნა სუ­ინ­ბერ­ნი: “ახ­ლა (1925) მეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ ვი­პო­ვე შე­სა­ფე­რი­სი ჭურ­ჭე­ლი, რო­მელ­შიც და­უმ­­­­რევ­ლად ჩა­ვაწყობ­დი სა­კუ­თარ ბუნ­დო­ვან ემ­­ცი­ურ ჩრდი­ლებს. მხო­ლოდ წლე­ბის შემ­დეგ მი­ვა­გე­ნი სუ­ინ­ბერ­­ში მეტს, ვიდ­რე ეს კაშ­კა­შა და ბას­რი ბგე­რა იყო”.

ამ გავ­ლე­ნით და­წე­რი­ლი ფოლ­­ნე­რის ერთ-ერ­თი ლექ­სი “Sapphics“, – სუ­ინ­ბერ­ნის ამ­­ვე სა­ხელ­წო­დე­ბის ლექ­სის გა­მო­ძა­ხილ­სა და კო­მენ­ტარს წარ­მო­ად­გენს. სუ­ინ­ბერ­ნის ის­ეთ ფრა­ზებს, რო­გო­რი­ცაა “The breasts of the nymps in the brake” (“ნიმ­ფა­თა მკერ­დი მსხვრე­ვი­სას”); “her bright breast shortening into sigh” (“ამ­­სუნ­­­ვი­სას ეკ­უმ­შე­ბა ნა­თე­ლი მკერ­დი”), – ფოლ­­ნე­რი ოთხ­ჯერ ეხ­მა­­რე­ბა: “no shortening brested nymph” (“აღ­არ ჩანს ნიმ­ფა – კუმ­­ვა­დი მკერ­დით”); “dream his bodyshortening and shuddering into his” (“ოც­ნე­ბა მას­ზე… თრთის, იკ­უმ­შე­ბა მი­სი სხე­­ლი”); “did short to sighs her breast” (“ამ­­სუნ­­­ვა­ში მი­­ლია იმ­­სი მკერ­დი”); “lies on her short and circled breast” (“აწ­ევს პა­ტა­რა, მორ­კა­ლურ მკერ­­ზე”).

ფოლ­­ნე­რის ად­რე­­ლი, გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი ლექ­სე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბა ჩვე­ნამ­დე უფ­რო – ფრან­გუ­ლი წყა­რო­­ბი­დან არ­ის ცნო­ბი­ლი, ვიდ­რე ბრი­ტა­ნუ­ლი­დან. ახ­ალ­გაზ­­და ფოლ­­ნე­რი გან­სა­კუთ­რე­ბით იყო და­ინ­ტე­რე­სე­ბუ­ლი ფრან­გუ­ლი პო­­ზი­ით, – ბა­ძავ­და და თარ­­­ნი­და მა­ლარ­მეს, პოლ ვერ­ლენს.

