პოსტები კატეგორიიდან: კრიტიკა

ზაზა შათირიშვილი – პოეტი და პოეზია ევროპულ კულტურაში

ანტიკური კულტურის არქაულ პერიოდში პოეზია ხსოვნის, მოხსენიების, დამახსოვრებისა და მეხსიერების აქტუალურ ფორმას წარმოდგენს. სწორედ ასე უნდა გავიგოთ ჰომეროსის პოეზიის “ორალური ხასიათი” – ერთი მხრივ, იმახსოვრებენ თვითონ პოეტურ ნაწარმოებს, ხოლო მეორე მხრივ, პოეზიისა და პოეტური ნაწარმოების მეშვეობით ახსოვთ გმირის უკვდავი სახელი და დიდება. მაშასადამე, სახელი და დიდება ევროპული პოეზიის სათავეებიდანვე განსაზღვრავს პოეტური ენის (ენების) მთელ შემდგომ ისტორიასა და ტრადიციას (ტრადიციებს).
ილიადას ერთ-ერთი მთავარი თემა – ესაა kleos apthiton – უჭკნობი, უკვდავი სახელი (დიდება), რომლისთვისაც იბრძვის აქილევსი. აქილევსი რამდენჯერმე მიუთითებს, რომ მისი მიზანი უკვდავი სახელის მოპოვებაა, რომლის გარანტია სწორედ “ეს პოემა” იქნება, რომ სწორედ ილიადას მეშვეობით დაიმახსოვრებენ მის სახელს. ჰომეროსის ამ პოემის თემა მოკლედ ასე შიძლება გადმოიცეს: “სჯობს სახელისა მოხვეჭა ყოველსა მოსახვეჭელსა” (რუსთაველი).
ჰომეროსის პოემას (პოემებს), ფაქტობრივად, რიტუალური დანიშნულება აქვს. რიტუალური ინიციაცაციის გავლის შემდეგ მცირეაზიელი მეფე სარპედონი (ზევსის შვილი), ტროას ომში იღებს მონაწილეობას. გმირული სიკვდილის შემდეგ ნიმფებს მისი სხეული მშობლიურ ქალაქში გადააქვთ, სადაც ის “ღმერთი ხდება”, რის შემდეგაც აწესებენ მის კულტს (როგორც გვიჩვენებს ამას ამერიკელი კლასიკოსი ფილოლოგი გრეგორი ნადი თავის ერთ გამოკვლევაში).
აქედან გამომდინარე, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ტროას ომი რიტუალური ინიციაციაა, ხოლო გმირული სიკვდილი – ღმერთად გახდომის პირობა (რიტუალური ინიციაციის გავლა ხომ სიმბოლურად სიკვდილსა და ახალ დაბადებას – უკვდავებას, “განღმრთობას” ნიშნავს). ამ აზრით, ილიადა ყველაფერთან ერთად გმირის უკვდავების გარანტია და მისი უკვდავი სახელის “მოსახსენიებელია”, როგორც მერაბ მამარდაშვილი იტყოდა, “ხსოვნის მანქანაა”.
უკვე პლატონს სრულიად აღარ ესმის ილიადას ეს სიღრმისეული დანიშნულება. მისი აზრით, ჰომეროსმა ღმერთებზე ბევრი უმართებულო რამ თქვა და უფრო მეტიც – ჰომეროსი (და, საზოგადოდ, პოეტი) “ჩრდილების შემოქმედია” – ის ჭეშმარიტ რეალობას კი არ გვიჩვენებს, არამედ – ოდენ ბაძავს მას – “მეორე რეალობას” – და “ჩრდილის ჩრდილსა” და “ანარეკლის ანარეკლს” ქმნის. სწორედ ესაა, ე.წ. პლატონური “მიმესისის” მნიშვნელობა.
აქ ჩვენ ჭეშმარიტი რეალობის პლატონისეულ მნიშვნელობაზე არ შევჩერდებით. შევნიშნავთ, რომ ამ რეალობას ჭვრეტენ ღმერთები და ადამიანის უკვდავი სული (განხორცილებამდე და სიკვდილის შემდეგ). ხოლო ფილოსოფოსის ცხოვრება სხვა არაფერია, თუ არა სიკვდილისთვის მზადება – მზადება იმისათვის, რომ სიკვდილის შემდეგ უჭვრიტოს ჭეშმარიტ რეალობას – იმას, რაც თავისთავად არსებობს – ღმერთს. ამ აზრით, ფილოსოფიას პლატონი რიტუალურ ფუნქციას აკისრებს – სიკვდილის გზით “განღმრთობა” ფილოსოფოსის მოვალეობაა. სწორედ ამიტომ, ჰომეროსიცა და პოეზიაც, საზოგადოდ, “მიმესისია” – “ჭეშმარიტი რეალობის (ყოფნის) ანარეკლია”. პოეზია წინასწარმეტყველების მსგავსი მოვლენაა, პოეტის შთაგონება წინასწამეტყველის – მისანის (პითიას) “მანიას” – უგონობას ჰგავს, მაგრამ პოეზიაა არაა სიკვდილისთვის მზადება და თავად ჭეშმარიტი რეალობის ჭვრეტა.
ვერგილიუსისთვისაც უცნობია ჰომეროსის პოემის დანიშნულება – მისი რიტუალური ხასიათი. ენეასი მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც ის რომის დამფუძნებელია. ამდენად, “მარადიული რომი” და რომის უკვდავი სახელია ვერგილიუსის პოემის მთავარი თემაცა და გმირიც. ავგუსტუსის ხანის პოეტებისათვის, პოეტი წინასწარმეტყველია (vates). სწორედ ამგვარად ესმით პოეტის დანიშნულება ჰორაციუსსა და ოვიდიუსს.
დაბოლოს, დანტე კომედიაში აგრძელებს ამ ტრადიციას – ის თავის თავს წარმოგვიდგენს როგორც პოეტსა და წინასწარმეტყველს, ოღონდ დანტესთან რომაულ vates-ს ბიბლიური წინასწარმეტყველის ფიგურა ანაცვლებს.
ამ მცირე ექსკურსის შემდეგ დავსვათ ამგვარი კითხვა: ვისთვის იწერება ლექსი XIX-XX საუკუნეებში? განსხვავებით წინა ისტორიული პერიოდებისაგან, პოეზია იწერება და იქმნება “წარმოსახვითი მკითხველისათვის”, ვისაც გენიალური ოსიპ მანდელშტამი “შორეულ თანამოსაუბრეს” (“дальний собеседник”) უწოდებდა.
აქ უნდა გამოვიყენო თანამედროვე ფრანგი ფილოსოფოსის ალენ ბადიუს კონცეპტი – “პოეტთა საუკუნე” (l’ âge des poètes). ბადიუ გულისხმობს პოეზიისა და ფილოსოფიის განსაკუთრებულ კავშირს, რომელიც, მისი აზრით, 1860-1960 წწ.-ებში არსებობდა – არტურ რემბოდან პაულ ცელანამდე. ცხადია, ბადიუ არ საუბრობს “პოეტი-წინასწარმეტყველის” ხატზე, არამედ იმ განსაკუთრებულ “მეტაფიზიკურ სტატუსს” მონიშნავს, რომელიც პოეზიამ (და, გარკვეულწილად, საზოგადოდ, ლიტერატურამაც) XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან შეიძინა.
ბადიუსაგან განსხვავებით, მე მიმაჩნია, რომ პოეზიამ (და ლიტერატურამ, განსაკუთრებით – რომანმა) “ექსისტენციალური” მეგზურის “კომპენსატორული” როლი იტვირთა, რაც ქრისტიანული ცივილიზაციის “დასასრულმა” გამოიწვია. აქვე შევნიშნავ, რომ XX საუკუნის დიდი ინგლისელი თეოლოგისა და ქრისტიანი მწერლის სი ეს ლუისის კვალდაკვალ, მეც მგონია, რომ “ქრისტიანული ცივილიზაციის დასასრული” ნიშნავს სოციალურ ცხოვრებაზე ქრისტიანობის გავლენის შესუსტებას და არა – ქრისტიანობისა თუ ეკლესიის კრიზისს.
სწორედ მაშინ, როცა ავტონომიურ ევროპულ კულტურას ქრისტიანული საფუძველი გამოეცალა, პოეზია ექსისტენციალური მეგზური და ნამდვილი “ნუგეშინის-მცემელი” გახდა. ადამიანებმა მასობრივად მიმართეს პოეზიას (და, საზოგადოდ, ლიტერატურას) იმგვარად, როგორც მანამდე რელიგიას მიმართავდნენ ხოლმე – დაიწყო ერთგვარი “პოეტური პილიგრიმობა”: ჩნდება შექსპირის კულტი, ტოლსტოის კულტი, დოსტოევსკის კულტი; ჰოლდერლინს, ვალერისა თუ რილკეს ისეთივე “ექსისტენციალური გატაცებით” კითხულობენ, როგორც ქრისტიანულ ლათინურ საშუალო საუკუნეების მიწურულს თომა კემპიელის სახელით ცნობილ ტრაქტატს De imitatione Christi-ს (ქრისტეს მიბაძვისათვის). პოეზიაში ეძებენ ცხოვრების საზრისსა და მეტაფიზიკურ გზამკვლევს.
სწორედ ეს “პოეტთა საუკუნე” დასრულდა XX საუკუნის 60-ანი წლებში. ნელ-ნელა დაიწყო ნაციონალურ კანონთა ფრაგმენტაცია და, ამასთანავე, შესუსტდა ლიტერატურის საგანმანათლებლო ფუნქცია. XXI საუკუნის დასაწყისისათვის ლიტერატურის “მეტფიზიკური” როლი საბოლოოდ ამოიწურა – დასავლური საზოგადოების ფრაგმენტაციამ “პოეტური პილიგრიმობის” საერთო ცენტრ(ებ)ისათვის ადგილი აღარ დატოვა. დადგა “სერვისის ადამიანის” – სოციოლოგთა და მენეჯერთა – დრო. “პოეტთა საუკუნე” დამთავრდა.
XX საუკუნის 60-ანი წლებიდან მოყოლებული პოეზია, ფაქტობრივად, უადრესატო ხდება – ლექსი იწერება “ენისათვის და ენის შესასხმელად” – იოსიფ ბროდსკის მოსაზრება, რომ პოეზია ენის ავტოკომუნიკაციაა, რომ ენაა პოეზიის ჭეშმარიტი ადრესანტი (შემოქმედი) და ადრესატი (მსმენელი-მკითხველი) არსებითად და ზუსტად გამოხატავს დღევანდელ მდგომარეობას.
ცხადია, ყოველივე ამის ერთი-ერთი მთავარი მიზეზი ისიცაა, რომ დასავლური განათლების სისტემის ცენტრს ლათინური ენა და, აქედან გამომდინარე, ლათინური პოეზია აღარ წამოდგენს – ევროპული სკოლისა და ტრადიციის უწყვეტობას ხომ ისიც განაპირობებდა, რომ IV საუკუნის პოეტი ავსონიუსიც, დანტეც, ბოდლერიცა და ელიოტიც სკოლაში ერთსა და იმავე მთავარ პოეტებს – ვერგილიუსს, ჰორაციუსს, ოვიდიუსს… – სწავლობდნენ და იზეპირებდნენ. ეს სიტუაცია XX საუკუნის 60-იანი წლებიდან მოყოლებული რადიკალურად იცვლება – დღეს კლასიკურმა ენებმა და კლასიკურმა პოეზიამ ევროპულ სკოლაში პოზიციები საბოლოოდ დათმო.
აქ საჭიროა კიდევ ერთი რამის დამატება: განსხვავებით პოსტმოდერნისტული პროზისაგან, რომელიც “დაბალი Fჟანრების” (დეტექტივი, ტრილერი, ეროტიკა, ფანტასტიკა/ფენტეზი და ა.შ.) ათვისებით ფართო მკითხველს “თავს აკითხებს” და კომერციულადაც, გარკვეულწილად, წარმატებულია (მაგალითად, უმბერტო ეკო, პამუკი, პერეს-რევერტე, პიტერ აკროიდი, უელბეკი, პოლ ოსტერი, აკუნინი, პელევინი, აკა მორჩილაძე და ა.შ. – არ დაგვავიწყდეს “ორმაგი კოდირებაც”, როცა ერთსა და იმავე ნაწარმოებს “უბრალო” მკითხველი აღიქვამს როგორც “ჩვეულებრივ” დეტექტივს, ხოლო “დახვეწილი მკითხველი” – როგორც მეტაფიქციურ – საკუთარი თავის ინტერპრეტაციის შემძლე პალიმფსესტს; აქვე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ თანამედროვე პროზის აქტუალობას დიდწილად ჰოლივუდი განსაზღვრავს) – განსხვავებით ლექსის მკითხველი თუ მსმენელი აუდიტორია ორ არათანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი: ერთი – “გათითოკაცებული” (“ელიტური”) – ნაწილი, ალბათ მაინც ინერციით, პოეზიას კვლავ “ექსისტენციალურ მეგზურად” აღიქვამს (აქედან – ჩუვაში ეროვნების შესანიშნავი რუსულენოვანი პოეტის აწ განსვენებული გენადი აიგის ცელანისმსგავსი ცნობადობა თანამედროვე ევროპაში), ხოლო, მეორე მხრივ, – ჩვენს წინაშეა, მაგალითისათვის, რეპის მომხმარებელთა უზარმაზარი აუდიტორია. ამ ორ აუდიტორიას შორის კომუნიკაცია, ფაქტობრივად, შეუძლებელია.
დღეს თანამედროვე პოეტის წინაშე სამი ალტერნატივაა: პირველი – გახდეს ახალი რაფსოდი და შეუერთდეს თუფაქ შაკურისა თუ ემინემის დასს; მეორე – შექმნას ლექსები პროფესიონალთათვის როგორც პროფესიონალმა – თანამედროვე მხატვრის მსგავსად, რომელიც თავის ინსტალაციას ქმნის არა მნახველისა თუ შემფასებლისთვის (მოყვარულთათვის), არამედ – უშუალოდ დამკვეთისათვის – მუზეუმისა თუ გალერეისთვის, გალერეის კურატორისათვის, ასევე, დღევანდელი პროფესიონალი პოეტიც წერს არა მკითხველისათვის (მოყვარულთათვის), არამედ – უნივერსიტეტების პროფესორთა და აკადემიურ მკვლევართათვის; უფრო მეტიც – ხშირ შემთხვევაში თავად პოეტიც უნივერსიტეტის პროფესორია – ჯონ ეშბერი, მარკ სტრენდი, იოსიფ ბროდსკი, შეიმას ჰინი, ლევ ლოსევი, ტომას ვენცლოვა ამის თვალსაჩინო მაგალითები იყვნენ და არიან.
მაგრამ არსებობს მესამე ალტერნატივაც. პოეტს მუდამ შეუძლია დაუბრუნდეს იმ ინსტიტუციურ საწყისს, საიდანაც წარმოიშვა ევროპული ლირიკა – ლოცვით-მედიტაციურ პრაქტიკასა და ჟანრს. როგორც ცნობილია, ევროპული ლირიკა XVI-XVII საუკუნეებში სწორედ ამგვარად იწყება ინგლისში, ინგლისური ნაციონალური ეკლესიის (ანგლიკანობის) წიაღში, სადაც ინგლისური ენის სივრცეში ხდება ლათინურენოვანი ლოცვით-მედიტაციური ჟანრისა და პრაქტიკის გადანერგვა – ჯონ დონი არა მხოლოდ სენ-პოლის წინამძღვარია, არამედ – ინგლისური მეტაფიზიკური პოეზიისა და ევროპული ლირიკული პოეზიის ერთ-ერთი დამფუძნებელი, რომლის ლირიკული მედიტაციების საფუძველი წმ. ეგნატე ლოიოლას სულიერი ვაÒჯიშები – მედიტაციებია (იხ. ამის შესახებ: ინგლისელი ფილოლოგის, ლუის მარტცის გამოკვლევები).
სწორედ ინგლისური ლირიკული პოეზიიდან იწყება თანამედროვე ლირიკული პოეზია, რომელიც ვრცელდება ჯერ საფრანგეთსა და გერმანიაში, ხოლო შემდეგ – სხვა ევროპულ ქვეყნებსა და რუსეთში. ამ გავრცელებისას ის ნელ-ნელა “ივიწყებს” თავის გენეალოგიას – წყდება ლოცვით პრაქტიკას როგორც თემეტურად, ისე – ინსტიტუციურად. თუმცა, დროდადრო “ჟანრული მეხსიერება” მაინც თავს გვახსენებს, ოღონდ ამჯერად უკვე, ძირითადად, კათოლიკე პოეტებთან და აღმოსავლური ქრისტიანობის სივრცეში – კლემენს ბრენტანოÓ, პუშკინის, ლერმონტოვისა და ბარათაშვილის ცალკეული ლექსები, ჟიულ ლაფორგი, ჯერარდ მენლი ჰოპკინსი, ვლადიმირ სოლოვიოვი, პოლ ვერლენის გვიანდელი ლირიკა; XX საუკუნეში – ფრანსის ჟამი, შარლ პეგი, პოლ კლოდელი, მაქს ჟაკობისა და უისტან ჰიუ ოდენის გვიანდელი შემოქმედება, ვიაჩესლავ ივანოვი, გერტრუდ ფონ ლე ფორტი, გაბრიელა მისტრალი, ოსიპ მანდელშტამი, ბორის პასტერნაკი (განსაკუთრებით – იური ჟივაგოს ლექსები), ანა ახმატოვა, ტომას ელიოტი (მოყოლებული ნაცრისყრის ოთხშაბათიდან), იოსიფ ბროდსკის მირქმა და საშობაო ლექსების მრავალწლიანი წყება…
“ელიტური პოეტი” დღეს სწორედ ამ ორი ალტერნატივის წინაშეა – იყოს პოეტი-მეცნიერი მეცნიერთათვის (ალექსანდრიული ტიპის ერუდიტი-პოეტის მსგავსად), სადაც მისი აუდიტორია ოდენ ინტელექტუალური ელიტით ამოიწურება, ან იყოს მედიტაციური პოეტი, რომელსაც ათვისებული აქვს ევროპული პოეზიის მთელი გამოცდილება და რომლის აუდიტორიაც პოტენციურად უსაზღვროა, რადგან ისევე როგორც ქრისტინული უწყება, მისი პოეზიაც ნებისმიერი ადამიანისთვისაა განკუთვნილი.
დაბოლოს, პოეზია, როგორც უკვე აღვნიშნე, იწყება როგორც ხსოვნის, მესხიერებისა და დამახსოვრების ხელოვნება – ესაა მოსახსენიებელი, რისი მეშვეობითაც ახსოვთ ჯერ ღმერთის სახელი, შემდეგ გმირის (რომელიც ღმერთი ხდება სიკდილის შემდეგ) უკვდავი სახელი, ხოლო შემდეგ თვითონ პოეტის სახელი. ამიტომაც, ჰომეროსის პოეზია “ორალური პოეზიაა” ორივე მნიშვნელობით – პოეზიის მეშვეობით იმახსოვრებენ გმირის უკვდავ სახელს და, ამავე დროს, ზეპირად იმახსოვრებენ თვითონ ტექსტს და ახსოვთ პოეტის უკვდავი სახელი.
დაზეპირებას რიტუალური მნიშვნელობა აქვს – ჩვენ ვიმახსოვრებთ და ვიზეპირებთ იმას, რაც საკრალურია. სწორედ ამიტომ ვიცით ზეპირად ლოცვები და ლექსები. როდესაც თანამედროვე სკოლამ, საზოგადოდ, ლექსების დაზეპირებაზე უარი თქვა, ამით სწორედ ის ფაქტი გაცხადდა, რომ დამთავრდა პოეტთა ეპოქა, დამთავრდა დრო, როცა პოეზია საკრალური იყო. თანამედროვე ადამიანი მოლოდ კანონებს იზეპირებს, რადგანაც დღეს საკრალური მხოლოდ კანონია (ადამიანის უფლებათა დეკლარაცია და ა.შ.).
ლექსი, რომელიც არ გვახსოვს, რომელსაც არ ვიზეპირებთ, აღარაა ლექსი, ლექსი, რომელიც მხოლოდ გამოკვლევისა და სტატიებისთვის იწერება ისეთივე სამუზეუმო ექსპონატია, როგორც ხელოვნების ნაწარმოები, რომელიც მხოლოდ გალერეისთვის იქმნება. მაგრამ ლექსი, რომელიც უბრუნდება თავის საწყისს – უკვდავი სახელის დამახსოვრებას – ფაქტობრივად, ისევ ლოცვა ხდება.

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

ერაზმუს როტერდამელი – სისულელის ქება

მალხაზ ხარბედია
სიბრძნე სისულელისა
ანუ, რატომ უნდა გამოვტოვოთ წიგნის კითხვისას შესავალი

ერაზმუს როტერდამელი. სისულელის ქება. ლათინურიდან თარგმნა, შესავალი წერილი და შენიშვნები დაურთო ლალი კოჭლამაზაშვილმა. რედაქტორი ნანა ტონია. თბ. “ლოგოსი”, 2002.

წაკითხვა, თარგმანება და შროშანთა შრიალი

თავად ერაზმუსი ბრძანებს, “რაც უფრო ფართოდაა გავრცელებული ესა თუ ის მოვლენა, მით უფრო დასაფასებელიაო”. ჰოდა, მოდით დავაფასოთ ჩვენში ასე გავრცელებული სისულელე და მივუძღვნათ ერთი პატარა ხოტბა მასა და მის “განმადიდებელს”, ერაზმუს დეზიდერიუს როტერდამელს.
წიგნის მთარგმნელმა თავისი წინასიტყვაობა შტეფან ცვაიგის სიტყვებით დაასათაურა – “დიადი მივიწყებული”, რომელიც მართალია მხოლოდ ერაზმუსს მიემართება, მაგრამ ამ ცნების ქვეშ ბევრი ის “უიღბლო” ავტორიც უნდა ვიგულისხმოთ, ვისაც დღემდე არ გაუმართლა და ვერ ეღირსა გადმოქართულებას. მათი ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანდა, თუმცა ყველაზე სამწუხარო მაინც ისაა, რომ ქართველების უმრავლესობას ესა თუ წიგნი უკვე თარგმნილი ჰგონია ხოლმე და მისი პირველად გამოცემისას გაკვირვებულები კითხულობენ, “კაცო, ეს წიგნი ხომ თარგმნილი იყო?!”. ასე დაემართა ჩვენს სარეცენზიო წიგნსაც და უნდა ითქვას, რომ ამგვარი ფაქტი ერთი მხრივ გულგრილობასა და ინტელექტუალურ ამნეზიაზე, მეორე მხრივ კი გარკვეულ კულტურულ თვითდაჯერებულობაზე მეტყველებს.
ჩემი აზრით, ეს წიგნი გამონაკლისია უკანასკნელი წლების გამოცემებს შორის და უპირველეს ყოვლისა იმიტომ, რომ იგი შესაბამისი სამეცნიერო აპარატითაა აღჭურვილი (თუმცა, როგორც დავინახავთ, ამ გამოცემის სამეცნიერო ხასიათი გარკვეულ მიზეზთა გამო ეჭვს იწვევს). “სისულელის ქება” სათარგმნად ერთ-ერთ ურთულეს ტექსტს წარმოადგენს, ლათინური და ბერძნული ენების ფლობის გარდა იგი ისტორიულ-კულტურული კონტექსტის ღრმა ცოდნასაც გულისხმობს და მისი გადმოქართულება, ბუნებრივია, მთარგმნელისგან განსაკუთრებულ ძალისხმევას მოითხოვს. ქალბატონმა ლალი კოჭლამაზაშვილმა მშვენივრად თარგმნა ეს წიგნი და ამომწურავი კომენტარებიც დაურთო, სადაც ვრცლად განმარტა ერაზმუსის ურთულესი ალუზიები. ჩემი აზრით ეს ერთ-ერთი უმთავრესი ღირსებაა წიგნისა და არა იმიტომ, რომ განსაკუთრებულად განვრცობილია ეს შენიშვნები (ამგვარი განვრცობა ხშირად ვნებს ხოლმე ტექსტს), არამედ იმის გამო, რომ კომენტარები არ შემოიფარგლება მხოლოდ მითოლოგიურ გმირთა სახელების უფერული და არაფრისმთქმელი განმარტებით, რითაც ასე ვართ “განებივრებული” ქართველი მკითხველი (ვთქვათ ასე: “ჰერაკლე – ზევსისა და ალკმენას ვაჟი, სასწაული ძალის პატრონი, დაიბადა თებეში და ა.შ.”).
ძველი ლიტერატურის მოყვარულებს შევახსენებ პეტრონიუსის 20-იანი წლების შესანიშნავ, იარხო-პიოტროვსკისეულ გამოცემას (ამ წიგნის რეპრინტი, თუ არ ვცდები, 1990 წელს გამოვიდა), სადაც კომენტარები თავად ტექსტზე არანაკლებ საინტერესოდ იკითხება და საერთოდაც, კლასიკური ლიტერატურის ხშირად ფრაგმენტული, ან ბუნდოვანი ტექსტების ხარვეზებს სწორედ განმარტებათა სიმწყობრე გამოასწორებს ხოლმე.
მთარგმნელმა წინასიტყვაობაც წარუმძღვარა ტექსტს, თუმცა სამწუხაროდ იმდენად “გააფართოვა” კონტექსტი, რომ მასში ერაზმუსისთვის ლამის არც დარჩა ადგილი. მაგრამ ამაზე მოგვიანებით, ახლა კი ისევ თარგმანს მინდა დავუბრუნდეთ.
ქალბატონი ლალი დიდხანს მუშაობდა ამ წიგნზე და შესაბამისად თარგმანსაც ეტყობა ამ მრავალწლიანი და მრავალჯერადი წაკითხვა-თარგმანების კვალი. თუმცა მხოლოდ გარჯას ვერ მივაწერთ ასეთ წარმატებულ შედეგს, აშკარაა, რომ აქაც საქმე გვაქვს მთარგმნელისთვის აუცილებელ, თანაშემოქმედების იმ “დანაშაულთან”, რომლის გარეშეც ვერც ერთი კარგი თარგმანი ვერ შეიქმნებოდა.
არ შემიძლია არ დავიმოწმო სიტყვათა თამაშზე აგებული ერთი არაჩვეულებრივი ალუზიის თარგმანი, რომელსაც ჰომეროსთან მივყავართ: “ტროას კედელთან მოხუცები მიმსხდარან და მუსაიფობენ, მათი ხმა კი შროშანთა შრიალს მოჰგავს”. მაინც რაში მდგომარეობს ამ ალუზიის არაჩვეულებრიობა და რითაა ამ მონაკვეთის თარგმანი განსაკუთრებული. მოგეხსენებათ, ერაზმუსის ეს ტექსტი სავსეა ძველბერძნული ფრაზებითა და გამოთქმებით (ქართულ თარგმანში ბერძნული ფრაზები განსხვავებული შრიფტითაა დაბეჭდილი) და ეს შედარებაც ძველბერძნულადაა მოყვანილი დედანში – “ტენ ლეირიოესან” (სიტყვა-სიტყვით ნიშნავს – “შროშანივით”). ჰომეროსის მთარგმნელთა უმრავლესობა გაურბის ამ უცნაური სიტყვის თარგმნას (ჰომეროსთანაა “ოპა ლეირიოესან”, რომელიც დაახლოებით ითარგმნება როგორც “შროშანთა შრიალის ხმა”) და იგი გადმოაქვთ როგორც “ჭიკჭიკი”. ჩემი აზრით, ქალბატონმა ლალიმ ძალზე ზუსტად თარგმნა ეს ფრაზა (ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ასეთი სიზუსტე თითქმის წარმოუდგენელი იქნებოდა პოეტურ თარგმანში) და ორი თანამჟღერი სიტყვის შეხამებით აღადგინა იმ კალამბურის მოხდენილობა, რომელიც ერთ სიტყვაში გულისხმობს “ლერონ”-საც (შროშანი) და “ლეირიონ”-საც (ჭკუასუსტობას).
მეორე მაგალითი: დედანშია – Adde, quod suos ad immortalem vitam destinatos, oves appellat. როგორც ხედავთ, ლათინური ტექსტი არანაირი განსაკუთრებული კეთილხმოვანებითა და ალიტერაციულობით არ გამოირჩევა, აქ მხოლოდ რიტმი იმსახურებს ყურადღებას. მაგრამ ნახეთ, როგორ გადმოაქართულა მთარგმნელმა ეს წინადადება: “გავიხსენოთ ისიც, რომ უფალმა თავის რჩეულებს, მარადიული ცხოვრებისთვის რომ გამოარჩია, უწოდა ცხოვარნი”.
ასეთი მაგალითები საკმაოდაა წიგნში, მაგრამ ახლა, მოდით ისევ ერაზმუსს მივხედოთ.

რა საერთო აქვს თვალთმაქცობასა და ღვთისმეტყველებას

ერაზმუსს რომ დიუმას ან მელვილის დროში ეცხოვრა, თავისი წიგნის შესავალ ნაწილს აუცილებლად თარიღის დასახელებით დაიწყებდა, დაახლოებით აი ასე: “1508 წელია და მივემგზავრები იტალიიდან ინგლისში….”, მაგრამ იგი თავისი ეპოქის ნამდვილი შვილი იყო და მას არაფერში სჭირდებოდა ამგვარი დაზუსტებები. მაშინ ხომ სხვანაირად იწყებდნენ ნაწარმოების წერას, მისალმებით, და სხვაგვარადვე ხედავდნენ დროს, რომელშიც წერდნენ. მაგალითად, თომას მორუსი თავის წიგნში პეტრე ეგიდიუსს ესალმებოდა, თავად ერაზმუსი კი….
მაშ ასე, 1508 წელს, იტალიიდან ინგლისში გამგზავრებული ერაზმუსი “საერთო საქმეებზე” ფიქრით იმოკლებს გზას და გულს იმ მეგობრების გახსენებით იხალისებს, ვინც უძვირფასეს და უგანათლებულეს ადამიანებად მიაჩნია. ამ ფიქრსა და “ხალისობაში” კი ახალი წიგნის წახნაგები იკვეთება, რომელიც მომავალში ასევე ხალისითა და ლაღობით დაიწერება და ამ წიგნით, “სისულელის ქებით”, იგი ერთ-ერთ უძვირფასეს მეგობარს, თომას მორუსს მიესალმება. მორუსის წარმოსახვით კითხვაზე კი, “ეგ აზრი რომელმა პალასმა შთაგაგონაო” (სისულელისადმი ხოტბის შესხმა იგულისხმება) – უპასუხებს, “უპირველეს ყოვლისა მორუსთა საგვარეულო ზედწოდებამ, რომელიც ჟღერადობით იმდენად წააგავს სიტყვა “მორიას”, რამდენადაც პირადად შენ მისგან განსხვავდებიო.” აი, ასეთი პარადოქსით იხსნება ეს შესანიშნავი წიგნი და მთელს ნაწარმოებსაც სწორედ ეს დახვეწილი ირონია გამსჭვალავს. მართლაც პარდოქსულია ერთ წინადადებაში სიბრძნის ქალღმერთის, ათენასა (პალასი) და სისულელის (მორია) ეს უცნაური, ტკბილი მეზობლობა. ასეთი თვალთმაქცობა მკითხველსაც სათამაშოდ, სამღერელად განგვაწყობს და ძველბერძნულადაც, ირონია ხომ სხვა არაფერია თუ არა თვალთმაქცობა, თავის მოჩვენება.
“თუმც სისულელეს ვაქებ, მაგრამ არც თუ სულელურად”, გვეუბნება ავტორი და კიდევ ერთ ხაფანგს გვიგებს, შემდეკ კი, როცა “გაუჩალხავ და შეუწონელ, მაგრამ სანაცვლოდ მართალ სიტყვას” უწოდებს თავის წიგნს, თითქოს ყველაფერი ნათელი ხდება: რომ ესაა წიგნი სისულელის სიბრძნისა, წიგნი იმის შესახებ, თუ როგორ შეიძლება სიცრუითა და აჩრდილით, ანუ სატირული გამონაგონით, ჭეშმარიტი საღვთისმეტყველო სიმაღლეების წვდომა.
“სისულელის ქებაში”, პროტაგონისტი, ქალბატონი სისულელეა და იგი თავიდანვე პლატონურ და საღვთისმეტყველო ცნებების აურაში გვხვევს, როცა გვეუბნება: “რა ძალა მადგას, ჩემი აჩრდილი და ხატი წარმოგიდგინოთ, როცა თავად მე ვდგავარ თქვენს თვალთა წინაშეო”. თუ მეხსიერება არ მღალატობს, umbra (აჩრდილი) იგივეა რაც პლატონის “ეიდოლონი”, “რესპუბლიკის” მეშვიდე წიგნის გამოქვაბულის ანალოგიის ცენტრალური ცნება, imago (ხატი) კი სხვა არაფერია თუ არა ბიბლიური “ეიკონი”: “და შექმნა ღმერთმა კაცი სახედ და ხატად თვისად”. მოგვიანებით, ტექსტში ეს ცნებები რამდენჯერმე დაზუსტდება და ბოლოს უკვე თავად სისულელე წარმოგვიდგება სიბრძნედ და სიქველედ: “…რამხელა სიქველეა სისულელე! ჩემდამი მობაძვა, ჩემს ცრუ აჩრდილად თავის გასაღებაც კი რაოდენ საპატიოა და განსწავლულთაგან რა ქებას იმსახურებს!”
როგორც ხედავთ, აქ უკვე ყველაფერია, imitatio dei (ღვთის ბაძვა, ოღონდ ამ შემთხვევაში ინვერსიული), პლატონისეული ცრუ აჩრდილი და ის ზემოხსენებული თვალთმაქცობაც (ირონია), რის შემდეგაც ქალბატონ მორიას ეკლესიასტეს სიტყვები მოყავს: “როცა მივაპყარ გულისყური, შევიცან სიბრძნე, მეცნიერება, უმეცრება და სისულელეო” და იქვე დასძენს, “გულისხმაჰყავით, სისულელეს აქ სიბრძნის მომდევნო ადგილი უჭირავს… და იმედი მაქვს თქვენც კარგად მოგეხსენებათ, რომ ეკლესიური წესის თანახმად ის, ვინც ღირსებით პირველია, იკავებს უკანასკნელ ადგილს, რათა მუდამ ახსოვდეს სახარების მცნება”.
ცხადია ავტორი აქ მათეს სიტყვებს გულისხმობს, “ხოლო მრავალნი იყვნენ პირველნი უკუანა, და უკუანანი წინა”, ანუ ხდება ადგილების შეცვლა, ირონიულ-სატირული და საღვთისმეტყველო, სიბრძნე და სისულელე უკვე ერთი ხმით გვესაუბრება და უფრო მეტიც, პლატონის სახელის ხსენებით ჩვენი, მკითხველის ჩათრევასაც აპირებს ამ თვალთმაქცობაში: “სიტყვებს ამ თავიდან (ზირაქის ერთ-ერთი თავის ერთ-ერთ მუხლს გულისხმობს (41. 15): “სჯობს კაცი, თავის სიბრიყვის დამფარველი, კაცს, რომელიც თავის სიბრძნეს მალავს.”), ჰერაკლეს ვფიცავ, მოვიყვან მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ თქვენ, ჩემს მიერ დასმულ კითხვებს სათანადოდ უპასუხებთ და ხელს შემიწყობთ, როგორც სჩადიან ამას პლატონის დიალოგებში ისინი, ვინც სოკრატეს ემსჯელებიან” – არადა მართლაც, “სათანადო პასუხის” გარეშე შეუძლებელია ერაზმუსის სიტყვების გაგება. პლატონთან ხომ პირიქითაა: მისი პროტაგონისტი, სოკრატე სწორედ თავის სიბრძნეს მალავს, თვალთმაქცობს, თავს გვაჩვენებს, ვითომ არაფერი იცის, მაშინ როცა მორიას მიხედვით, ადამიანები ყოველთვის სისულელეს ვმალავთ ხოლმე, ვუფრთხილდებით, როგორც რამე განძს. მასთან სისულელე მიამიტია, ხოლო ბრძენს თავის სწორად არავინ მიაჩნია; უგუნური მთვარესავით იცვლება – ბრძენი კი მზესავით უცვლელია. ხოლო ამას ერთ დასკვნამდე მივყავართ – “ადამიანთა მოდგმა ერთიანად სულელია, ოდენ ღმერთს შეჰფერის, იწოდებოდეს ბრძენად”.
აი თურმე რაშია საქმე, თურმე რომელი საღვთისმეტყველო სიმაღლეებისკენ მივყავდით ჩრდილოელი ბრძენის ბილიკებს და საით მიაპყრობდა ჩვენს ყურადღებას ერაზმუსის სატირული კალმის ფხაჭუნი. მაგრამ სისულელე რისი სისულელეა, თუკი ისევ თავგზა არ აგვიბნია და არ გაგვიფანტა მოპოვებული სიცხადე: “ვშიშობ, ვინმემ ბრალი არ დამდოს, ვითომც იდუმალ გამეძარცვოს ჩვენთა მოძღვართა ზანდუკები, რაკი თეოლოგიური საკითხების ასეთ ღრმა ცოდნას გავამჟღავნებ. ნურც ძალიან გაიოცებენ, რამეთუ ამდენი ხნის მანძილზე მათთან მჭიდრო ურთიერთობა მქონდა; ჰოდა, მათი ჩვეულებანიც შევითვისე ისევე, როგორც იმ ლენჩმა პრიაპუსმა დაიზუთხა ზოგიერთი ბერძნული სიტყვა, უსმინა რა თავის პატრონს; ანდა ლუკიანეს მამალივით, ადამიანებთან ხანგრძლივი თანაცხოვრების შედეგად ლაპარაკში რომ გაიწაფა.”

ვისი ზანდუკები გაძარცვა ერაზმუსმა

რა თქმა უნდა, არავისი. იმათ, ვისაც ერაზმუსის ბასრი კალამი მიემართება, ვერაფერს მოპარავ, ძარცვით ვერაფერს დააკლებ. ამ ხალხს იგი ბრძენთუსულელესთ (მოროსოფუს) უწოდებს. ეს ის ტუტუცები არიან, ვინც ბრძენკაცებად და თალესებად მოაქვთ თავი, მაშინ, როცა ათეულობით წელი ღვინის სარდაფში, “შემსრუტავი ღრუბლის ცხოვრებით” გაატარეს. “ფუჭსიტყვაობენ იმ თავიანთ სკოლებში, თავი მოაქვთ მსოფლიო ეკლესიად, რომელიც თუმცაღა დასანგრევადაა გამზადებული, მაგრამ ესენი სილოგიზმების ბიჯგს, ვითარცა დედაბოძს, შეუყენებენ, მსგავსად ატლასისა, პოეტთა თქმით, მხრებით ცის თაღს რომ შესდგომია”.
ახლა კი პოეზიისაც ვთქვათ, რადგან ერაზმუსი პოეტური შთაგონებით ანგრევს ზემოხსენებულ სილოგიზმებს და ამბობს კიდეც, “მუზების შემწეობით დავარღვიოთ” ესა თუ ის სილოგიზმიო. ამ მახინათა შემოქმედნი კი ისინი არიან, ვინც საიდუმლოს, ვითარცა ცვილს, სურვილისამებრ ფორმას უცვლიან; ვინც რამდენიმე სქოლასტიკოსის მოშველიებით გამოწურულ დასკვნებს ყველაფერზე მაღლა აყენებს, ქვეყნიერების კანონმდებლად მიიჩნევს თავს და განკვეთს ყველას, ვინც კი გადაუხვევს მათ მიერ ნათლად თუ ჩახლართულად ჩამოყალიბებულ მოსაზრებებს. ერაზმუსი “ოქროს საუკუნის” ალალ მოდგმას გვახსენებს, როცა არც გრამატიკის ცოდნა იყო საჭირო, არც დიალექტიკისა და არც რიტორიკისა, რადგან სხვის საქმეში არავინ ერეოდა. აწმყოსთვის კი ერაზმუსი შემდეგ “რეცეპტს” იძლევა: “მე თუ მკითხავთ, ქრისტიანები ერთობ გონივრულად მოიქცეოდნენ, უკეთუ თურქებისა და სარკინოზების წინააღმდეგ ჩასკვნილ ჯარისკაცთა რაზმების ნაცვლად, რა ხანია, ცვალებადი და საეჭვო წარმატებით რომ იბრძვიან, გააგზავნიდნენ მყვირალა სკოტისტებს, უჯიათ ოკამისტებს, უძლეველ ალბერტისტებს და მთელ ამ სოფისტურ მხედრიონს. ვფიქრობ ვიხილავდით ყველაზე მზაკვრულ ომს და ჯერაც არნახულ გამარჯვებას. განა ვინ უნდა იყოს ისე სისხლგათოშილი, რომ არ აანთოს მათმა უიშვიათესმა გონებამახვილობამ? ან ისე ჩლუნგი, რომ ამ ნესტარივით მჩხვლეტავმა ენამ არ ააღელვოს? ან ისე თვალგამჭრიახი, რომ ასეთ უკუნ წყვდიადში მართლა გაარჩიოს რამე?”