1924 წლის დე­კემ­ბერ­ში ფოლ­­ნერ­მა თა­ვი­სი პირ­ვე­ლი წიგ­ნი “The Marble Faun” (“მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუ­სი”) გა­მოს­ცა. ლექ­სის მეტ­რუ­ლი ზო­მა (რვა­მარ­­­ლი­­ნი სტრი­ქო­ნე­ბი) უილ­­ამ ბატ­ლერ იეიტ­სის “The Song of Happy Shepherds” (“ბედ­ნი­­რი მწყემ­სის სიმ­ღე­რა”)-დან უნ­და იყ­ოს აღ­­ბუ­ლი. ფოლ­­ნე­რის ფავ­ნუსს მარ­მა­რი­ლო­ში მო­აქ­ცე­ვენ და ბა­ღის ორ­ნა­მენ­ტად დად­გა­მენ. ერთ ხანს მას “მყვი­რა­ლა ბრბო” ცეკ­ვით გარს უვ­ლის. შემ­დეგ ფავ­ნუ­სი მი­ტო­ვე­ბუ­ლია და ბაღ­ში წე­ლი­წა­დის დრო­თა ცვა­ლე­ბა­დო­ბას გაჰ­ყუ­რებს. ფავ­ნუ­სი ცდი­ლობს გა­მო­ვი­დეს ქვი­დან, უპ­­სუ­ხოს პა­ნის ძა­ხილს, მოძ­რა­ვი სამ­ყა­როს ნა­წი­ლი გახ­დეს. მის წარ­მო­სახ­ვა­ში ჩნდე­ბა სუ­რა­თი – “I pass to cool my feet in deep rich grass” (“ვა­ბი­ჯებ, რა­თა ღრმა, ხშირ ბა­ლახ­ში გა­ვიგ­რი­ლო ჩე­მი ტერ­ფე­ბი”). მაგ­რამ ფავ­ნუ­სი ხშირ ბა­ლახ­ში ტერფს ვე­რა­სო­დეს ვერ გა­იგ­რი­ლებს. ის სა­მუ­და­მოდ მარ­მა­რი­ლო­ში რჩე­ბა “სევ­დი­ან ტუ­სა­ღად” – “a sad, bound prisoner“. აქ იგრ­­ნო­ბა კიტ­სის გავ­ლე­ნა, ფოლ­­ნე­რი ალ­ბათ გა­ტა­ცე­ბით კითხუ­ლობ­და კიტ­სის “Ode on a Gracian Um” (“ოდა ბერ­­ნულ ლარ­ნაკ­ზე”) და “Ode to a Nightingle” (“ოდა ბულ­ბულს”), სა­დაც უძ­რა­­ბა­ში ჩა­ყი­ნუ­ლი გმი­რის სევ­და გა­ის­მის.

რო­გორც ბრუკ­სი აღ­ნიშ­ნავს, “ფავ­ნუ­სის” ყვე­ლა­ზე დი­დი ნაკ­ლი ის არ­ის, რომ ახ­ალ­გაზ­­და პო­­ტი გა­წა­მე­ბუ­ლია რით­მის ძი­­ბით. ხან­და­ხან იძ­­ლე­ბუ­ლია აზ­რობ­რი­ვად გა­­მარ­თა­ვი ფრა­ზა იხ­მა­როს. ხში­რად სტრი­ქო­ნის მეტ­რუ­ლი ზო­მაც დარ­­ვე­­ლია, მაგ­რამ ხან­და­ხან გვხვდე­ბა ნამ­­ვი­ლად პო­­ტუ­რი სტრი­ქო­ნე­ბიც. მაგ.: “Content to watch by day/The dancing lights unthinking play/Ruffling the pool“; “While the startled sunlight drips/From beech and alder fingertips“; “And like a spider on a veil Climbs a moon” – “სი­­მე, თვალს რომ მთე­ლი დღე არ ღლის/ცქე­რა – თუ რო­გორ ცეკ­ვა­ვენ ლა­ღი/მზის სხი­ვე­ბი და გუ­ბეს რკა­ლა­ვენ”; “ვიდ­რე წვე­თა­ვენ სხი­ვე­ბად თხე­ლი/თი­თის წვე­რე­ბი წიფ­ლის და თხმე­ლის”; “რო­გორც ობ­­ბა – ფარ­დის ქსო­ვილ­ზე,/მი­ცო­ცავს მთვა­რე”.

ფოლ­­ნე­რის მე­­რე პო­­ტუ­რი კრე­ბუ­ლი “The green bough” (“მწვა­ნე ყლორ­ტი”) 1933 წელს გა­მოქ­ვეყ­­და და გა­ცი­ლე­ბით უფ­რო დახ­ვე­წი­ლია, ვიდ­რე “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუ­სი”, თუმ­ცა ის­იც სავ­სეა ფოლ­­ნე­რის მი­ერ წა­კითხუ­ლის ეფ­ექ­ტით. აქ იგრ­­ნო­ბა სუ­ინ­ბერ­ნი, გრეი, კიტ­სი, ექო – შექ­­პი­რის მაკ­ბე­თი­დან და ტე­ნი­სო­ნიც კი, მაგ­რამ ყვე­ლა­ზე დი­დი გავ­ლე­ნა მა­ინც ჰა­უს­მა­ნი­საა.

ფოლ­­ნე­რი წერს – “Woman bore you” (“შენ ქალ­მა გშო­ბა”), რაც ჰა­უს­მა­ნის “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­ში” (“A Shopshire Lad“) ასეა – “Woman bore me, I will rise” (“მე ქალ­მა მშო­ბა, მე გა­ვიზ­­დე­ბი”). მწვა­ნე ყლორ­­ში ვკითხუ­ლობთ – “Lifes gale may blow“, “სი­ცოცხ­ლის ქარ­მა შე­იძ­ლე­ბა და­ბე­როს”, რაც ჰა­უს­მან­თა­ნაც გვხვდე­ბა – “Through him the gale of life blew high” – “მას­ში სი­ცოცხ­ლის ქარ­ბუ­ქი ატყ­და”.

Verse Old and Nascent” (“ლექ­სი ძვე­ლი და მო­მა­ვა­ლი”), სა­დაც ფოლ­­ნე­რი წერ­და, რომ ჰა­უს­მა­ნის “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­ში” აღ­მო­­ჩი­ნა “მი­ზე­ზი – ფან­ტას­ტი­ურ სამ­ყა­რო­ში მოს­­ლი­სა”, გა­მოქ­ვეყ­­და 1925 წელს. ამ­­ვე დროს და­­ბეჭ­და ფოლ­­ნე­რის პა­ტა­რა მოთხ­რო­ბა “Out of Nazareth” (“ნა­ზა­რე­თი­დან”), რომ­ლის მთა­ვა­რი გმი­რიც, – ახ­ალ­გაზ­­და, პო­­ტუ­რი ბუ­ნე­ბის მოგ­ზა­­რი უც­ნობს უმ­ხელს თა­ვის განძს – “შროფ­შა­­რე­ლი ჭა­ბუ­კის” ეგ­ზემ­­ლარს.

ფოლ­­ნე­რის პირ­ვე­ლი რო­მა­ნი “Soldiers Pay” (“ჯა­რის­კა­ცის საზ­ღა­­რი”), აგ­რეთ­ვე 1925 წლით თა­რიღ­დე­ბა. მი­სი გმი­რია დო­ნალდ მა­ჰო­ნი, რო­მელ­საც I მსოფ­ლიო ომ­ში და­ღუ­პუ­ლად თვლიდ­ნენ, მაგ­რამ ცოცხალ-მკვდარს ქა­ლის პე­რან­­თან და თხელ­­დი­ან “შროფ­შა­­რელ ჭა­ბუკ­თან” ერ­თად იპ­ოვ­ნი­ან.

ჰა­უს­მა­ნის შემ­დეგ ყვე­ლა­ზე ძლი­­რი გავ­ლე­ნა ფოლ­­ნე­რის პო­­ზი­­ზე ტო­მას სტერნზ ელ­­ოტ­მა იქ­­ნია. ბრუკ­სის დაკ­ვირ­ვე­ბით, – “უც­ნა­­რია, რომ ელ­­ოტ­მა, რო­მე­ლიც რა­დი­კა­ლუ­რად “არ­­რო­მან­ტი­­ლია”, ას­­თი გავ­ლე­ნა მო­ახ­დი­ნა ფოლ­­ნე­რის პო­­ზი­­ზე”. ელ­­­ტი იგრ­­ნო­ბა “მარ­მა­რი­ლოს” ფავ­ნუს­ში”, აგ­რეთ­ვე რამ­დე­ნი­მე ლექ­­ში, რომ­ლე­ბიც შე­სუ­ლია კო­ლექ­ცი­­ში “Vision of Spring” – “გა­ზაფხუ­ლის ხილ­ვა”. ეს ლექ­სე­ბი ფოლ­­ნერ­მა შე­აგ­რო­ვა და უს­ახ­სოვ­რა ეს­ტე­ლა ოლდ­ჰემ ფრან­­ლინს 1921 წელს. აქ­­დან ზო­გი “მწვა­ნე ყლორ­­ში” და­­ბეჭ­და, თუმ­ცა უმ­რავ­ლე­სო­ბა გა­მო­უქ­ვეყ­ნე­ბე­ლია.