“არც ცას შეეხება და არც მიწას”

ერთი სიტყვით, სრულიად ნათელია თუ საითაა მიმართული ერაზმუსის მახვილი მზერა და ბასრი კალამი, თუმცა მთარგმნელის წინასიტყვაობის მიხედვით სხვა სურათი იხატება. წერილი, უხვი პუბლიციზმების გამო, სცილდება ერაზმუსს. ექსკურსი, რომელსაც 30 გვერდი აქვს დათმობილი (წინასიტყვაობის 54 გვერდიდან), ცნობიერად თუ ქვეცნობიერად, ერთ რამეს ისახავს მიზნად, რათა მკითხველის ყურადღება ტექსტიდან გარკვეულ იდეოლოგიურ საფუძვლებზე გადაიტანოს, რაც საბოლოო ჯამში, სამეცნიერო გამოცემის სტატუსს უკარგავს წიგნს.
საბჭოთა პერიოდის გამოცემებიდან ხშირად გვახსოვს ასეთი მაგალითები, მაგრამ სამწუხაროა, რომ იგივე პათოსი აღმოჩნდა წამყვანი ამ გამოცემისთვისაც, ოღონდ იმ განსხვავებით, რომ მაშინ ერაზმუსის დასაცავად (მომხვდური სქოლასტიკოსებისგან) მართლმადიდებელი ავტორიტეტების ნაცვლად მარქსიზმის მამებს მიმართავდნენ.
ხსენებულ შესავალშიც ხშირად შეხვდებით იმდროინდელ ლექსიკას, საეჭვო წარმოშობის ცნებებს (მაგ. “პაპიზმი”) და მოძველებულ შეფასებებს, რომელიც ხან “მოჩვენებით სამყაროდ” წარმოგვიდგენს დასავლურ ქრისტიანობას, ხან კი ჰუმანიზმს მიაწერს რაღაც წარმართულ ვნებებს: “პირველ რიგში, ეს ადამიანები – ჰუმანისტები, თავად წარმოადგენენ თითქმის უკვე გარდასული დასავლური შუასაუკუნეების, ანუ გაყალბებული ქრისტიანული სწავლების პროდუქტს. ხოლო მათ ბედისწერად იქცა, პაპიზმთან და სქოლასტიკასთან ბრძოლის მოტივით, საზოგადოდ ეკლესიისა და რწმენის წინააღმდეგ ძირგამომთხრელი სამუშაოს ჩატარება.”
ძალზე საინტერესოდ ჟღერს ანტიკურობის დაისის ქ-ნ ლალი კოჭლამაზიშვილისეული ვერსიაც: “ძველ ბერძნებს, მიუხედავად მათი რაციონალიზმისა, გრძნობათა და ვნებათა სინაღდე ახასიათებდათ. გულწრფელი იყო აქილევსი, როცა მეგობრის მკვლელს გაენთო რისხვით შეპყრობილი; იმდენად გულწრფელი, რომ ნაწინასწარმეტყველები გარდუვალი სიკვდილიც არად ჩააგდო და ომში შევიდა. თვით მოხერხებული ოდისევსიც კი გრძნობათა სიმართლეს სცემდა პატივს. აკი ერთგულ პენელოპესაც ამისთვის მოუწყო გამოცდა. სოკრატემ ნამდვილი შხამით სავსე ფიალა გამოსცალა და ოიდიპოსმაც საკუთარი ხელით დაითხარა თვალები. ძველბერძნულმა კაცობრიობამ თავისი ნებით დათმო თვალთა ჩინი, რათა მოეპოვებინა მხედვარეობა სულისა, რათა დარღვეულიყო ძველი ტაძარი და მის ნაცვლად ახალი აღმართულიყო.” ანუ ავტორი აქ ლიტერატურულ პერსონაჟთა გარკვეულ ქმედებებს სახავს მიჯნად და განმსაზღვრელად ცნობილი მოვლენებისა და საერთოდაც, შესავლის ზოგად ინტონაციასაც თუ გავითვალისწინებთ, ხელში რაღაც ქადაგებისმაგვარი ოპუსი შეგვრჩება.
შესავლის ბოლოს, ქალბატონი ლალი აღნიშნავს: “ერაზმუსს სწავლობენ, მის შესახებ იწერება და იბეჭდება მეცნიერული სტატიები, მონოგრაფიები. ყურადღებას იმსახურებს მისი ბიოგრაფია, მისი სტილი, მისი ლათინურის დახვეწილობა, მისი შეუდარებელი იუმორი, მისი სამშვიდობო მოწოდებები, ერაზმუსი და რეფორმაცია, მისი ურთიერთობა დოქტორ ლუთერთან, ანტიკური სამყაროს რემინისცენციები მის შემოქმედებაში და ა.შ. მისი სულიერი იდეალები კი ყურადღებას ნაკლებად იმსახურებს. ერთი სიტყვით, იგი აქციეს წარსულის რელიქვიად. კულტურის ისტორიაში კი ერაზმუსი ძირითადად ერთი წიგნის – “სისულელის ქების” ავტორად მოსჩანს.” არადა ასე ნამდვილად არაა, უფრო პირიქით, ერაზმუსის ყველა სერიოზული მკვლევარი რატომღაც ნაკლებ ყურადღებას აქცევს ამ ტექსტს. მათ, როგორც წესი, ერაზმუსის სხვა წიგნები აინტერესებთ ხოლმე. ხოლო რაც შეეხება ფრაზას, “მისი სულიერი იდეალები კი ყურადღებას ნაკლებად იმსახურებს”, აქ აშკარად ინფორმაციულ სიმწირესთან გვაქვს საქმე. ნებისმიერი რჩეული ბიბლიოგრაფიის გადათვალიერება საკმარისი აღმოჩნდება, რათა მივხვდეთ, რომ ერაზმუსის შესახებ დაწერილ წიგნებში სწორედ ეს თემატიკა ჭარბობს, დილთაიდან და ტრელჩიდან დაწყებული – მარგოლენითა და კოლსით დამთავრებული.
რა თქმა უნდა, შეუძლებელია მოვიაზროთ “სისულელის ქება” იმ უზარმაზარი კონტექსტის გარეშე, რომელიც ანტიკურობიდან იღებს სათავეს, მაგრამ ეს არ უნდა გაკეთდეს ტექსტის საზიანოდ, რადგანაც ქალბატონი ლალის შესავალ წერილში სულ სხვა პათოსია წამყვანი, სხვა დისკურსის ხმა ისმის, რომელიც, როგორც თავად ერაზმუსი იტყოდა, ამ შემთხვევაში, “არც ცას შეეხება და არც მიწას”.

“ტელოს”

ეს სიტყვა ძველბერძნულად დასასრულს ნიშნავს, ამ სიტყვით მთავრდება “სისულელის ქება” და მეც იძულებული ვხდები დროებით დავემშვიდობო მის ავტორს და დავხურო წიგნი, გვერდზე გადავდო, მაგრამ იმ იმედით, რომ ასეთ მკაფიო დასასრულს სხვა, ახალი დასაწყისები მოჰყვება. ჩვენს გულისყურიან მკითხველსაც ამ იმედით დავემშვიდობები და ერაზმუსის პერიფრაზით დავამთავრებ წერილს – მაშ ჯანმრთელად ბრძანდებოდე, იცოცხლე, იხარე და ილხინე ლიტერატურის დიდებულო, ღირსეულო მრევლო.

© “წიგნები – 24 საათი”

გაგა ლომიძე – აკაკი ბაქრაძის პოლიტიკური რომანტიზმი

“ქართველმა ხალხმა უნდა გაიგოს, რომ აფხაზეთის საკითხი არ არის მარტო ერთი კუთხის პრობლემა. აფხაზეთის საკითხი საქართველოს მდგომარეობის სასინჯი ქვაა.” – 1978 წელს, როცა აკაკი ბაქრაძე ამ სიტყვებს წერდა, ალბათ ვერავინ იფიქრებდა, რომ 15 წლის შემდეგ აფხაზეთი საქართველოს გამოეყოფოდა და ეს ტერიტორია დღემდე პოლიტიკური დაპირისპირების მთავარ პოლიგონად იქცეოდა. თუმცა, ადამიანისთვის, რომელიც ქართულ კულტურას და უფრო ფართოდ – ქართველი ერის ისტორიას შეისწავლიდა, ეს საფრთხე უფრო ნათელი იყო. აკაკი ბაქრაძეზე საუბრისას ალბათ ყველაზე შესაფერისი იქნებოდა პოლ ვალერის სიტყვების მოშველიება: “მე ვაპირებ წარმოვიდგინო კაცი, ვისი ქმედითობის გამოვლენანიც იმდენად სხვადასხვანაირნი უნდა ჩანდნენ, რომ, თუკი მოვახერხებდი მათთვის ერთი აზრის მიწერას, ვერავითარი სხვა აზრი ვერ შეედრებოდა მას სიფართოვით. მე ისიც მსურს, რომ მას ჰქონდეს საგანთა ურთიერთგანსხვავების უკიდურესად გამახვილებული გრძნობა, რომლის ყველა ქმედითობისთვისაც თამამად შეიძლებოდა გვეწოდებინა ანალიზი.” მართლაც, არ დარჩენილია ჩვენი საზოგადოებისთვის მტკიკვნეული არცერთი საკითხი, რომელზეც აკაკი ბაქრაძეს აზრი არ გამოეთქვას – არმიის შექმნის აუცილებლობითა და რელიგიური ორიენტაციით დაწყებული, ახალი ქალაქების მშენებლობით თუ ლიტერატურის, თეატრისა და კინოს პრობლემებით დამთავრებული. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მისთვის ყოველი ტექსტი კულტურის მიკრომოდელი იყო, რომლის ანალიზიც სწორედ შესაბამისი კონტექსტის განხილვის შემდეგ გახდებოდა შესაძლებელი.
ქართული კულტურის კონტექსტში ქართველი ადამიანის ბუნების ანალიზისას, ის ქართველების სულიერი ენერგიისადმი ორგვარ დამოკიდებულებას გამოყოფდა – ნიჰილისტურს და ოპტიმისტურს: “ნიჰილისტები მუდამ სხვის მორჩილებას ასწავლიდნენ ქართველებს. თან არწმუნებდნენ, ამაზე დიდი ბედნიერების წარმოდგენა შეუძლებელიაო. ოპტიმისტები კი საკუთარი თავის რწმენას უნერგავდნენ. თავისუფლებისთვის ბრძოლას უქადაგებდნენ და ჩასჩიჩინებდნენ. რაკი ქართველი ხალხი, მისი გრძელი ისტორიის მანძილზე, უფრო ხშირად სხვათა ქვეშევრდომი ყოფილა, ჩანს ნიჰილისტები სჭარბობდნენ ჩვენში ოპტიმისტებს. მაგრამ რაკიღა ქართველი ხალხი დღესაც ცოცხალია, ქმნის, იღვწის, შრომობს და მომავალს აშენებს, ეტყობა, ოპტიმისტები უფრო ღონიერი და ძლიერი იყვნენ.” ლიტერატურულ მეტაფორას რომ მივმართოთ, ნიჰილიზმის და ოპტიმიზმის ამგვარ გაგებას შეგვიძლია შევუნაცვლოთ პანეგირიკის და სატირის კონცეფციები. მით უმეტეს, ამის საფუძველს გვაძლევს აკაკი ბაქრაძის ისტორიული დოკუმენტებით მდიდარი წიგნი “მწერლობის მოთვინიერება” – საბჭოური პარადოქსების მატიანე. მთელი წიგნი, მასში ჩართული ირონიული ინტერმეცოებით, დოკუმენტურ კინოს მოგვაგონებს, სადაც მონტაჟის გზით ჩასმულია დოკუმენტური კადრები. სწორედ საბჭოთა კრიტიკის პარადოქსია, რომ ის, ვინც სისტემის მიმართ მორჩილებას გამოხატავდა, ხოტბას ასხამდნენ, ხოლო სისტემის მოწინააღმდეგეებს ულმობლად კიცხავდნენ; ისე, როგორც ეს ხდებოდა პარტკონფერენციებსა თუ მწერალთა კავშირის სხდომებზე, სადაც ვაჟა-ფშაველას “შეზღუდული თემატიკის” გამო აკრიტიკებდნენ, ილია ჭავჭავაძეს კი დესპოტი მემამულის სახელით მოიხსენიებდნენ.
აკაკი ბაქრაძე ქრისტიანული კონცეფციის საბჭოურით ჩანაცვლებაზე ერთგვარი ირონიით ლაპარაკობდა, როდესაც საბჭოურ რიტორიკაში დამკვიდრებული “ახალი ადამიანის” მოდელის ბიბლიურ წარმომავლობაზე საუბრობდა, სადაც პავლე მოციქულის ეპისტოლე და მარქსიზმ-ლენინიზმის “აღმსარებლები” პარადოქსულად დაწყვილდნენ. თუმცა, მეორე მხრივ, გამუდმებით ეძებდა ქართული ნიჰილიზმის წყაროებს. ასე, მაგალითად, 1920-იანი წლების ქართული ლიტერატურის ანალიზისას, მან ერთმანეთთან ალუზიურად დააკავშირა გამსახურდიას “დიონისოს ღიმილი” და გალაკტიონის “სად?”, რომელთა მიზეზად დამოუკიდებლობის დაკარგვა დაასახელა. ნიჰილიზმს აკაკი ბაქრაძე კრიტიკულ აზროვნებას უპირისპირებდა; კრიტიკულ აზროვნებას, რომელიც ჩვენთვის ყოველთვის უჩვეულო იყო. იქნებ ამიტომაც გამოიწვია ზოგიერთის გულისწყრომა მისმა წერილმა “მკვახე შეძახილი”, სადაც ილიას “ბედნიერი ერის” მსგავსად, მანაც ამხილა მანკიერებანი და ქართველთა შურისმაძიებლობას შესაფერისი დეფინიცია – “ციდამტკავლური ინტრიგა” – მოუძებნა. მაგრამ მან ყველაზე უკეთ იცოდა, რომ “კრიტიკა მადლია, ოღონდ პილპილმოყრილი მადლი და ხშირად პირს შუშხავს, ზოგჯერ ძალიან მწარედაც.”
ასეთი იყო აკაკი ბაქრაძე. პიროვნება, რომელიც საბჭოთა კომუნიზმის დასასრულისა და თავისუფალი სახელმწიფოს სათავეებთან იდგა; არაორდინარული ხედვის მქონე მოღვაწე, რომელმაც დიდი წვლილი შეიტანა საბჭოური აზროვნების ნგრევის, ქართული ცნობიერების გაღვიძების თუ ზოგადსაკაცობრიო ფასეულობების დამკვიდრებაში; განმანათლებელი, რომელსაც წინამძღოლის უმძიმესი მისია ერგო; რომელმაც ერთხელ სინანულით შენიშნა: “მთელი ცხოვრება მეგონა, სინათლეს ვაღვიძებდი – სიბნელე გამიღვიძებია”-ო. ეს მითიური აზროვნება საბჭოური ცნობიერებაა, თავისი ბელადებით, კერპებით, ანტიჰუმანური ღირებულებებით.
ამასთანავე, აკაკი ბაქრაძესთან წარსულ გამოცდილებას ან, ზოგადად, წარსულს “გამომაფხიზლებელი” ფუნქცია აქვს, სადაც ამა თუ იმ კონკრეტული ამბის მოხმობა თუ ციტირება თითქოს თანამედროვეობის ერთგვარად ზეისტორიულ სფეროში გადატანას ითვალისწინებს. იქნებ ზედროული, ზეისტორიული მითი იყო ნავთსაყუდელიც და ჭვრეტის პრიზმაც, რომლიდანაც თითოეული მოვლენა თუ საგანი ზედროული კატეგორიებით განიხილება. შესაძლოა, ამიტომაც დაარქვა აკაკი წერეთლისადმი მიძღვნილ წიგნს “ტკბილი ოცნება და მწარე სინამდვილე”, სადაც სათაურშივეა გაცხადებული ოცნება/სინამდვილეს შორის შეუთავსებლობა. ერთი შეხედვით, თითქოს უჩვეულოა, რომ აკაკი ბაქრაძის წერილებშიც ერთმანეთის გვერდით თანაარსებობს რომანტიზმი და რაციონალიზმი, როდესაც ერთი მხრივ, სახელმწიფოს მშენებლობის მოდელს წარმოგვიდგენს, მაგრამ იქვე იდეალიზებული საქართველოს ხატს ქმნის, ან ძველი სამოხელეო ტერმინების – მამასახლისი, ერისთავი, მოურავი – აღდგენას მოითხოვს.
აკაკი ბაქრაძისთვის, რომელმაც, მეტაფორულად რომ ვთქვათ, ისტორიის ანგელოზი მომავლის პირისპირ მოაბრუნა, თითოეული წამი მუდმივი “აქმყოფობაა”, ხოლო მომავლისკენ მიმართული მზერა – ნახტომია, ოღონდ არა შეუცნობელში, არამედ რაციონალურად გააზრებულ მყოობადში. იქნებ ეს საბჭოთა ხანაში გაბატონებული ტენდენციის მიმართ დაპირისპირებაც იყო: იმხანად წარსულისკენ მიპყრობილი მზერა, მომავლის ხარჯზე წარსულის გაიდეალება – ინერტულობას გულისხმობდა და, გარკვეულწილად, საბჭოთა სისტემას განამტკიცებდა.
აკაკი ბაქრაძის წერილების კითხვისას, შეიძლება პლატონის “სახელმწიფო” გაგვახსენდეს, სადაც ის სულის სამი საწყისის – წადილის საწყისის, გონიერი საწყისისა და ე.წ. thymos-ის – აქტიური საწყისის შესახებ საუბრობს. წადილის საწყისი ადამიანს მის გარეშე არსებული საგნების მოპოვებისკენ უბიძგებს. გონიერი საწყისის წყალობით ის მათი მოპოვების გზებს სახავს; ხოლო thymos-ი ადამიანს თვითგამორკვევისა და სხვის მიერ მისი ღირსების აღიარებისკენ განაწყობს. ის ლიბერალური დემოკრატიის საფუძველია.
თავისი პუბლიცისტური წერილებით აკაკი ბაქრაძე თითქოს თითოეულ ადამიანში მიძინებულ thymos-ს აღვიძებს; თითქოს თითოეულ ჩვენგანს არწმუნებს, რომ სამყარო სწორედ აქ და ახლა იქმნება და მისი შემოქმედი ჩვენ ვართ – განღმრთობილი კაცნი…
აკაკი ბაქრაძე ერთ-ერთი პირველი იყო, ვინც რელიგიურ თემებზე ხმამაღლა დაიწყო ლაპარაკი. აქ შეუძლებელია არ გავიხსენოთ აკაკის წერეთლის “სულიკოს” ანალიზი, რომელმაც სიღრმით, თითოეულ დეტალზე ყურადღების გამახვილებით და სემანტიკური ქსოვილის კვლევით, გარკვეულწილად, ლოტმანის მიერ მარინა ცვეტაევას პოეტური ტექსტის ანალიზი შეიძლება მოგვაგონოს. “სულიკოს” ინტერტექსტობრივად გოეთეს “აღმოსავლურ-დასავლური დივანიდან” “ზულეიკას წიგნის” ერთ უსათაურო ლექსს (In tausend Formen magst du dich verstecken) უკავშირებს, ხოლო სიტყვა “საყვარელი” და ღმერთის ცნება წყვილდება და მიკრო- და მაკროსკოსმოსის კაბალისტური მთლიანობის სურათი წარმოგვიდგება. არანაკლებ შთამბეჭდავია იოანე შავთელის თუ ბორენა დედოფლის ჰიმნების ინტერპრეტაციაც ძველი და ახალი აღთქმის კონტექსტში, სადაც ძველაღთქმისეული მოდელი ღმერთი->მაყვლის ბუჩქი->ცეცხლი ახალ აღთქმაში გარდაიქმნება ტრიადად: ღმერთი->ღმრთისმშობელი->ქრისტე.
დღეს, როდესაც კრიტიკული აზრი თითქმის არ არსებობს, განსაკუთრებით იგრძნობა აკაკი ბაქრაძის მსგავსი კრიტიკოსების აუცილებლობა. თუნდაც მთელი წლის, ხშირ შემთხვევაში, ნაკლებად ხარისხიანი ლიტერატურული პროდუქციის თუ თარგმანების ანალიზი რად ღირს; ან სიტყვები: “ცხადად ჩანს, რომ ღმერთის ცნებამ დღევანდელ პოეზიაში დაკარგა კლასიკურად ჩამოყალიბებული შინაარსი. იგი დაიშალა… და ამის პარალელურად გაჩნდა: საკუთარი გონების ძალმოსილების წინაშე დამფრთხალი და შეშინებული ადამიანი”, სადაც უნებურად თითქოს მოდერნიზმის ხანის დასასრული იკითხება; ან თამამი მეტაფორები, სადაც იობი ასოციაციურად საქართველოსთანაა დაკავშირებული…
მახსენდება, 1980-იანი წლების ბოლოს, როცა მთელი კლასი წავედით მის ლექციაზე – რელიგიის თემაზე; და მისი სიტყვები – ლოგოსი… მატერია და სული… ერთი და სიმრავლე. ეს ყველაფერი რიტუალს გავდა. თითქოს ერთი გადადიოდა სიმრავლეში და სიმრავლის თითოეული ელემენტი გრძნობდა, რომ ღვთაებრივი, თავისუფალი იყო; ან იმ დროს განსაკუთრებით პოპულარული რიჩარდ ბახის სიტყვებით რომ ვთქვათ, “ჭეშმარიტი კანონი ისაა, რომელსაც თავისუფლებისკენ მივყავართ”. ასეთი იყო ჩემი შთაბეჭდილება. ასე ფიქრობდნენ სხვებიც აკაკი ბაქრაძეზე – პიროვნებაზე, რომელმაც თვითონვე შექმნა იდეალიზებული საქართველოს ხატი და თავისი “პუბლიკუმი”, როგორც თავად იტყოდა ხოლმე; რომლისთვისაც ძალაუფლებისთვის ბრძოლაზე უფრო მნიშვნელოვანი ფასეულობები არსებობდა; რომელსაც საყოველთაო ნგრევის, სისხლის და სიძულვილის პირობებშიც შეეძლო ეწერა თავისუფლებაზე, ზნეობრივ ფასეულობებზე, სიყვარულზე.
იქნებ ამიტომაა, რომ უკომპრომისობა და მხილება მასთან არაძალადობრივ პრინციპს ეფუძნება. “სიყვარულის დაბრუნება, სიძულვილის უარყოფა” – ეს სიტყვები შეიძლება აკაკი ბაქრაძის პოლიტიკური ეთიკის ქვაკუთხედადაც დავსახოთ.