ელ­­­ტის ზე­გავ­ლე­ნა ჩანს ფოლ­­ნე­რის “პრე­ლუ­დი­ებ­შიც”. ფოლ­­ნე­რის ლექ­სი “Love Song” – ელ­­­ტის “Love Song“-ს ფეხ­და­ფეხ მის­დევს. პრუფ­რო­კის მსგავ­სად, ფოლ­­ნე­რის პერ­სო­ნა­ჟი სი­ბე­რეს აც­ნო­ბი­­რებს: “I grow old“. ფოლ­­ნე­რის გმი­რის გა­მოღ­ვი­ძე­ბა სიკ­­დი­ლის ტოლ­ფა­სია – “to wake him, and he dies“. ელ­­ოტ­თან ეს მო­მენ­ტი შემ­დეგ­ნა­­რად გად­მო­­ცე­მა – “Till human voice wake us, and we drawn” (“ვიდ­რე ძა­ხი­ლი – ად­­მი­­ნის გა­მოგ­ვაღ­ვი­ძებს და ფსკე­რი­სა­კენ და­ვეშ­ვე­ბით”).

ფოლ­­ნე­რი­სად­მი მიძღ­­ნილ თა­ვის ნაშ­რომ­ში ბრუკ­სი წერს: “მი­­ხე­და­ვად იმ­­სა, რომ ჰა­უს­მა­ნი და ელ­­­ტი ვერ და­ეხ­მარ­ნენ ფოლ­­ნერს, – გა­და­ეჭ­რა თა­ვი­სი, რო­გორც პო­­ტის პრობ­ლე­მე­ბი, მათ­მა მიდ­გო­მამ რე­­ლო­ბი­სად­მი, ად­­მი­­ნი­სად­მი, – დი­დი რო­ლი ით­­მა­შა ფოლ­­ნე­რის მსოფ­­­ხედ­ვე­ლო­ბა­ზე. ამ­ას­თან, აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ ჰა­უს­მა­ნი – ბო­ლო რო­მან­ტი­კო­სი, ელ­­­ტი კი მკაც­რად მო­აზ­როვ­ნე “ინ­ტე­ლექ­ტუ­­ლი” – ჭკვი­­ნი, ირ­­ნი­­ლი და თა­ნა­მედ­რო­ვე იყო”.

იმ პე­რი­ოდ­ში, რო­დე­საც ლექ­სებს წერ­და, ფოლ­­ნერს ჯერ კი­დევ არ ჰქონ­და აღ­მო­ჩე­ნი­ლი იოკ­ნა­პა­ტო­ფას ოლ­ქი. კლენთ ბრუკ­სის სიტყ­ვე­ბით რომ ვთქვათ, “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუს­ში” მი­სი მშობ­ლი­­რი მი­სი­სი­პის ლურ­ჯი მთე­ბის ნაც­­ლად მდე­ლო­­ბი და გო­რა­კე­ბია მი­მობ­ნე­­ლი. აქ ყვა­ვის მა­ნა­ნა. თი­ვის­სა­ხუ­რა­ვი­ან კო­ტე­ჯებს ზე­მოთ ბულ­ბუ­ლე­ბი და შაშ­ვე­ბი მღე­რი­ან, რაც – ევ­რო­პულ სუ­რათს უფ­რო ქმნის, ვიდ­რე ამ­­რი­კულს. ფოლ­­ნე­რის შაშ­ვებს სწო­რედ ის­­თი ხმა აქვთ, რო­გო­რიც ჰა­უს­მა­ნის ლექ­­ში”. ასე რომ, “მარ­მა­რი­ლოს ფავ­ნუს­ში” ფოლ­­ნე­რი­სათ­ვის სა­ტუ­სა­ღოდ ქვის მა­გი­ერ – ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ზე­გავ­ლე­ნა, თუ ამ ზე­გავ­ლე­ნის სა­კუ­თა­რი ნი­ჭის შე­სა­ფე­რი­სად გა­მო­ყე­ნე­ბის უუნ­­რო­ბა უნ­და მი­ვიჩ­ნი­ოთ. ფოლ­­ნერს უნ­და და­ემ­­­­რია ეს მარ­წუ­ხე­ბი, თო­რემ მი­სი ქმნი­ლე­ბე­ბი, მი­­ხე­და­ვად აქა-იქ გა­მობ­­წყი­ნე­ბუ­ლი სტრი­ქო­ნე­ბი­სა, სა­მუ­და­მოდ ცა­რი­­ლი დარ­ჩე­ბო­და. ეს ბრძო­ლა მსგავ­სი ეფ­ექ­ტე­ბის წი­ნა­აღ­­დეგ მა­ნამ­დე გაგ­­ძელ­და, ვიდ­რე ფოლ­­ნერ­მა “Pylon” (“პი­ლო­ნი”) არ შექ­­ნა (1935).