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

გიორგი კაკაბაძე – რუსული იდეა

“თუკი ნათელი, რომელიც შენშია, სიბნელეა,
სიბნელე რამდენად დიდი იქნება?” (მათ. 6, 23.)

მე-XIX საუკუნის 80-იან წლებში ქართულ ლიტერატურაში ერთი უცნაური პერსონაჟი გამოჩნდა. იგი რუსეთში განსწავლული ახალგაზრდა თავადია, რომელიც იმ დროისათვის ყველაზე თანამედროვე, ლიბერალური იდეებით აღფრთოვანებული სამშობლოში დაბრუნდა, მეურნეობას მოჰკიდა ხელი და საკუთარი მამულის ეკონომიური თუ სოციალური თვალსაზრისით გადაკეთება დაიწყო. ეს არჩილია ილია ჭავჭავაძის მოთხრობიდან “ოთარაანთ ქვრივი”.
განსაკუთრებით საინტერესო და თვალშისაცემია მისი ერთი თვისება, რომელიც ქართულ ლიტერატურაში ახალია და მანამდე არ შეიმჩნევა. არჩილი გლეხობისადმი უსაზღვრო სიყვარულით, მოწიწებითა და პატივისცემით გამოირჩევა:
“არჩილს უიმისოდაც ძალიან უყვარდა მუშებში ყოფნა და იმათთან ლაპარაკი, ზოგჯერ ლაზღანდარობაც. კესოსთვის არაერთხელ უთქვამს, რომ მე იმათგან ზოგჯერ ჭკუას და ხშირად ენას ვსწავლობო”.
იგი დარწმუნებულია, რომ გლეხებს შენარჩუნებული აქვთ:
ნამდვილი ზნეობა:
“… ჰხედავ, უსწავლელი კაცია. მაგისი ნამუსი ჭკუით კი არ არის ახილებული, გულით გამოკვებილია, მარტო გულით. ეს დიდი საქმეა, ჩემის ფიქრით, იმიტომ, რომ მაგისთანა ნამუსი მთელის გვამის, მთელის აგებულების წყურვილია, როგორც სითბო სიცივეში, როგორც სიგრილე სიცხე-პაპანაქებაში, როგორც პური შიმშილში. მინამ ჭკუა იტყვის, ჭკუა ურჩევს, გულმა იცის, რა ჰქმნას. ეს დიდი საქმეა-მეთქი, დიდი.”
სიბრძნე:
“ ბრძენი დედაკაცი ხარ, ნათლიდედ, ბრძენი! …”
ღირსება, სულიერი მშვენიერება და გრძნობების სიფაქიზე:
“ – იცი რა იყო გიორგი? . . . გიორგი მთელი წიგნი იყო, ხიდგაღმა დაწერილი. გიორგი წიგნია მეთქი, მთელი წიგნი ცხოვრებისა, სულ სხვა ასოებით დაბეჭდილი. წინ გადაგვეშალა ეს წიგნი და ვერ წავიკითხეთ. რას არ ვკითხულობთ მე და შენ და ათასი ჩვენისთანა. მწიგნობრობით დღეს ვის არ მოაქვს თავი და მაგის ანბანი კი თურმე არა გვცოდნია. გიორგი ცოცხალი ხატია ღირსებისა. “თვით უკვდავება მშვენიერსა სულში მდგომარეობსო”, ნათქვამია და რამდენჯერ გვითქვამს მე და შენ – რა კარგად და მართლად არის ნათქვამიო. წიგნში ეს დანახული გვაქვს, ენაზეც ხომ გვაკერია და გვაკერია. ცხოვრებამ კი რომ მისი ცოცხალი ხატი წინ დაგვიყენა, ვერ ვიცანით: თვალით ნახული ვერ დავინახეთ. არ შეირთავდი! . . . ვის? “მშვენიერსა სულსა”. “არ გიყვარდა, ვინ? “თაყვანსაცემელი ღირსება”. არ გიყვარდა ის, ვისაც “ცის სხივით აცისკროვნებს მშვენიერება” სულისა.”
თავისი ბუნებითა და ხასიათით არჩილი იმ მომაკვდავ არისტოკრატიას განასახიერებს, რომელიც თავს დამნაშავედ გრძნობს გლეხის წინაშე. იგივე მოქმედებას საზოგადოებისგანაც ელის და გლეხობის მიმართ ჩადენილი დანაშაულის სუბიექტურ განცდას მოითხოვს. იგი თვლის, რომ გლეხკაცის გასაჭირს ვერ გაიგებ, თუ მის გვერდით არ იცხოვრე, მისი ინტერესები არ გაიზიარე, მისი ტკივილი არ გადაიტანე და მისი დარდი არ იგრძენი. ასეთ სიტუაციაში კი “ცოდვების გამოსყიდვის” ერთადერთი საშუალება – ხალხის სამსახურია.
“ბოდიშს იმით მოვიხდი, რომ მე მაგას შეგირდად მივებარები, დიაღ შეგირდად. ჩვენ რანი ვართ მაგასთან! … დეე, გვასწავლოს და გვწურთნოს.”
ამგვარად, იკვეთება ახალგაზრდა რომანტიკოსი ინტელიგენტის ტიპი. იგი ხალხის სამსახურში გადასული თავადია, რომელიც გლეხთა უბედურების სათავეს, უპირველეს ყოვლისა, საზოგადოებრივ მოწყობაში ხედავს.
საინტერესოა, საიდან გაჩნდა ასეთი პერსონაჟი და რომელი იდეებითაა განპირობებული მისი საქციელი?
განსხვავებით ქართულისა, ასეთ გმირებს კარგად იცნობს XIX საუკუნის რუსული ლიტერატურა. რადგან ერთი პერიოდი მხოლოდ ისინი ჩანდნენ ლიტერატურული ჟურნალებისა თუ ახლად დაწერილი რომანების ფურცლებზე. ერთ-ერთი მათგანია ევგენი ბაზაროვი, რომელსაც გაცნობიერებული აქვს თავისი სულიერი და იდეური კავშირი გლეხობასთან, მზადაა პროგრესს ემსახუროს და გაანადგუროს ყველაფერი, რაც ამ პროგრესს წინ აღუდგება. რომანში იგი შვილების თაობას მიეკუთვნება, ამიტომაც ემიჯნება მამების თაობას, ისტორიული თუ პირადი უმადურობის გამო ბრალს სდებს მას გარკვეული შეცდომებისა თუ დანაშაულის გამო და ცდილობს ახალი ისტორია საკუთარი თავიდან დაიწყოს (ტურგენევი, “მამები და შვილები”).
რომანტიკოსი-იდეალისტია თავადი ფიოდორ ლავრეცკიც, რომლის ძირითადი მიზანიც ხალხის სიყვარული, მისი სამსახური და საკუთარი ადგილის პოვნაა იმ სამყაროში, რომლის ძირითად ფასეულობასაც საზოგადოების პირობების გაუმჯობესება წარმოადგენს (ტურგენევი, “აზნაურთა ბუდე”).
ასეთ გმირებს შეხვდებით ნეკრასოვის პოეზიაში, ალექსეი პისემსკის, გლებ უსპენსკის რომანებში, მაგრამ მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია თავადი რახმეტოვი, რომელიც არისტოკრატიული აზროვნების “ვიწრო ჩარჩოებში” ვერ თავსდება, მემკვიდრეობას ყიდის, პირად ბედნიერებაზე უარს აცხადებს და რუსი ხალხის თავისუფლებისა და კეთილდღეობისთვის იწყებს ბრძოლას (ჩერნიშევსკი, “რა ვაკეთოთ”).
ყველანი ახალგაზრდა განათლებული თავადები ან რევოლუციონერ – რაზნოჩინელები, ანუ სხვადასხვა წოდების წარმომადგენელი ინტელიგენტები არიან, ახალ, პროგრესულ იდეებს ქადაგებენ და ხალხის კეთილდღეობისთვის იბრძვიან. იმ იდეურ საფუძველს კი, რომელმაც მაშინდელი საზოგადოების გონება მოიცვა, “ნაროდნიკობა” (ხალხოსნობა) ეწოდა.
ორიოდე სიტყვით “ნაროდნიკობის” შესახებ.
“ნაროდნიკობა” 60-70 წლების რუსეთში გაბატონებული იდეოლოგიური დოქტრინა გახლდათ, რომლის მიმდევრებიც ხალხის ცხოვრების შესწავლას და ინტელიგენციასთან მის დაახლოებას ისახავდნენ მიზნად. “ნაროდნიკები” აღიარებდნენ, რომ გლეხობაში ცოცხლობს ის საზოგადოებრივი და ეთიკური იდეალები, რომელიც შესაძლებელია სოციალური და ეკონომიური მოწყობის მოდელად გამოდგეს. იმდროინდელ ინტელიგენციას დაუოკებელი სურვილი ჰქონდა, დამკვიდრებულიყო რომელიმე მამულში, შერეოდა ხალხს, გლეხობისაგან ზნეობრივი საფუძვლები შეესწავლა და კონკრეტული ეკონომიური თუ სოციალური რეფორმირების გზით სოციალისტური უჯრედი, ანუ საზოგადოების იდეალური მოდელი შეექმნა. პირდაპირ და მოკლედ რომ ვთქვათ, ეს გახლდათ სოციალისტური უტოპიის ნაირსახეობა და ბოლშევიზმის საფუძვლები. თავად ლენინიც ნაროდნიკობის იდეოლოგიისა და რუსული სოციალიზმის ფუძემდებლებად ჩერნიშევსკის მიიჩნევდა.
ჩერნიშევსკის რომანის გავლენა მაშინდელ საზოგადოებაზე უზარმაზარი გახლდათ. თანამედროვეთა ცნობით, ის ახალგაზრდებისთვის ცხოვრების სახელმძღვანელოდ და რწმენის ახალ სიმბოლოდ გადაიქცა. ამ წიგნს არა მხოლოდ ხარბად კითხულობდნენ, არამედ მის შესახებ აქტიურად მსჯელობდნენ და ცხარედ კამათობდნენ. სწორედ მაშინ ჩამოყალიბდა რუსეთში აზრი მწერლის, როგორც ცხოვრების მასწავლებლის, საზოგადოების წინამძღოლისა და წინასწარმეტყველის შესახებ (შეადარე: ილიას “პოეტი” (1860 წ.)).
ამიტომაც XIX საუკუნის 60-იანი წლების პეტერბურგელი სტუდენტები ძირითადად ორ ნაწილად იყოფოდნენ: “უპრინციპო კარიერისტებად” და “იდეურებად”, ანუ ვინც საკუთარ სიცოცხლეს პროგრესსა და ხალხის გადარჩენას მიუძღვნიდა.
როგორც ჩანს, ამ გავლენისაგან ვერც რუსეთში ცოდნის მისაღებად ჩასულმა ქართველმა სტუდენტებმა დაიძვრინეს თავი. ნიკო ნიკოლაძის მოგონებებიდან ვიგებთ, რომ ქართველი სტუდენტების დიდი ჯგუფი რეგულარულად დადიოდა ჩერნიშევსკის ბინაში და მისგან დარიგებებს იღებდა. გამონაკლისი არც ილია ჭავჭავაძე გახლდათ. რ. ხომლელის (რომანოზ ფანცხავა) მოგონებებიდან ირკვევა, რომ ილია პირადად იცნობდა ჩერნიშევსკის (“შინაური საქმეები” 1909 №2). მოგვიანებით კი მისი რევოლუციური განწყობილება საქართველოშიც ჩამოიტანა და “საქართველოს მოამბის” 1863 წლის ნომრებში პირველმა მოიხსენია “ნაროდნიკობის” იდეები. თავის შემოქმედებაში რუსული ლიტერატურის გავლენაზე ილია პირდაპირ და დაუფარავად საუბრობდა: “თქმა არ უნდა, რომ რუსულმა ლიტერატურამ დიდი ხელმძღვანელობა გაგვიწია წარმატების გზაზედ და დიდი ზემოქმედება იქონია ყოველ მასზედ, რაც ჩვენს სულიერ ძალ-ღონეს შეადგენს და ჩვენს გონებას, ჩვენს აზრს, ჩვენს გრძნობასა და ერთობ ჩვენს მიმართულებას ზედ დააჩნია მან თავისი ავ-კარგიანობა”.
ამიტომაც, გასაკვირი არ უნდა იყოს, რომ არჩილის სახით სინამდვილეში რუსი ინტელიგენტის ტიპია დახატული და როდესაც იგი იდეალური კომუნის ასაშენებელ თვისებებს: სამართლიანობას, ნამუსიანობას, ზნეობას, შრომის სიყვარულს, პირიანობას, მეურნეობის გაძღოლის ნიჭს, ყაირათიანობას, უანგარობას და სხვა… გლეხობაში ეძებს, ნაროდნიკული იდეებით ხელმძღვანელობს. ეს “ნაროდნიკის” თვალით დანახული სამყაროა და ამიტომ, ქართველი გლეხის ჭირ-ვარამიც ნეკრასოვის სიტყვებითაა გამოთქმული.
“აბა იმათს სიმღერას უყურე: ერთი გრძელი კვნესაა და მაინც სიმღერას ეძახიან” (“Этот стон у них песней зовется”).
ეს ადგილი კიდევ იმითაა ნიშანდობლივი, რომ ქართულ ლიტერატურაში გამოიკვეთა გლეხობის, როგორც პროლეტარული კლასის მნიშვნელობა მომავალი იდეალური საზოგადოების ფორმირებაში. შესაძლებელია ახალგაზრდა თაობისთვის ეს არაფრის მთქმელი იყოს, მაგრამ ვინც კომუნისტური პარტიის ისტორიას მეტნაკლებად იცნობს, მისთვის გასაგები იქნება, თუ რა საფრთხე დაიმალა ამ ტენდენციის მიღმა.
“ნაროდნიკები” ხალხის სიღარიბის, ჩამორჩენილობისა და ტანჯვის სათავეს უსამართლო, მოძველებულ, გადაგვარებულ პოლიტიკურ ფორმაში ხედავდნენ, თვლიდნენ, რომ საკმარისი იყო ამ ფორმის განადგურება, გაბატონებული კლასის ხელისუფლებიდან ჩამოშორება და ბოროტებაც თავისთავად სიკეთით შეიცვლებოდა. რომ დადგებოდა საყოველთაო სიკეთისა და მეგობრობის “ოქროს ხანა” (რაც ყველა რევოლუციის შეცდომაა). ამასთანავე ნაროდნიკობაში სრულიად უმტკივნეულოდ თანაარსებობდა ქრისტიანული ფასეულობები და სოციალიზმი. ამ მდგომარეობის აღმნიშვნელი სპეციალური ტერმინიც გაჩნდა: “ქრისტიანობა ქრისტეს გარეშე”. ეს რწმენა იმდენად ძლიერი იყო, რომ ილია ჭავჭავაძე თავის ცნობილ ლექსში – “1871 წელი, 23 მაისი”-პარიზის კომუნის დამარცხებისაგან გამოწვეულ გულისტკივილს ქრისტიანული საქმის, ქრისტიანული იდეალის დამარცხებასთან აიგივებს. ხოლო გაცილებით ადრე, 60-იან წლებში, რუსეთში შექმნილ ან დაწყებულ ნაწარმოებებში, მოთხრობებში: “ლუარსაბ თათქარიძე”, “გლახის ნაამბობი”, პოემებში: “აჩრდილი”, “კაკო ყაჩაღი”, ლექსებში: “გუთნის დედა”, “მუშა” “ნაროდნიკობის” რადიკალურ (რევოლუციურ) განწყობილებას ემხრობა და საკუთარი შემოქმედებით ცდილობს აჩვენოს, რომ გაბატონებულ კლასს ბატონობისათვის სოციალური საფუძვლები არ გააჩნია, რომ თავად-აზნაურობის ცხოვრება ანტისაზოგადოებრივია, რომ მათი არსებობის საფუძველი პარაზიტობაა და არა სასარგებლო შრომა, რომ ამგვარმა ცხოვრების წესმა თავად-აზნაურობა სულიერ და ფიზიკურ გადაგვარებამდე მიიყვანა და ამიტომაც, იგი უნდა განადგურდეს.
დღეს ყველას შეუძლია ამ სუბიექტური შეხედულებების მთელი ტრაგიზმი დაინახოს.