ფოლ­­ნე­რი არ­ას­წო­რად მოხ­­და დრო­ში. რო­გორც ბრუკ­სი ამ­ბობს, – “მის ლექსს რე­­ლიზ­მი სჭირ­დე­ბო­და, – ჩამ­­რალ რო­მან­ტიზ­­თან შე­ზა­ვე­ბუ­ლი”. ფოლ­­ნე­რის სა­­კე­თე­სო ლექ­სე­ბი იძ­ლე­ვა იმ­პულსს, რომ მას შე­იძ­ლე­ბა პო­­ზი­­შიც ეთქ­ვა თა­ვი­სი სათ­­მე­ლი, მაგ­რამ ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, ალ­ბათ მის ბრწყინ­ვა­ლე პრო­ზა­ში ნათ­­ვა­მი და­­კარ­გე­ბო­და.

სწო­რედ პრო­ზა­ში წერს ფოლ­­ნე­რი, რო­გორც და­ბა­დე­ბით პო­­ტი. რო­მა­ნებ­ში – “სო­ფე­ლი”; “ხმა­­რი და მძვინ­ვა­რე­ბა”; “აბ­­სა­ლომ! აბ­­სა­ლომ!” – აიკი, ბენ­ჯი, კვენ­ტინ კომ­­სო­ნი, მის რო­ზა – ამ პო­­ზი­ის მა­ტა­რე­ბელ­ნი არ­­ან.

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია ფოლ­­ნე­რის პი­­სა – ლექ­სად “მა­რი­­ნე­ტე­ბი”. რაც შე­­ხე­ბა მი­სი ყვე­ლა­ზე უფ­რო სა­ინ­ტე­რე­სო ლექ­სე­ბის უმ­რავ­ლე­სო­ბას, ის­­ნი 1925 წელს არ­ის და­წე­რი­ლი და არ­­სო­დეს არ გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლა. ეს ლექ­სე­ბი თავ­მოყ­რი­ლია პა­ტა­რა, ხელ­ნა­წერ წიგ­­ში სა­თა­­რით “To Helen: A Courtship“. ის­­ნი წარ­მო­ად­გე­ნენ ფრაგ­მენ­ტებს ფოლ­­ნე­რის პი­რა­დი ცხოვ­რე­ბი­დან და ავ­ტო­რის ელ­ენ ბე­ირ­დით გა­ტა­ცე­ბის პე­რი­ოდს ემთხ­ვე­ვა.

არ გვხვდე­ბა 1926 წელ­ზე უფ­რო გვი­ან და­თა­რი­ღე­ბუ­ლი არ­ცერ­თი ლექ­სი. აქ­­დან უკ­ვე ფოლ­­ნე­რის პრო­ზა იწ­ყე­ბა – პო­­ზი­ას შე­ხორ­ცე­ბუ­ლი.

© “არილი”

გია ხო­მე­რი­კი – ვარსკვლავი და სხვა ლექსები

gia khomeriki

განვაგრძოთ კითხვა