თავის ადრეულ ნაწარმოებებში ილია ჭავჭავაძე ბოროტების ცნებას აყალიბებს და ამტკიცებს, რომ მას ბატონყმობისა და თვითმპყრობელობის სახე აქვს. სიკეთესა და სათნოებას კი გლეხისა და მუშის ბუნებაში ხედავს. მაგრამ შეუძლებელია ბოროტების მიზეზები მეფის თვითმპყრობელობას დაბრალდეს, რადგან მოგვიანებით ბატონყმობა გაუქმდა, მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, ხელისუფლების სათავეში ერთ დროს გატანჯული და დევნილი მუშები და გლეხები მოვიდნენ, მაგრამ ბოროტების არსი იგივე დარჩა. გათავისუფლებულმა მონებმა (“ინტერნაციონალი”) უარესი ჩაგვრა და დევნა მოაწყვეს. მოგვიანებით მათი ხელისუფლებაც ისტორიას ჩაბარდა, მაგრამ ბოროტების ბუნება მაინც არ შეცვლილა. დღემდე ილახება ადამიანების ღირსება, უფლებები, მათი თავისუფლება, დღემდე არსებობს საკუთრების დაკარგვის საფრთხე და სხვა. ანუ, როდესაც სიკეთესა და სათნოებას გლეხისა და მუშის ბუნებაში ხედავ და არა შემოქმედში, როდესაც ბოროტების საწყისს საზოგადოების მოწყობას აბრალებ და არა ცოდვის ტყვეობას, ხდება სულიერი ცენტრის დარღვევა. მხოლოდ ცოდვის ტყვეობაში ჩავარდნილ მონას უნდა, რომ ბედნიერებას გარეგნული, მატერიალური გზებით მიაღწიოს. ეს კი ცრუ რელიგიის დასაწყისია. თუ აღარაფერს ვიტყვით იმაზე, რომ ამ ტენდენციამ თითქმის მთელი საუკუნით განსაზღვრა ქართული ლიტერატურის ბედი.
კვლავ ძირითად სათქმელს დავუბრუნდეთ. ჩერნიშევსკის იმავე რომანის წყალობით რუსეთს ფემინიზმის ტალღამაც გადაუარა. ქალები ცხოვრების ახლებურად მოწყობისა და საზოგადოებრივი საქმიანობის ჟინმა შეიპყრო. მათ არ უნდოდათ მამაკაცებს ჩამორჩენოდნენ, ამიტომ მამაკაცებთან თანასწორი უფლებების, ეკონომიური, სამართლებრივი და სოციალური მდგომარეობის შესაცვლელად აიმაღლეს ხმა. ამგვარ ქალთა ერთ-ერთი გამორჩეული თვისება ისიც გახლდათ, რომ ბევრმა უარი თქვა სიყვარულსა და ქორწინებაზე, ქალის ბუნებრივ თვისებაზე, მამაკაცებისთვის თავი მოეწონებინათ, და ხელოვნურად გამამაკაცურდნენ. ქალთა გათავისუფლების, მათი როლისა და დასაქმების თემა ყველაზე აქტუალური იყო მაშინდელ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. ლიტერატურაშიც გამოჩნდნენ თავისუფლად მოაზროვნე და დამოუკიდებელი ქალები: ივან გონჩაროვის ვერა რომანიდან “ფლატე”, ლევ ტოლსტოის ანა კარენინა და სხვები. ამ მოძრაობას თერგდალეულებმაც შეუერთეს თავიანთი ხმა. გიორგი წერეთელმა საკუთარი მოსაზრებები გამოთქვა მოთხრობაში “მამიდა ასმათი”, ნიკო ნიკოლაძემ კი “პროვინციულ სურათებში”.
ამავე მწკრივში უნდა ჩავაყენოთ ილია ჭავჭავაძის ოთარაანთ ქვრივიც, რადგან იგი ზედმიწევნით შეესაბამება სოციალისტ უტოპისტების იდეალს. ისინი თვლიდნენ, რომ ქალები საზოგადოებაში დამოუკიდებელ სოციალურ ერთეულს არ წარმოადგენდნენ, ვინაიდან არ შეეძლოთ საკუთარი თავის მატერიალური უზრუნველყოფა და გათხოვების გზით იყიდებოდნენ. მომავლის იდეალურ საზოგადოებაში კი ქალები მამაკაცებთან გათანასწორებულნი და დამოუკიდებელნი უნდა გამხდარიყვნენ.
მაგრამ საკითხავია, როგორი შეიძლებოდა ყოფილიყო თავისუფალი ქალი პატრიარქალურ საზოგადოებაში, ვინაიდან მისი საზოგადოებრივი სტატუსი ყოველთვის განისაზღვრებოდა ჯერ მამასთან, ხოლო შემდეგ ქმართან მიმართებაში?
რა თქმა უნდა, დაქვრივებული (ისეთივე როგორებიც იყვნენ გიორგი წერეთლის მამიდა ასმათი, ნიკო ლომოურის დეიდა სიდონია, ეკატერინე გაბაშვილის მაგდანა და სხვები), ოჯახური დესპოტიზმისაგან, მამის ან ქმრის მონობისაგან გათავისუფლებულები, რადგან ამ გზით არც პარტიარქალური საზოგადოების სისტემა ირღვეოდა და ქალიც ფაქტობრივ თავისუფლებას აღწევდა. ოთარაანთ ქვრივმაც ნამდვილ თავისუფლებას მხოლოდ ქმრის, თევდორეს გარდაცვალების შემდეგ მიაღწია. მიუხედავად იმისა, რომ მის ოჯახში მეორე ზრდასრული მამაკაციც იყო, მან ერთხელ მოპოვებული ხელიდან არ გაუშვა და თავის შვილს პირველობა არ დაუთმო.
“თუმცა ასეთი იყო გიორგი, მაგრამ თავისი დედის ყურმოჭრილი ყმა იყო თითქმის. თუმცა კარგა მოზრდილი იყო, მაგრამ გიორგი სახლსა და ოჯახში ბატონობას არ შეეცილა დედასა. გვგონია, პირველობას და უფროსობას არც კი დედა დაუთმობდა…”
ოთარაანთ ქვრივმა მოახერხა ის, რაც არც ერთ ქალს არ გაუკეთებია. მამაკაცისაგან იურიდიულად და ეკონომიურად გათავისუფლებულმა შესაძლებლობების ფარგლები გააფართოვა და საკუთარ თავში საკმარისი ძალა აღმოაჩინა, რომ აშკარად დაპირისპირებოდა თვითმპყრობელობის სისტემის წარმომადგენლებს: გზირს, ნაცვლს, იასაულს და სხვა. გარდა ამისა, საზოგადოებას აჩვენა, რომ ქალი მამაკაცის თანასწორია თუნდაც იმით, რომ საკუთარი ხელით შეუძლია ბარვა, თოხნა, მარგვლა, თესვა, კრეფა და სხვა.
სოფელში ამბობდნენ: “ ვის გაუგონია დედაკაცის ბარი და თოხიო, მაგრამ ოთარაანთ ქვრივი არას დაგიდევდათ.
“- თუ არ გაუგონიათ, ეხლა გაიგონონო, – ამბობდა ხოლმე. – მითამ მე რითა ვარ ნაკლები აიმ დამპალ გოგიაზედ! თუ იმასა ჰშვენის ბარი და თოხი, მე რაღა ღვთისაგან შერისხული ვარ. რა ვუყოთ, რომ ის მამაკაცია და მე დედაკაცი. მითამ ჩემზედ წინ რით არის?”
ილია ჭავჭავაძემ არა მხოლოდ ისეთი ტიპი შექმნა, რომლის გამოჩენასაც ახალი თაობა დიდხანს ელოდა, არამედ ამის კონკრეტული გზებიცა და ფორმებიც მიუთითა. ოთარაანთ ქვრივი ქალის იმ იდეალური თვისებების კრებითი სახეა, რომელზეც ნაროდნიკები ოცნებობდნენ, იგი პირველი ემანსიპირებული (გათავისუფლებული) ქალია ქართულ ლიტერატურაში, ამიტომაც იწვევს იგი აღფრთოვანებას და ვფიქრობ, სწორედ ამით აიხსნება ამ პერსონაჟის უზარმაზარი პოპულარობის საიდუმლო ქალთა წრეებში.
მიუხედავად იმისა, რომ კესოც მამისა და ქმრის მეურვეობისაგან თავისუფალია, ნაწარმოებში მას სრულიად სხვა ფუნქცია აკისრია.
მოთხრობის XX თავში, რომელსაც ავტორმა “დასაწყისი განთიადისა” უწოდა, ძმასთან საუბრის დროს ვხედავთ, რომ კესოს ჯერ კიდევ ბოლომდე არ ჰქონია გაცნობიერებული გიორგის (გლეხკაცის) როლი საზოგადოებაში. იგი ბოლომდე არ იზიარებდა არჩილის იდეებსა და აღფრთოვანებას. მაგრამ გიორგის დაღუპვის შემდეგ ამ საკითხს დაუფიქრდა და მწარედ ინანა. ამ ეპიზოდზე საუბრის გასაგრძელებლად ერთი პარალელი უნდა მოვიშველიო. ილიას სიცოცხლეშივე, 1906 წელს დაიბეჭდა მაქსიმ გორკის რომანი “დედა”. მასში აღწერილია ერთი ბედისაგან დაჩაგრული და გაუნათლებელი ქალის, პელაგეა ნილოვნას ცხოვრება. პელაგეას შვილი პავლე ვლასოვი რევოლუციური დაჯგუფების ერთ-ერთი წევრია. პელაგეასათვის თავიდან ყოვლად გაუგებარი და მიუღებელია რევოლუციონერების ქცევები, მაგრამ მათთან ხანგრძლივი ურთიერთობის დროს თავის შეუგნებელ ცხოვრებას დაუფიქრდება, შვილის დაპატიმრების შემდეგ კი საბოლოოდ შეიცვლება და რევოლუციური ბრძოლის გზას დადგება.
ამ ხერხს მოგვიანებით სოციალისტური რეალიზმი უწოდეს: ანუ როდესაც ამა თუ იმ “შეუგნებელ”, ან “სტიქიურ გმირს” გვერდით უდგას რომელიმე რევოლუციური შეგნების პერსონაჟი, რომელიც მას (და პირველ რიგში მკითხველს) დაეხმარება, სოციალისტურ სულისკვეთებას გაუღვიძებს და ცხოვრების გზას შეაცვლევინებს. მაგრამ რევოლუციური აზროვნება მხოლოდ სწავლებითა და შეგონებებით არ მიიღწევა – ასე მოითხოვს ამ ჟანრის ტრადიცია – მისთვის მსხვერპლის გაღებაცაა საჭირო.
ოთარაანთ გიორგი, ერთი შეხედვით, უდანაშაულოდ და არაფრის გამო იღუპება. მაგრამ მხატვრული თვალსაზრისით გიორგის სიკვდილი შემთხვევითობა არ გახლავთ, რადგან ნაწარმოებში მას განსაკუთრებული აზრობრივი დატვირთვა აქვს. გიორგის ტრაგიკულმა სიკვდილმა კესოში კლასობრივი შეგნება უნდა გამოაღვიძოს.
თუკი კესოს კლასობრივი შეგნების გამოღვიძებას გიორგის სიკვდილი სჭირდება, გორკის რომანის გმირი რევოლუციურ გზას შვილის დაპატიმრების შემდეგ დაადგება. მიზანი მიღწეულია და ამ მიზნისთვის ორივე შემთხვევაში მსხვერპლის გაღება მოხდა.
ალბათ გულუბრყვილობა იქნებოდა გვეფიქრა, რომ გორკი და ილია ჭავჭავაძე ერთმანეთის შემოქმედებას იცნობდნენ, ან ერთმანეთის გავლენას განიცდიდნენ. გორკის რომანსა და ილიას მოთხრობას შორის მხოლოდ ეს ერთადერთი მსგავსებაა, მაგრამ ეს მნიშვნელოვანი მსგავსება გახლავთ, რადგან იგი სოციალისტური რეალიზმის საფუძველს წარმოადგენს და საერთო წყაროდან იკვებება.
მიუხედავად იმისა, რომ თავად ოთარაანთ ქვრივისთვისა და გიორგისთვის მოთხრობა ტრაგიკულად მთავრდება, იგი მაინც ბედნიერი ფინალითაა გამორჩეული. სცენაზე რჩება ნაროდნიკული იდეების აქტიური ქომაგი არჩილი, რომელიც უკვე მარტო აღარაა, მან კესოს გულში ახალი რწმენის ნაპერწკალი აანთო და ეს რევოლუციური იდეისადმი რწმენაა.
“- არჩილ, წინ რაღაა, წინ? – შეჰბღავლა უეცრად კესომ და ორისავ ხელის თითები ერთმანეთში ჩაიწნა და ფშვნეტა და მტვრევა დაუწყო.
– ეგ ცრემლიანი ცოდნა უკანა სწევს და ჰბუგავს, წინა ნამავს და ამწვანებს. ეგ ნამი, რომ გაბევრდება, მდინარე წყლად იქცევა და მთელს ტივს მიიტანს, რომ ჩვენს შორის ჩატეხილი ხიდი გაამთელოს და ეგრე ორსავ ნაპირს გააერთებს. ეგ ცრემლიანი ცოდნა, თუ ცოდნიანი ცრემლი უკანისა, – შუქია წინასი და შუქი ხომ…
- დასაწყისია განთიადისა, განა, ჩემო კარგო?”
ამგვარად, ავტორი მკითხველს უტოვებს რწმენას, რომ საბოლოო გამარჯვება არჩილისა და კესოს იდეების მხარეზეა.
მაგრამ ისტორიამ დაადასტურა, რომ არჩილიცა და კესოც სინამდვილეში მომავლის დამანგრეველ ძალას განასახიერებენ, რომ მათ მორალისტურ შეგონებებს დიდი შინაგანი საფრთხე მოაქვს და ამ საფრთხეს სიკეთის სახე აქვს, რადგან განთიადი, რომელსაც ისინი ელოდებიან და ამზადებენ, არც რომანტიკულია და არც უსისხლო. იგი არც საყოველთაო თანასწორობას მოიტანს და არც ცხოვრების სოციალური დონის ამაღლებას.
გლეხებისა და თავადების თანასწორობაზე მეოცნებე ლიბერალი ინტელიგენტი, რომლისთვისაც სამყაროს შეცვლა აბსოლუტურ ამოცანას წარმოადგენდა, დროთა განმავლობაში კაცთმოძულე ფანატიკოს რევოლუციონერად გადაიქცა და შეიქმნა იდეური წინაპირობა, გარკვეული ფსიქოლოგია და ადამიანთა ის ტიპი, რომელმაც 1917 წლის რევოლუცია განაპირობა.
მაგრამ, თავად ილია ჭავჭავაძე ამ პრობლემას გაცილებით ადრე შეეჯახა, როდესაც რევოლუციურმა განწყობილებამ უკვე მუშებისა და გლეხების წრეებში გადაინაცვლა და როდესაც “მესამე დასელთა” ახალგაზრდა თაობა დაუნდობელი სისასტიკით დაესხა მას თავს. ძნელი წარმოსადგენი არაა, თუ რა სასოწარკვეთილება და უსასოობა ისადგურებს ხოლმე ადამიანის გულში, როდესაც მის ყმაწვილურ შეხედულებებსა და ცხოვრებისეულ რეალობას, ან თუგინდ დაწერილსა და განხორციელებულ იდეას შორის უფსკრულს აღმოაჩენს. შესაძლებელია ესეც ერთ-ერთი მიზეზი იყო, რის გამოც XIX საუკუნის ბოლოდან ილია თანდათან ჩამოშორდა აქტიურ ლიტერატურულ და საზოგადოებრივ მოღვაწეობას, ხასიათიც შეეცვალა; სულ უფრო განმარტოებული და გულჩათხრობილი გახდა. ეს მისთვის რუსული იდეის დამარცხება იყო. თუმცა წარუმატებლობასაც და დამარცხებასაც უდიდესი სამსახურის გაწევა შეუძლია იმ შემთხვევაში, თუკი იგი თაობებისათვის სწავლების ნაწილი გახდება.

2008

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

გიორგი კაკაბაძე – რუსული იდეა

“თუკი ნათელი, რომელიც შენშია, სიბნელეა,
სიბნელე რამდენად დიდი იქნება?” (მათ. 6, 23.)

მე-XIX საუკუნის 80-იან წლებში ქართულ ლიტერატურაში ერთი უცნაური პერსონაჟი გამოჩნდა. იგი რუსეთში განსწავლული ახალგაზრდა თავადია, რომელიც იმ დროისათვის ყველაზე თანამედროვე, ლიბერალური იდეებით აღფრთოვანებული სამშობლოში დაბრუნდა, მეურნეობას მოჰკიდა ხელი და საკუთარი მამულის ეკონომიური თუ სოციალური თვალსაზრისით გადაკეთება დაიწყო. ეს არჩილია ილია ჭავჭავაძის მოთხრობიდან “ოთარაანთ ქვრივი”.
განსაკუთრებით საინტერესო და თვალშისაცემია მისი ერთი თვისება, რომელიც ქართულ ლიტერატურაში ახალია და მანამდე არ შეიმჩნევა. არჩილი გლეხობისადმი უსაზღვრო სიყვარულით, მოწიწებითა და პატივისცემით გამოირჩევა:
“არჩილს უიმისოდაც ძალიან უყვარდა მუშებში ყოფნა და იმათთან ლაპარაკი, ზოგჯერ ლაზღანდარობაც. კესოსთვის არაერთხელ უთქვამს, რომ მე იმათგან ზოგჯერ ჭკუას და ხშირად ენას ვსწავლობო”.
იგი დარწმუნებულია, რომ გლეხებს შენარჩუნებული აქვთ:
ნამდვილი ზნეობა:
“… ჰხედავ, უსწავლელი კაცია. მაგისი ნამუსი ჭკუით კი არ არის ახილებული, გულით გამოკვებილია, მარტო გულით. ეს დიდი საქმეა, ჩემის ფიქრით, იმიტომ, რომ მაგისთანა ნამუსი მთელის გვამის, მთელის აგებულების წყურვილია, როგორც სითბო სიცივეში, როგორც სიგრილე სიცხე-პაპანაქებაში, როგორც პური შიმშილში. მინამ ჭკუა იტყვის, ჭკუა ურჩევს, გულმა იცის, რა ჰქმნას. ეს დიდი საქმეა-მეთქი, დიდი.”
სიბრძნე:
“ ბრძენი დედაკაცი ხარ, ნათლიდედ, ბრძენი! …”
ღირსება, სულიერი მშვენიერება და გრძნობების სიფაქიზე:
“ – იცი რა იყო გიორგი? . . . გიორგი მთელი წიგნი იყო, ხიდგაღმა დაწერილი. გიორგი წიგნია მეთქი, მთელი წიგნი ცხოვრებისა, სულ სხვა ასოებით დაბეჭდილი. წინ გადაგვეშალა ეს წიგნი და ვერ წავიკითხეთ. რას არ ვკითხულობთ მე და შენ და ათასი ჩვენისთანა. მწიგნობრობით დღეს ვის არ მოაქვს თავი და მაგის ანბანი კი თურმე არა გვცოდნია. გიორგი ცოცხალი ხატია ღირსებისა. “თვით უკვდავება მშვენიერსა სულში მდგომარეობსო”, ნათქვამია და რამდენჯერ გვითქვამს მე და შენ – რა კარგად და მართლად არის ნათქვამიო. წიგნში ეს დანახული გვაქვს, ენაზეც ხომ გვაკერია და გვაკერია. ცხოვრებამ კი რომ მისი ცოცხალი ხატი წინ დაგვიყენა, ვერ ვიცანით: თვალით ნახული ვერ დავინახეთ. არ შეირთავდი! . . . ვის? “მშვენიერსა სულსა”. “არ გიყვარდა, ვინ? “თაყვანსაცემელი ღირსება”. არ გიყვარდა ის, ვისაც “ცის სხივით აცისკროვნებს მშვენიერება” სულისა.”
თავისი ბუნებითა და ხასიათით არჩილი იმ მომაკვდავ არისტოკრატიას განასახიერებს, რომელიც თავს დამნაშავედ გრძნობს გლეხის წინაშე. იგივე მოქმედებას საზოგადოებისგანაც ელის და გლეხობის მიმართ ჩადენილი დანაშაულის სუბიექტურ განცდას მოითხოვს. იგი თვლის, რომ გლეხკაცის გასაჭირს ვერ გაიგებ, თუ მის გვერდით არ იცხოვრე, მისი ინტერესები არ გაიზიარე, მისი ტკივილი არ გადაიტანე და მისი დარდი არ იგრძენი. ასეთ სიტუაციაში კი “ცოდვების გამოსყიდვის” ერთადერთი საშუალება – ხალხის სამსახურია.
“ბოდიშს იმით მოვიხდი, რომ მე მაგას შეგირდად მივებარები, დიაღ შეგირდად. ჩვენ რანი ვართ მაგასთან! … დეე, გვასწავლოს და გვწურთნოს.”
ამგვარად, იკვეთება ახალგაზრდა რომანტიკოსი ინტელიგენტის ტიპი. იგი ხალხის სამსახურში გადასული თავადია, რომელიც გლეხთა უბედურების სათავეს, უპირველეს ყოვლისა, საზოგადოებრივ მოწყობაში ხედავს.
საინტერესოა, საიდან გაჩნდა ასეთი პერსონაჟი და რომელი იდეებითაა განპირობებული მისი საქციელი?
განსხვავებით ქართულისა, ასეთ გმირებს კარგად იცნობს XIX საუკუნის რუსული ლიტერატურა. რადგან ერთი პერიოდი მხოლოდ ისინი ჩანდნენ ლიტერატურული ჟურნალებისა თუ ახლად დაწერილი რომანების ფურცლებზე. ერთ-ერთი მათგანია ევგენი ბაზაროვი, რომელსაც გაცნობიერებული აქვს თავისი სულიერი და იდეური კავშირი გლეხობასთან, მზადაა პროგრესს ემსახუროს და გაანადგუროს ყველაფერი, რაც ამ პროგრესს წინ აღუდგება. რომანში იგი შვილების თაობას მიეკუთვნება, ამიტომაც ემიჯნება მამების თაობას, ისტორიული თუ პირადი უმადურობის გამო ბრალს სდებს მას გარკვეული შეცდომებისა თუ დანაშაულის გამო და ცდილობს ახალი ისტორია საკუთარი თავიდან დაიწყოს (ტურგენევი, “მამები და შვილები”).
რომანტიკოსი-იდეალისტია თავადი ფიოდორ ლავრეცკიც, რომლის ძირითადი მიზანიც ხალხის სიყვარული, მისი სამსახური და საკუთარი ადგილის პოვნაა იმ სამყაროში, რომლის ძირითად ფასეულობასაც საზოგადოების პირობების გაუმჯობესება წარმოადგენს (ტურგენევი, “აზნაურთა ბუდე”).
ასეთ გმირებს შეხვდებით ნეკრასოვის პოეზიაში, ალექსეი პისემსკის, გლებ უსპენსკის რომანებში, მაგრამ მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია თავადი რახმეტოვი, რომელიც არისტოკრატიული აზროვნების “ვიწრო ჩარჩოებში” ვერ თავსდება, მემკვიდრეობას ყიდის, პირად ბედნიერებაზე უარს აცხადებს და რუსი ხალხის თავისუფლებისა და კეთილდღეობისთვის იწყებს ბრძოლას (ჩერნიშევსკი, “რა ვაკეთოთ”).
ყველანი ახალგაზრდა განათლებული თავადები ან რევოლუციონერ – რაზნოჩინელები, ანუ სხვადასხვა წოდების წარმომადგენელი ინტელიგენტები არიან, ახალ, პროგრესულ იდეებს ქადაგებენ და ხალხის კეთილდღეობისთვის იბრძვიან. იმ იდეურ საფუძველს კი, რომელმაც მაშინდელი საზოგადოების გონება მოიცვა, “ნაროდნიკობა” (ხალხოსნობა) ეწოდა.
ორიოდე სიტყვით “ნაროდნიკობის” შესახებ.
“ნაროდნიკობა” 60-70 წლების რუსეთში გაბატონებული იდეოლოგიური დოქტრინა გახლდათ, რომლის მიმდევრებიც ხალხის ცხოვრების შესწავლას და ინტელიგენციასთან მის დაახლოებას ისახავდნენ მიზნად. “ნაროდნიკები” აღიარებდნენ, რომ გლეხობაში ცოცხლობს ის საზოგადოებრივი და ეთიკური იდეალები, რომელიც შესაძლებელია სოციალური და ეკონომიური მოწყობის მოდელად გამოდგეს. იმდროინდელ ინტელიგენციას დაუოკებელი სურვილი ჰქონდა, დამკვიდრებულიყო რომელიმე მამულში, შერეოდა ხალხს, გლეხობისაგან ზნეობრივი საფუძვლები შეესწავლა და კონკრეტული ეკონომიური თუ სოციალური რეფორმირების გზით სოციალისტური უჯრედი, ანუ საზოგადოების იდეალური მოდელი შეექმნა. პირდაპირ და მოკლედ რომ ვთქვათ, ეს გახლდათ სოციალისტური უტოპიის ნაირსახეობა და ბოლშევიზმის საფუძვლები. თავად ლენინიც ნაროდნიკობის იდეოლოგიისა და რუსული სოციალიზმის ფუძემდებლებად ჩერნიშევსკის მიიჩნევდა.
ჩერნიშევსკის რომანის გავლენა მაშინდელ საზოგადოებაზე უზარმაზარი გახლდათ. თანამედროვეთა ცნობით, ის ახალგაზრდებისთვის ცხოვრების სახელმძღვანელოდ და რწმენის ახალ სიმბოლოდ გადაიქცა. ამ წიგნს არა მხოლოდ ხარბად კითხულობდნენ, არამედ მის შესახებ აქტიურად მსჯელობდნენ და ცხარედ კამათობდნენ. სწორედ მაშინ ჩამოყალიბდა რუსეთში აზრი მწერლის, როგორც ცხოვრების მასწავლებლის, საზოგადოების წინამძღოლისა და წინასწარმეტყველის შესახებ (შეადარე: ილიას “პოეტი” (1860 წ.)).
ამიტომაც XIX საუკუნის 60-იანი წლების პეტერბურგელი სტუდენტები ძირითადად ორ ნაწილად იყოფოდნენ: “უპრინციპო კარიერისტებად” და “იდეურებად”, ანუ ვინც საკუთარ სიცოცხლეს პროგრესსა და ხალხის გადარჩენას მიუძღვნიდა.
როგორც ჩანს, ამ გავლენისაგან ვერც რუსეთში ცოდნის მისაღებად ჩასულმა ქართველმა სტუდენტებმა დაიძვრინეს თავი. ნიკო ნიკოლაძის მოგონებებიდან ვიგებთ, რომ ქართველი სტუდენტების დიდი ჯგუფი რეგულარულად დადიოდა ჩერნიშევსკის ბინაში და მისგან დარიგებებს იღებდა. გამონაკლისი არც ილია ჭავჭავაძე გახლდათ. რ. ხომლელის (რომანოზ ფანცხავა) მოგონებებიდან ირკვევა, რომ ილია პირადად იცნობდა ჩერნიშევსკის (“შინაური საქმეები” 1909 №2). მოგვიანებით კი მისი რევოლუციური განწყობილება საქართველოშიც ჩამოიტანა და “საქართველოს მოამბის” 1863 წლის ნომრებში პირველმა მოიხსენია “ნაროდნიკობის” იდეები. თავის შემოქმედებაში რუსული ლიტერატურის გავლენაზე ილია პირდაპირ და დაუფარავად საუბრობდა: “თქმა არ უნდა, რომ რუსულმა ლიტერატურამ დიდი ხელმძღვანელობა გაგვიწია წარმატების გზაზედ და დიდი ზემოქმედება იქონია ყოველ მასზედ, რაც ჩვენს სულიერ ძალ-ღონეს შეადგენს და ჩვენს გონებას, ჩვენს აზრს, ჩვენს გრძნობასა და ერთობ ჩვენს მიმართულებას ზედ დააჩნია მან თავისი ავ-კარგიანობა”.
ამიტომაც, გასაკვირი არ უნდა იყოს, რომ არჩილის სახით სინამდვილეში რუსი ინტელიგენტის ტიპია დახატული და როდესაც იგი იდეალური კომუნის ასაშენებელ თვისებებს: სამართლიანობას, ნამუსიანობას, ზნეობას, შრომის სიყვარულს, პირიანობას, მეურნეობის გაძღოლის ნიჭს, ყაირათიანობას, უანგარობას და სხვა… გლეხობაში ეძებს, ნაროდნიკული იდეებით ხელმძღვანელობს. ეს “ნაროდნიკის” თვალით დანახული სამყაროა და ამიტომ, ქართველი გლეხის ჭირ-ვარამიც ნეკრასოვის სიტყვებითაა გამოთქმული.
“აბა იმათს სიმღერას უყურე: ერთი გრძელი კვნესაა და მაინც სიმღერას ეძახიან” (“Этот стон у них песней зовется”).
ეს ადგილი კიდევ იმითაა ნიშანდობლივი, რომ ქართულ ლიტერატურაში გამოიკვეთა გლეხობის, როგორც პროლეტარული კლასის მნიშვნელობა მომავალი იდეალური საზოგადოების ფორმირებაში. შესაძლებელია ახალგაზრდა თაობისთვის ეს არაფრის მთქმელი იყოს, მაგრამ ვინც კომუნისტური პარტიის ისტორიას მეტნაკლებად იცნობს, მისთვის გასაგები იქნება, თუ რა საფრთხე დაიმალა ამ ტენდენციის მიღმა.
“ნაროდნიკები” ხალხის სიღარიბის, ჩამორჩენილობისა და ტანჯვის სათავეს უსამართლო, მოძველებულ, გადაგვარებულ პოლიტიკურ ფორმაში ხედავდნენ, თვლიდნენ, რომ საკმარისი იყო ამ ფორმის განადგურება, გაბატონებული კლასის ხელისუფლებიდან ჩამოშორება და ბოროტებაც თავისთავად სიკეთით შეიცვლებოდა. რომ დადგებოდა საყოველთაო სიკეთისა და მეგობრობის “ოქროს ხანა” (რაც ყველა რევოლუციის შეცდომაა). ამასთანავე ნაროდნიკობაში სრულიად უმტკივნეულოდ თანაარსებობდა ქრისტიანული ფასეულობები და სოციალიზმი. ამ მდგომარეობის აღმნიშვნელი სპეციალური ტერმინიც გაჩნდა: “ქრისტიანობა ქრისტეს გარეშე”. ეს რწმენა იმდენად ძლიერი იყო, რომ ილია ჭავჭავაძე თავის ცნობილ ლექსში – “1871 წელი, 23 მაისი”-პარიზის კომუნის დამარცხებისაგან გამოწვეულ გულისტკივილს ქრისტიანული საქმის, ქრისტიანული იდეალის დამარცხებასთან აიგივებს. ხოლო გაცილებით ადრე, 60-იან წლებში, რუსეთში შექმნილ ან დაწყებულ ნაწარმოებებში, მოთხრობებში: “ლუარსაბ თათქარიძე”, “გლახის ნაამბობი”, პოემებში: “აჩრდილი”, “კაკო ყაჩაღი”, ლექსებში: “გუთნის დედა”, “მუშა” “ნაროდნიკობის” რადიკალურ (რევოლუციურ) განწყობილებას ემხრობა და საკუთარი შემოქმედებით ცდილობს აჩვენოს, რომ გაბატონებულ კლასს ბატონობისათვის სოციალური საფუძვლები არ გააჩნია, რომ თავად-აზნაურობის ცხოვრება ანტისაზოგადოებრივია, რომ მათი არსებობის საფუძველი პარაზიტობაა და არა სასარგებლო შრომა, რომ ამგვარმა ცხოვრების წესმა თავად-აზნაურობა სულიერ და ფიზიკურ გადაგვარებამდე მიიყვანა და ამიტომაც, იგი უნდა განადგურდეს.
დღეს ყველას შეუძლია ამ სუბიექტური შეხედულებების მთელი ტრაგიზმი დაინახოს.
თავის ადრეულ ნაწარმოებებში ილია ჭავჭავაძე ბოროტების ცნებას აყალიბებს და ამტკიცებს, რომ მას ბატონყმობისა და თვითმპყრობელობის სახე აქვს. სიკეთესა და სათნოებას კი გლეხისა და მუშის ბუნებაში ხედავს. მაგრამ შეუძლებელია ბოროტების მიზეზები მეფის თვითმპყრობელობას დაბრალდეს, რადგან მოგვიანებით ბატონყმობა გაუქმდა, მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, ხელისუფლების სათავეში ერთ დროს გატანჯული და დევნილი მუშები და გლეხები მოვიდნენ, მაგრამ ბოროტების არსი იგივე დარჩა. გათავისუფლებულმა მონებმა (“ინტერნაციონალი”) უარესი ჩაგვრა და დევნა მოაწყვეს. მოგვიანებით მათი ხელისუფლებაც ისტორიას ჩაბარდა, მაგრამ ბოროტების ბუნება მაინც არ შეცვლილა. დღემდე ილახება ადამიანების ღირსება, უფლებები, მათი თავისუფლება, დღემდე არსებობს საკუთრების დაკარგვის საფრთხე და სხვა. ანუ, როდესაც სიკეთესა და სათნოებას გლეხისა და მუშის ბუნებაში ხედავ და არა შემოქმედში, როდესაც ბოროტების საწყისს საზოგადოების მოწყობას აბრალებ და არა ცოდვის ტყვეობას, ხდება სულიერი ცენტრის დარღვევა. მხოლოდ ცოდვის ტყვეობაში ჩავარდნილ მონას უნდა, რომ ბედნიერებას გარეგნული, მატერიალური გზებით მიაღწიოს. ეს კი ცრუ რელიგიის დასაწყისია. თუ აღარაფერს ვიტყვით იმაზე, რომ ამ ტენდენციამ თითქმის მთელი საუკუნით განსაზღვრა ქართული ლიტერატურის ბედი.
კვლავ ძირითად სათქმელს დავუბრუნდეთ. ჩერნიშევსკის იმავე რომანის წყალობით რუსეთს ფემინიზმის ტალღამაც გადაუარა. ქალები ცხოვრების ახლებურად მოწყობისა და საზოგადოებრივი საქმიანობის ჟინმა შეიპყრო. მათ არ უნდოდათ მამაკაცებს ჩამორჩენოდნენ, ამიტომ მამაკაცებთან თანასწორი უფლებების, ეკონომიური, სამართლებრივი და სოციალური მდგომარეობის შესაცვლელად აიმაღლეს ხმა. ამგვარ ქალთა ერთ-ერთი გამორჩეული თვისება ისიც გახლდათ, რომ ბევრმა უარი თქვა სიყვარულსა და ქორწინებაზე, ქალის ბუნებრივ თვისებაზე, მამაკაცებისთვის თავი მოეწონებინათ, და ხელოვნურად გამამაკაცურდნენ. ქალთა გათავისუფლების, მათი როლისა და დასაქმების თემა ყველაზე აქტუალური იყო მაშინდელ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. ლიტერატურაშიც გამოჩნდნენ თავისუფლად მოაზროვნე და დამოუკიდებელი ქალები: ივან გონჩაროვის ვერა რომანიდან “ფლატე”, ლევ ტოლსტოის ანა კარენინა და სხვები. ამ მოძრაობას თერგდალეულებმაც შეუერთეს თავიანთი ხმა. გიორგი წერეთელმა საკუთარი მოსაზრებები გამოთქვა მოთხრობაში “მამიდა ასმათი”, ნიკო ნიკოლაძემ კი “პროვინციულ სურათებში”.
ამავე მწკრივში უნდა ჩავაყენოთ ილია ჭავჭავაძის ოთარაანთ ქვრივიც, რადგან იგი ზედმიწევნით შეესაბამება სოციალისტ უტოპისტების იდეალს. ისინი თვლიდნენ, რომ ქალები საზოგადოებაში დამოუკიდებელ სოციალურ ერთეულს არ წარმოადგენდნენ, ვინაიდან არ შეეძლოთ საკუთარი თავის მატერიალური უზრუნველყოფა და გათხოვების გზით იყიდებოდნენ. მომავლის იდეალურ საზოგადოებაში კი ქალები მამაკაცებთან გათანასწორებულნი და დამოუკიდებელნი უნდა გამხდარიყვნენ.
მაგრამ საკითხავია, როგორი შეიძლებოდა ყოფილიყო თავისუფალი ქალი პატრიარქალურ საზოგადოებაში, ვინაიდან მისი საზოგადოებრივი სტატუსი ყოველთვის განისაზღვრებოდა ჯერ მამასთან, ხოლო შემდეგ ქმართან მიმართებაში?
რა თქმა უნდა, დაქვრივებული (ისეთივე როგორებიც იყვნენ გიორგი წერეთლის მამიდა ასმათი, ნიკო ლომოურის დეიდა სიდონია, ეკატერინე გაბაშვილის მაგდანა და სხვები), ოჯახური დესპოტიზმისაგან, მამის ან ქმრის მონობისაგან გათავისუფლებულები, რადგან ამ გზით არც პარტიარქალური საზოგადოების სისტემა ირღვეოდა და ქალიც ფაქტობრივ თავისუფლებას აღწევდა. ოთარაანთ ქვრივმაც ნამდვილ თავისუფლებას მხოლოდ ქმრის, თევდორეს გარდაცვალების შემდეგ მიაღწია. მიუხედავად იმისა, რომ მის ოჯახში მეორე ზრდასრული მამაკაციც იყო, მან ერთხელ მოპოვებული ხელიდან არ გაუშვა და თავის შვილს პირველობა არ დაუთმო.
“თუმცა ასეთი იყო გიორგი, მაგრამ თავისი დედის ყურმოჭრილი ყმა იყო თითქმის. თუმცა კარგა მოზრდილი იყო, მაგრამ გიორგი სახლსა და ოჯახში ბატონობას არ შეეცილა დედასა. გვგონია, პირველობას და უფროსობას არც კი დედა დაუთმობდა…”
ოთარაანთ ქვრივმა მოახერხა ის, რაც არც ერთ ქალს არ გაუკეთებია. მამაკაცისაგან იურიდიულად და ეკონომიურად გათავისუფლებულმა შესაძლებლობების ფარგლები გააფართოვა და საკუთარ თავში საკმარისი ძალა აღმოაჩინა, რომ აშკარად დაპირისპირებოდა თვითმპყრობელობის სისტემის წარმომადგენლებს: გზირს, ნაცვლს, იასაულს და სხვა. გარდა ამისა, საზოგადოებას აჩვენა, რომ ქალი მამაკაცის თანასწორია თუნდაც იმით, რომ საკუთარი ხელით შეუძლია ბარვა, თოხნა, მარგვლა, თესვა, კრეფა და სხვა.
სოფელში ამბობდნენ: “ ვის გაუგონია დედაკაცის ბარი და თოხიო, მაგრამ ოთარაანთ ქვრივი არას დაგიდევდათ.
“- თუ არ გაუგონიათ, ეხლა გაიგონონო, – ამბობდა ხოლმე. – მითამ მე რითა ვარ ნაკლები აიმ დამპალ გოგიაზედ! თუ იმასა ჰშვენის ბარი და თოხი, მე რაღა ღვთისაგან შერისხული ვარ. რა ვუყოთ, რომ ის მამაკაცია და მე დედაკაცი. მითამ ჩემზედ წინ რით არის?”
ილია ჭავჭავაძემ არა მხოლოდ ისეთი ტიპი შექმნა, რომლის გამოჩენასაც ახალი თაობა დიდხანს ელოდა, არამედ ამის კონკრეტული გზებიცა და ფორმებიც მიუთითა. ოთარაანთ ქვრივი ქალის იმ იდეალური თვისებების კრებითი სახეა, რომელზეც ნაროდნიკები ოცნებობდნენ, იგი პირველი ემანსიპირებული (გათავისუფლებული) ქალია ქართულ ლიტერატურაში, ამიტომაც იწვევს იგი აღფრთოვანებას და ვფიქრობ, სწორედ ამით აიხსნება ამ პერსონაჟის უზარმაზარი პოპულარობის საიდუმლო ქალთა წრეებში.
მიუხედავად იმისა, რომ კესოც მამისა და ქმრის მეურვეობისაგან თავისუფალია, ნაწარმოებში მას სრულიად სხვა ფუნქცია აკისრია.
მოთხრობის XX თავში, რომელსაც ავტორმა “დასაწყისი განთიადისა” უწოდა, ძმასთან საუბრის დროს ვხედავთ, რომ კესოს ჯერ კიდევ ბოლომდე არ ჰქონია გაცნობიერებული გიორგის (გლეხკაცის) როლი საზოგადოებაში. იგი ბოლომდე არ იზიარებდა არჩილის იდეებსა და აღფრთოვანებას. მაგრამ გიორგის დაღუპვის შემდეგ ამ საკითხს დაუფიქრდა და მწარედ ინანა. ამ ეპიზოდზე საუბრის გასაგრძელებლად ერთი პარალელი უნდა მოვიშველიო. ილიას სიცოცხლეშივე, 1906 წელს დაიბეჭდა მაქსიმ გორკის რომანი “დედა”. მასში აღწერილია ერთი ბედისაგან დაჩაგრული და გაუნათლებელი ქალის, პელაგეა ნილოვნას ცხოვრება. პელაგეას შვილი პავლე ვლასოვი რევოლუციური დაჯგუფების ერთ-ერთი წევრია. პელაგეასათვის თავიდან ყოვლად გაუგებარი და მიუღებელია რევოლუციონერების ქცევები, მაგრამ მათთან ხანგრძლივი ურთიერთობის დროს თავის შეუგნებელ ცხოვრებას დაუფიქრდება, შვილის დაპატიმრების შემდეგ კი საბოლოოდ შეიცვლება და რევოლუციური ბრძოლის გზას დადგება.
ამ ხერხს მოგვიანებით სოციალისტური რეალიზმი უწოდეს: ანუ როდესაც ამა თუ იმ “შეუგნებელ”, ან “სტიქიურ გმირს” გვერდით უდგას რომელიმე რევოლუციური შეგნების პერსონაჟი, რომელიც მას (და პირველ რიგში მკითხველს) დაეხმარება, სოციალისტურ სულისკვეთებას გაუღვიძებს და ცხოვრების გზას შეაცვლევინებს. მაგრამ რევოლუციური აზროვნება მხოლოდ სწავლებითა და შეგონებებით არ მიიღწევა – ასე მოითხოვს ამ ჟანრის ტრადიცია – მისთვის მსხვერპლის გაღებაცაა საჭირო.
ოთარაანთ გიორგი, ერთი შეხედვით, უდანაშაულოდ და არაფრის გამო იღუპება. მაგრამ მხატვრული თვალსაზრისით გიორგის სიკვდილი შემთხვევითობა არ გახლავთ, რადგან ნაწარმოებში მას განსაკუთრებული აზრობრივი დატვირთვა აქვს. გიორგის ტრაგიკულმა სიკვდილმა კესოში კლასობრივი შეგნება უნდა გამოაღვიძოს.
თუკი კესოს კლასობრივი შეგნების გამოღვიძებას გიორგის სიკვდილი სჭირდება, გორკის რომანის გმირი რევოლუციურ გზას შვილის დაპატიმრების შემდეგ დაადგება. მიზანი მიღწეულია და ამ მიზნისთვის ორივე შემთხვევაში მსხვერპლის გაღება მოხდა.
ალბათ გულუბრყვილობა იქნებოდა გვეფიქრა, რომ გორკი და ილია ჭავჭავაძე ერთმანეთის შემოქმედებას იცნობდნენ, ან ერთმანეთის გავლენას განიცდიდნენ. გორკის რომანსა და ილიას მოთხრობას შორის მხოლოდ ეს ერთადერთი მსგავსებაა, მაგრამ ეს მნიშვნელოვანი მსგავსება გახლავთ, რადგან იგი სოციალისტური რეალიზმის საფუძველს წარმოადგენს და საერთო წყაროდან იკვებება.
მიუხედავად იმისა, რომ თავად ოთარაანთ ქვრივისთვისა და გიორგისთვის მოთხრობა ტრაგიკულად მთავრდება, იგი მაინც ბედნიერი ფინალითაა გამორჩეული. სცენაზე რჩება ნაროდნიკული იდეების აქტიური ქომაგი არჩილი, რომელიც უკვე მარტო აღარაა, მან კესოს გულში ახალი რწმენის ნაპერწკალი აანთო და ეს რევოლუციური იდეისადმი რწმენაა.
“- არჩილ, წინ რაღაა, წინ? – შეჰბღავლა უეცრად კესომ და ორისავ ხელის თითები ერთმანეთში ჩაიწნა და ფშვნეტა და მტვრევა დაუწყო.
– ეგ ცრემლიანი ცოდნა უკანა სწევს და ჰბუგავს, წინა ნამავს და ამწვანებს. ეგ ნამი, რომ გაბევრდება, მდინარე წყლად იქცევა და მთელს ტივს მიიტანს, რომ ჩვენს შორის ჩატეხილი ხიდი გაამთელოს და ეგრე ორსავ ნაპირს გააერთებს. ეგ ცრემლიანი ცოდნა, თუ ცოდნიანი ცრემლი უკანისა, – შუქია წინასი და შუქი ხომ…
- დასაწყისია განთიადისა, განა, ჩემო კარგო?”
ამგვარად, ავტორი მკითხველს უტოვებს რწმენას, რომ საბოლოო გამარჯვება არჩილისა და კესოს იდეების მხარეზეა.
მაგრამ ისტორიამ დაადასტურა, რომ არჩილიცა და კესოც სინამდვილეში მომავლის დამანგრეველ ძალას განასახიერებენ, რომ მათ მორალისტურ შეგონებებს დიდი შინაგანი საფრთხე მოაქვს და ამ საფრთხეს სიკეთის სახე აქვს, რადგან განთიადი, რომელსაც ისინი ელოდებიან და ამზადებენ, არც რომანტიკულია და არც უსისხლო. იგი არც საყოველთაო თანასწორობას მოიტანს და არც ცხოვრების სოციალური დონის ამაღლებას.
გლეხებისა და თავადების თანასწორობაზე მეოცნებე ლიბერალი ინტელიგენტი, რომლისთვისაც სამყაროს შეცვლა აბსოლუტურ ამოცანას წარმოადგენდა, დროთა განმავლობაში კაცთმოძულე ფანატიკოს რევოლუციონერად გადაიქცა და შეიქმნა იდეური წინაპირობა, გარკვეული ფსიქოლოგია და ადამიანთა ის ტიპი, რომელმაც 1917 წლის რევოლუცია განაპირობა.
მაგრამ, თავად ილია ჭავჭავაძე ამ პრობლემას გაცილებით ადრე შეეჯახა, როდესაც რევოლუციურმა განწყობილებამ უკვე მუშებისა და გლეხების წრეებში გადაინაცვლა და როდესაც “მესამე დასელთა” ახალგაზრდა თაობა დაუნდობელი სისასტიკით დაესხა მას თავს. ძნელი წარმოსადგენი არაა, თუ რა სასოწარკვეთილება და უსასოობა ისადგურებს ხოლმე ადამიანის გულში, როდესაც მის ყმაწვილურ შეხედულებებსა და ცხოვრებისეულ რეალობას, ან თუგინდ დაწერილსა და განხორციელებულ იდეას შორის უფსკრულს აღმოაჩენს. შესაძლებელია ესეც ერთ-ერთი მიზეზი იყო, რის გამოც XIX საუკუნის ბოლოდან ილია თანდათან ჩამოშორდა აქტიურ ლიტერატურულ და საზოგადოებრივ მოღვაწეობას, ხასიათიც შეეცვალა; სულ უფრო განმარტოებული და გულჩათხრობილი გახდა. ეს მისთვის რუსული იდეის დამარცხება იყო. თუმცა წარუმატებლობასაც და დამარცხებასაც უდიდესი სამსახურის გაწევა შეუძლია იმ შემთხვევაში, თუკი იგი თაობებისათვის სწავლების ნაწილი გახდება.

2008

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

ბიძინა მაყაშვილი – მარათონი

bidzina makashvili 2344
განვაგრძოთ კითხვა

“წერო” – თორმეტი ლიტერატურული ფრინველი

პოლიტიკური პრობლემებით დამუხტულ გარემოში, იქ, სადაც ხშირად საზოგადოებრივი ფუნქციების აღრევა ხდება, და პროფესიული თუ პიროვნული პასუხისმგებლობების ერთი მეორეზე გადაბარება მღვრიე წყალში თევზის ჭერის ლოგიკას ემსგავსება, არცთუ ისე იოლი საქმეა, ლიტერატურული პროცესების განვითარებაზე ისაუბრო – უსასრულო უარყოფით ან კიდევ აპოლოგიით მწერალიცა და მკითხველიც იღლება და შედეგადაც ჩაკეტილ წრეს ვიღებთ. ნებისმიერი ლიტერატურული მოვლენა, მცირე სიახლეც კი, რაც დაკვირვებისა და განსჯის საშუალებას მოგვცემს, სასიხარულო ხელჩასაჭიდია და სწორედ ამ მხრივ კონკურსმა “წერომ” ჩვენი ყურადღება მიიქცია. მეორე წელია უკვე, რაც ლიტერატურული კონკურსი “წერო” ინტერნეტ-სივრცეში ტარდება, და მიუხედავად იმისა, რომ მისი სპეციფიკა და ფორმატი ჯერ კიდევ დასახვეწია, საკონკურსო ნაწარმოებების კრებულის სახით, საკმაოდ საინტერესო მასალას იძლევა ბოლო პერიოდის ქართულ ლიტერატურულ პროცესებზე დასაკვირვებლად. თავის მხრივ იმ ვაკუუმის ერთ მცირე შრესაც ავსებს, რასაც დღეს ლიტერატურულ სივრცეში პერიოდიკისა თუ სხვადასხვა გამოცემების ნაკლებობის გამო ვუჩივით.
“წეროს” ორგანიზატორები ლიტერატურული საიტის www.literatura.ge-ს ადმინისტრაცია და ფარმაცევტული კომპანია “GPC”-ია. წინა ორი კონკურსისგან განსხვავებით, შემოდგომის “წერო” იმითაც იყო მნიშვნელოვანი, რომ საპრიზო ფონდი გაორმაგდა – ვერცხლის ფრინველის სახელობით ჯილდოსთან ერთად პირველი პრემიის ეკვივალენტი თანხა 2000 ლარი გახდა (შესაბამისად – II პრემია – 1000 და III პრემია – 500 ლარი). კუნკურსი 5-დან 10 გვერდამდე პროზაული ნაწარმოებებს შორის ჩატარდა, და 12 ფინალისტი მოთხრობა კრებულის სახით დაიბეჭდა. სწორედ ეს კრებული გვაძლევს საშუალებას, შევაფასოთ ბოლო დროს მომძლავრებული “მცირე პროზის” რაობა-როგორობა და ტენდენციები. ნიშანდობლივია ის ფაქტიც, რომ ბოლი ერთი წლის მანძილზე არათუ შემფასებლობითი გამოხმაურებების ნაკლებობა იყო ამა თუ იმ პერიოდიკაში დაბეჭდილი მოთხრობების მიმართ, არამედ მათი ერთად თავმოყრაც კი ვერ მოხერხდა იმ ჩვეულ ფორმატში, რასაც ბოლო რამდენიმე წლის მანძილზე ბაკურ სულაკაურის გამომომცემლობა “15 საუკეთესოს” სახით სთავაზობდა ქართველ მკითხველს. ამ შემთხვევაში ერთგვარი “შემაჯამებელი” ფუნქცია “წეროს” კრებულსაც გააჩნია.
მხატვრული ტექსტების გარდა საინტერესოა დაკვირვება მკითხველის რეცეფციის კოეფიციენტსა და გემოვნებაზე (რაც სხვა არაფერია, თუ არა მხატვრული ნაწარმოების კითხვასა და აღქმაში კარგად გაწაფული თვალი), რისი პირდაპირი ამსახველიც იყო ინტერნეტ-კონკურსი. ნაწარმოებების საპრიზო ადგილებს სწორედ მკითხველების შეფასება საზღვრავდა და ამ მხრივ გამარჯვებული ტექსტები დაკვირვების ორმაგად მნიშვნელოვან ობიექტს წარმოადგენენ. პირველ საპრიზო ადგილზე ბაჩო კვირტიას მოთხრობა “მე ბიძინა ვარ” გავიდა. ავტორი სამარშრუტო ტაქსის მძღოლის ერთ ჩვეულებრივ დღეზე გვიამბობს, პერსონაჟის ხედვის კუთხით აღწერს ყოველდღიურ რუტინასა და დაღლილობას, რომელსაც დღის ბოლოს ოჯახისა და მეუღლის სიყვარული აქარწყლებს. სოციალური თემატიკის შეზავება ჰუმანისტური იდეოლოგიებით, ენობრივი გამჭვირვალობა და სიმარტივე, ფორმა-შინაარსობრივი პრიმიტივიზმი – ის ფატქორებია, რაც ქართველი მკითხველის აღქმის უნარსა და ესთეტიკას სრულიად აკმაყოფილებს. სხვა მხრივ კი, მოთხრობა ყველა კრიტერიუმით ერგება სხვადასხვა ლიტერატურული გამოცემებისა და პერიოდიკის მიერ ხელშეწყობილ და დანერგილ მეინსტრიმს, ეგრეთ წოდებულ “ოქროს შუალედს”, რომელიც ამა თუ იმ ტექსტზე პასუხისმგელობის აღებასთან დაკავშირებით ყოველგვარ რისკს გამორიცხავს – შესაბამისად, ეს ის ლიტერატურაა, რომელსაც ძალაუნებურად მიეჩვია მკითხველი. თუმცა, როგორც ჩანს, მხოლოდ მკითხველზე არ მოქმედებს ეს ფაქტორი – საინტერესოა ისიც, რომ კრებულში წარმოდგენილი მოთხრობების უმეტესობა თითქოს ერთსა და იმავე “კრიტერიუმს” აკმაყოფილებს – ავტორები გვიყვებიან ამბებს, რომლებიც იმდენად დისტანცირებულია მათი გადმოცემის შინაგან აუცილებლობასთან, რომ საბოლოოდ მხატვრული ტექსტი რჩება უმთავრესი კომპონენტის – შინაარსის გარეშე. სახელდახელოდ გამოგონებული დისკურსი კი, როცა ავტორს ამ ამბის გადმოცემის აუცილებლობა არ აქვს გააზრებული, მხოლოდ ერთ შედეგს გვაძლევს – ტექსტი უახლოვდება ისეთ ჟანრს, როგორიცაა დეტექტივი, თუმცა კი ნაკლებ საინტერესო სიუჟეტური ხაზით (მწერალს ხომ სულაც არ ჰქონდა დეტექტივის დაწერა ჩაფიქრებული). მსგავს პრობლემას ვაწყდებით მოთხრობებთან “შოტლანდიური ვენდეტა”, “მკვდარი ჭა”, “ანტიკვარული ტუალეტი, პრეზიდენტი, ისტორის გაკვეთილი, ინფანტილიზმი და მისთანები”, “აბე მურეს მოკრძალებული ხიბლი”, “ნატალის მსგავსი არავინაა”, “com.ისია”.
პარალელის გავლებისათვის საპირისპირო მაგალითის მოყვანაც შეიძლება ამავე კრებულიდან – მოთხრობა “სულა” იმის ერთგვარი ილუსტრაციაა, რისგან თავის დაღწევის მცდელობამაც შეიძლება ზემოთაღნიშნული დისტანცირება გამოიწვიოს ტექსტთან. ნოსტალგიურობა, უკვე არაერთგზის გადაღეჭილი მაგიური რეალიზმის ელემენტები, გაცვეთილი სიმბოლიკა და დაკარგული ქალაქისა თუ ადამიანების სევდით მანიპულირება მკითხველზე ასევე უკარგავს მხატვრულ ტექსტს ღირებულებას და უფრო ნოსტალგიანარევ პირად ჩანაწერთან აახლოებს მას. თუმცა, რამდენიმე ავტორმა შეძლო, ამ საბედისწერო ზღვარზე წონასწორობის შენარჩუნება და შესაბამისად, მათი ტექსტებიც გამოირჩევიან დანარჩენებისაგან (“მეცამეტე კოპლი”, “დათვი”, “ჩემს მეგობარ პოეტს”, “შენი წყლები აიმღვრა განგა”). ამ შემთხვევაში ავტორებს მხოლოდ ნაწარმოების სიუჟეტური სტრუქტურა არა აქვთ გააზრებული; მათ იციან, რაზე წერენ, და მკითხველისთვის არა მარტო ამბავი აქვთ მოსაყოლი, არამედ აქვთ სათქმელიც, რომელსაც შემდგომ ინდივიდუალური დისკურსით ფორმდება მხატვრულ ტექსტში.
საინტერესო სურათი ვერ შექმნა ნაწარმოებების ენობრივმა მხარემ, მხატვრული ტექსტის სტილმა, რაც მწერლის ინდივიდუალობის სავიზიტო ბარათია ხოლმე. ტექსტის დანაწევრება და შინაარსისაგან განყენებულად მის მხატვრულ ფორმაზე მსჯელობა შეუძლებელია, და შესაბამისად, სწორედ შინაარსობრივმა მსგავსებამ (ვგულისხმობ შინაარსობრივ დაცლილობას და არა თემატიკას) განაპირობა ისიც, რომ ტექსტების უმეტესობას არ გააჩნია საკუთარი რეგისტრი, ავტორი ვერ პოულობს მკითხველთან სასაუბრო ენას და შესაბამისად, ვერც აწვდენს ხმას. თუმცა, რამდენიმე ავტორი შეეცადა, დიალექტური ლექსიკისა და ჟარგონების შემოტანით ორიგინალური სტილი შეეთავაზებინა მკითხველისათვის (“მე ბიძინა ვარ”, “ანტიკვარული ტუალეტი, პრეზიდენტი, ისტორის გაკვეთილი, ინფანტილიზმი და მისთანები…” “com.ისია”), თუმცა ასეთი მცდელობა ხშირ შემთხვევაში უფრო სტილიდან ამოვარდნისა და შეუკვრელობის საშიშროებას ქმნის, ვიდრე მწერლის ინდივირუალური ენის ჩამოყალიბებას უწყობს ხელს. თუმცა, კრებულში არის ტექსტებიც, რომლებიც ენობრივი ქსოვილითა და სტილიზაციებით მკვეთრად გამოირჩევიან დანარჩენებისგან (“ჩემს მეგობარ პოეტს”, “დათვი”), ავტორებს გააჩნიათ თვითმყოფადი სინტაქსი, ფლობენ მდიდარ ლექსიკას და ამასთანავე გრძნობენ ნაწარმოების ტემპერატურას, რაც მისავე შინაარსითაა ნაკარნახევი. ეს სწორედ ის შემთხვევაა, როცა ნარატიული ტექსტის ამბავი, დისკურსი და ენობრივ-მხატვრული ფორმა ერთმანეთთან ჰარმონაშია და შედეგად შემდგარ ლიტერატურულ ნაწარმოებს ვიღებთ.
ნებისმიერ შემთხვევაში, ლიტერატურული კონკურსის “წეროს” თორმეტივე ფინალისტი საინტერესო მასალას იძლევა მათსავე ტექსტებზე შემდგომი დაკვირვებისათვის. რომ არ მივყოთ ხელი თითოეული ნაწარმოებების დესტრუქტურიზაციას, კრებულის შესახებ საერთო შთაბეჭდილება მყარ საფუძველს იძლევა იმის სათქმელად, რომ კონკურსი შედგა და საკმაოდ მნიშვნელოვანი ტენდენციებიც გამოავლინა. სწორედ შექმნილი სურათის საფუძველზე შეიძლება კიდევ ერთი საჭირბოროტო დასკვნის გამოტანაც – რაც ზემოთვე აღვნიშნეთ: ქართულ ლიტერატურულ სივრცეში “მცირე პროზის” მომძლავრებას ვგულისხმობ. როდესაც წინ გვიდევს ათგვერდიან მოთხრობა, სადაც მწერალს სათქმელი არაფერი აქვს და მკითხველთან მხოლოდ ხელოვნურად გამხატვრულებული მშრალი ფაქტები მიაქვს, აქ უკვე ნათელია, რატომაც არა ვართ განებივრებული თანამედროვე ქართულ ენაზე შექმნილი რომანებით.
გვახსოვს ალბათ, რომ გაზაფხულზე “წერომ” პოეტური კონკურსიც ჩაატარა. ვინ იცის – იქნებ მომავალში ისეთი ჟანრის პოპულარიზაციასაც შეუწყოს ხელი, როგორიც რომანია. კონკურსის ფორმა და სპეციფიკა კი – ისევ მათი ორგანიზატორებისთვის მიგვინდია.

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

ვწეროთ თუ ვიკითხოთ?

მაგდა კალანდაძე
ვწეროთ თუ ვიკითხოთ?

თუ წიგნების დაწვაზე ბევრად უფრო მძიმე დანაშაული მათი წაუკითხაობაა, წიგნების დაწერასა და მათს გამოცემაზე პასუხისმგებლობის თავიდან არიდებას ალბათ სისხლის სამართლის რომელიმე მუხლს შეუფარდებდა ცნობილი ფრთიანი ფრაზის ავტორი. თუმცა, ამ შემთხვევაში დამნაშავის აღმოჩენა და შემდეგ ბრალდების წაყენება გაცილებით უფრო ძნელი საქმეა – როგორია, ადამიანს მწერლობაში ბრალი დასდო და შემდეგ დანაშაული დაუმტკიცო. დამნაშავეების ძებნას არც ჩვენ დავიწყებთ, თუმცა კი, დიდია ცდუნება, ბოლო ერთი წლის მანძილზე გამოცემული წიგნების მწირი რაოდენობა და არასახარბიელო ხარისხი რომელიმე კონკრეტულ სოციალურ ფაქტორს, ან თუნდაც იურიდიულ პირს, ან კიდევ, ბოლოსდაბოლოს, რომელიმე მითოლოგიურ პერსონაჟს ან წყევლას მაინც გადავაბრალოთ. მაგრამ ზემოთ პასუხისმგებლობა ვახსენე, და ალბათ, უფრო უპრიანი იქნება, ამ პასუხისმგებლობის დოზას ქართული ლიტერატურის საკეთილდღეოდ ყველა თუ გადაინაწილებს. ჩვენ, ჩვენის მხრივ, მხილებას, პროცესებზე თვალის დევნებასა და ამა თუ იმ ფაქტორის ავკარგიანობის გარკვევას არ დაგზარდებით, დროდადრო ჩვენეულ გამოსავალს და სწორ გზებსაც მივუთითებთ.
მიუხედავად ლიტერატურის ცნების მრავალმნიშვნელიანობისა და აბსტრაქტულობისა, წიგნი საკმაოდ მატერიალისტური ცნებაა, და შესაბამისად, ისეთი სოციალური სექტორისათვის, როგორიც გამომცემლები არიან, მატერიალური დაინტერესების ობიექტს წარმოადგენს. ამ ასპექტშიც კი, თუ გადავხედავთ საზღვარგარეთული საგამომცემლო ინდუსტრიის სტატისტიკას, ვნახავთ, რომ ერთ-ერთი ყველაზე მომგებიანი ფორმა, რომლითაც ლიტერატურა იყიდება, რომანია. ყურადღებას არ გავამახვილებ ლიტერატურულ პრემიებსა და კონკურსებზე, რომლებიც კიდევ უფრო ხელს უწყობს ამა თუ იმ ავტორისა და წიგნის პოპულარიზაციას – ამის გარეშეც რომანი მხატვრული ნაწარმოების ის ფორმაა, რომელიც მკითხველის რეცეფციისთვის ყველაზე კარგი აღსაქმელია, ერთგვარი “საინტერესო” და “თავშესაქცევი” ჟანრიცაა, გარდა იმისა, რომ მსოფლიო ლიტერატურის ხერხემალს ქმნის. სამწუხაროდ, ამ შემთხვევაში ვერც ლიტერატურული ღირებულებებისა და ტენდენციების განვითარებისა და ვერც კომერციის მხრივ ბოლო რამდენიმე წელია საქართველო სრულ დისონანსშია მსოფლიო მოვლენებთან.
თუ ბოლო ათწლეულს გადავხედავთ, ქართულ ენაზე დაწერილი რომანების რიცხვი თანდათან მცირდება. ვიწროვდება იმ ავტორების სავარაუდო კონტიგენტიც, რომლებისგანაც მკითხველი შესაბამის ლიტერატურულ ტექსტს შეიძლება მოელოდეს. ამ მხრივ საინტერესო დაკვირვების ობიექტია ლიტერატურული პრემია “საბაც”, რომელიც ფაქტობრივად წლის შეჯამებას ახდენს და სხვადასხვა ჟანრში საუკეთესო ლიტერატურული პროდუქტების გამოვლენას ისახავს მიზნად. ნომინაციაში “საუკეთესო რომანი” კონკურსის ხუთწლიანი ისტორიის მანძილზე სამჯერ ერთმა და იმავე ავტორმა – აკა მორჩილაძემ აიღო პრემია. არ ვიწინასწარმეტყველებ, ვისი გახდება წლევანდელი “საბა”, მაგრამ 2007 წელს გამოცემული რომანებიდან ორი არსებითად მნიშვნელოვანი წიგნის ავტორი აკა მორჩილაძეა. აქედან ძნელი მისახვედრი არ არის ის ფაქტი, რატომ ხდება აკა მორჩილაძე იმთავითვე ეგრეთ წოდებული ლონგსელერების ავტორი (მაგ. “ფალიაშვილის ქუჩის ძაღლები” (1995) დღემდე მუდმივად ტირაჟირებადი წიგნია) – მწერალმა ყოველთვის ზუსტად იცის, განსაზღვრული თემატიკა როგორი ჟანრითა და ფორმით მიიტანოს მკითხველამდე, და ამ ცოდნას გარკვეულწილად თვითვალდებულებაც გამოიმუშავებს – აკას შემთხვევაში ამას შეიძლება დავარქვათ პროფესიული ჩვევაც.
“Made in Tiflis” და “ძველი გულებისა და ხმლისა” თითქმის ერთსა და იმავე პერიოდში გამოჩნდა წიგნის მაღაზიებში. თუ ერთ შემთხვევაში ავტორი მცირე მოცულობის რომანტიკულ-დეტექტიურ ამბავს გვთავაზობს რუსეთ-თურქეთის ომის ისტორიული ფონითა და ჩვეული სიმბოლოებით, „Maid in Tiflisi“ გაცილებით უფრო მასშტაბურ ნაწარმოებზე აცხადებს პრეტენზიას – თუმცა კი, არც ამ რომანის თემატიკა და პათოსია აკას მკითხველისთვის უცხო – თბილისის ძველი უბნებისა და გაორებული პერსონაჟების სევდა, გაქცევა და დაბრუნება, არარსებული სივრცეები და რეალური შპრიცები, იარაღები, სასმელები… ორივე შემთხვევაში ძალიან დიდია ალბათობა, ერთი და იმავეს დაუსრულებელი ტირაჟირების გამო მკითხველმა მოიბეზროს აკა მორჩილაძე, თუმცა, მე ამ შემთხვევაში მიზეზებს აკას ახალი რომანების ლიტერატურული ღირებულების მიღმა მოვძებნიდი – რეალურად აკა ერთადერთი დანამედროვე ავტორია, ვისი ნაწარმობებიც დღეს მკითხველს მიეწოდება, და ამასთანავე ძალიან ბუნებრივად ჩნდება განსხვავებული სტილისა და ესთეტიკის ტექსტების წაკითხვის მოთხოვნილება. მკითხველი უკვე აკა მორჩილაძის ახალ წიგნებში თავისდაუნებურად სხვა მწერალს ეძებს, არ აკმაყოფილებს ერთი ავტორი. აკა, რა თქმა უნდა, კარგი მწერალია – მაგრამ, სამწუხაროდ, ის ერთია, თავისი ინდივიდუალური სტილითა და ხელწერით.
მორჩილაძისგან განსხვავებით, საინტერესო სიახლე აღმოჩნდა ყველა დროის საუკეთესი ქართული მცირე რომანის სერიით გამოსული „სიტყვები“ (ზაზა თვარაძე). ენობრივი თამაშებითა და ნახევრად ჩვეულებრივი ამბებით ძირეულად განსხვავებული ესთეტიკისა და სიღრმის ტექსტი მივიღეთ, რომელიც ქართულ ლიტერატურაში მაგიური რეალიზმის სრულიად ახლებურად და არატრადიციულად წაკითხვის საშუალებას გვაძლევს. თავისი ჟანრობრივი მხარით ყურადღება მიიქცია კიდევ ერთმა რომანმა – ჯორჯი ვაშატელის „ამბავი ლილე იროელისა“ საყმაწვილო ფანტასტიკაა ქართული მითოლოგიური პერსონაჟებითა და ზღაპრული გმირებით. ნათელისა და ბნელის, კეთილი და ბოროტი ძალების შერკინების თემატიკამ ქართული ხალხური ზღაპრებიდან ამჯერად რომანის ფორმატში გადმოინაცვლა. ნიშანდობლივია, რომ დასახელებული წიგნები ბაკურ სულაკაურის გამომცმელობას ეკუთვნის – თუმცა, ეს ფაქტი ვერ გამოგვადგება საერთო დასკვნების გამოსატანად, იმდენად, რამდენადაც გამომცემლობისათვის აკა მორჩილაძეც და საუკეთესო ქართული მცირე რომანის სერიაც ერთგვარი საავტორო პროექტია. რა თქმა უნდა, რომანის გამოსაცემად თითქმის ყველა გამომცემლობების კარი ღიაა, მაგრამ მწერლისათვის მოტივაცია მხოლოდ ორ ყდას შუა მოქცეული საკუთარი ნაშრომის ხილვა ვერ იქნება – შესაბამისი ანაზღაურების გარეშე ძნელია, ასერიგად საპასუხისმგებლო საქმეს შეეჭიდო. ჯერ-ჯერობით ცოტა ადრეა იმის ილუზიის შექმნა, რომ საქართველოში წიგნის გაყიდვა და დიდი ტირაჟები მწერლისათვის კომერციულად მომგებიანი გახდეს. ამისათვის ლიტერატურის სათანადო პოპულარიზაციაა საჭირო, იმ სივრცის შექმნა, სადაც შემდგომ უკვე წიგნი და ავტორი თავის თავს კონკტურენტუნარიან ატმოსფეროში გაყიდიან.
შედარებით მრავალფეროვანი სურათი გვაქვს მცირე პროზის შემთხვევაში. მიუხედავად იმისა, რომ მოთხრობების კრებულებს მსოფლიო ლიტერატურულ ბაზარზე ძალიან მცირე პროცენტი უჭირავს, და შესაბამისად, მწერლებისთვისაც მხატვრული ტექსტის ეს ფორმა უფრო ლიტერატურული პერიოდიკისთვის გადაგდებული ლუკმაა ხოლმე, ქართულ სინამდვილეში ე.წ. „მოთხრობების მწერლებსაც“ შეხვდებით. მიუხედავად ამისა, გასული წლის მოთხრობების კრებულებს შორის რამდენიმემ მაინც მიიქცია ყურადღება – თუ ფიქრია ყუშიტაშვილის „ქათმის გრიპი“ („დიოგენე“) Pen-მარათონის კონკურსში გამარჯვებული ავტორის ახალი ტექსტებით იზიდავს მკითხველს, დებიუტანტი ავტორის, ირმა ტაველიძის „ავტობიოგრაფია ფრანგულად“ („სიესტა“) თვისებრივად განსხვავდება აქამდე ქართულ პროზაში მომძლავრებული ლიტერატურული ტენდენციებისგან და ორიგინალურ ფორმა-შინაარსს გვთავაზობს. ასევე საინტერესოა ბესო სოლომანაშვილის „ზამორა(სნაიპერა)“ („დიოგენე“), რომელშიც ახლებურადაა დანახული და გადმოცემული მოქმედებების განვითარების ფონი – თაობათა შორის ბრძოლა, ომის ესთეტიკა, და ეს ყველაფერი სახასიათო, ცოცხალი სახეებითა და იუმორის თანხლებით.
წლის ბოლოს შედგა ბესო ხვედელიძის მოთხრობების კრებულის „ესტაფეტას“ („სიეტა“) პრეზენტაციაც, სადაც მწერალმა სხვადასხვა ლიტერატურულ პერიოდიკაში დაბეჭდილი მოთხრობებს მოუყარა თავი. მკითხველებს, რომლებიც უკვე იცნობენ ამ ავტორის ტექსტებს, ახალ კრებულშიც ჩვეული ხელწერა და ხმა ელოდებათ, თუმცა კი მოთხრობების ერთ წიგნად შეკვრა თავად ავტორისთვის შეიძლება ერთი ეტაპის დასასრულიც იყოს და მისგან უფრო საინტერესო ფორმებსა და თემატიკას ველოდეთ. საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ წლის ბოლოს მოთხრობების რამდენიმე კრებული მზადდებოდა გამოსაცემად, თუმცა, 2007 წლისათვის მათი გამოცემა ვერ მოხერხდა. ამ მხრივ ცოტა არ იყოს, უსისტემოდაა გათვლილი გამომცემლობების მუშაობის პრინციპი – თითქმის მთელი წელი სასკოლო წიგნებისა და სხვადასხვა დაკვეთილი პროექტების განხორციელებას ეთმობა, კომერციულად არამომგებიანი მხატვრული ლიტერატურის ბედი კი თითქმის ყოველთვის მეორეხარისხოვანი საკითხის დონეზე წყდება.
უსისტემობა ეტყობა მთარგმნელობით სფეროსაც. თუ გადავხედავთ ახალ თარგმანებს, გაგვიჭირდება ლოგიკური ჯაჭვის მოძებნა, რა პრინციპის მიხედვით ითარგმნება დღეს საზღვარგარეთული ლიტერატურა. საბოლოო ჯამში კი მაინც იმ დასკვანმდე მივალთ, რომ აქაც ძირითადად ენთუზიაზმზე უწევთ მთარგმნელებს მუშაობა, და შესაბამისად, თარგმნიან თავიანთი შეხედულებისა და სურვილის მიხედვით. გამომცემლობებს არ გააჩნიათ კონკრეტული კონცეფცია, უცხოური ლიტერატურის რა სექტორი უნდა მიაწოდონ ქართველ მკითხველს და იქმნება სრულიად ჭრელი სურათი, რაც დამაბნეველია მკითხველისათვის. გარდა იმისა, რომ მთარგმნელობითი საქმიანობის განვითარება კონკრეტული გეგმა-პროქტების დამუშავებასა და გაანალიზებას მოითხოვს, უმთავრესია ფინანსებიც, რაც გამომცემელს საშუალებას მისცემს, დაიქირავოს მთარგმნელი. სწორედ ასეთი ორგანიზებით „ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობაში“ სამხედრო ლიტერატურის ბიბლიოთეკა გამოიცა. გამოცემის ფინანსური მხარე სამთავრობო სექტორმა უზრუნველყო, რაც იმის იმედს გვიტოვებს, რომ მას შემდეგ რაც ქართული საგამომცემლო ინდუსტრია საჯარისო ნაწილების სფეციფიკურ ბიბლიოთეკას ამოწურავს, სახელმწიფო ხაზინაში მსოფლიო ლიტერატურის კლასიკოსებისთვისაც გამოჩნდება სახსრები.
თუმცა, ამ ფონზე რამდენიმე ახალმა თარგმანმა მაინც მიიქცია ჩვენი ყურადღება – მათ შორისაა 2004 წლის გონკურის პრემიის ლაურეატის, ლორან გოდეს რომანი ‚,სკორტების მზე“ („აგორა“, მთარგმ. ნინო ახვლედიანი) და გაბრიელ გარსია მარკესის ბოლო ნაწარმოები „ჩემი ნაღვლიანი მეძავების გახსენების ჟამს“ („სიესტა“. მთარგმ. ელზა ახვლედიანი). საინტერესო პროექტი იყო „ემ-ფაბლიშინგის“ მიერ გამოცემული წიგნი – თანამედროვე ებრაელი ავტორის, ეტგარ კერეტის მოთხრობების კრებული „ნებროთმა გარეკა“ (მთარგმნელი თამარ ბაბუაძე), რომლის პრეზენტაციაზეც თავად ავტორი მოიწვიეს საქართველოში.
ლიტერატურულ ბაზარზე ბესტსელერების ადგილი თუ რომანებს უჭირავთ, ყველაზე ნაკლებკომერციულად პოეტური კრებულებია მიჩნეული, და ალბათ, ესეცაა ერთ-ერთი მიზეზი, რომ ქართულ პოეტურ კრებულებში საინტერესო და მნიშვნელოვან სიახლეს იშვიათად გადავაწყდებით. უფრო მეტიც – მაგალითად, ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა არ გამოსცემს პოეზიას, რის არგუმენტადაც ისევ და ისევ წიგნების დაბალკომერციული ღირებულება მოჰყავს. თუმცა, ქართული პოეზიის ბედი მხოლოდ ერთ გამომცემლობაზე არ არის დამოკიდებული და შესაბამისად, თუ ბოლო რამდენიმე წლის მანძილზე ამ მხრივ დეფიციტია ქართულ ლიტერატურაში, ეს მხოლოდ ტექნიკური საკითხების ბრალი არაა. იმ პოეტური კრებულების ბაზისზეც კი, რაც ხელთ გვაქვს, თვალშისაცემია, რომ საქართველოში თითქმის არ არსებობს პოეზიის ერთ ციკლად ან თემატურ კრებულად გამოცემის ტრადიცია, წიგნის შედგენა ლექსების მხოლოდ ტექნიკურად შეგროვების პროცესს გულისხმობს. ამის საპირისპირო ფაქტია რეზო გეთიაშვილის ლექსების კრებული „არტ-ყვავილები“ („მერიდიანი“), რომელიც თავისთავად კიდევ საერთო თემატური ხაზით გაერთიანებული ლექსების რამდენიმე ციკლს შეიცავს. საყურადღებოა მაია სარიშვილის პოეტური კრებული „მიკროსკოპი“ („ლინკი“), თვისებრივად განსხვავებული და ინდივიდუალური ხელწერის პოეტი პოეზიის მოყვარულებისათვის კიდევ ერთი საინტერესო დაკვირვების ობიექტია. ზოგადად კი, რამდენად პარადოქსულიც არ უნდა იყოს, პოეტური კრებულების სიმწირის ფონზეც, ლიტერატურული პროცესი პოეზიაში გაცილებით საინტერესო და დინამიურია, ვიდრე პროზაში. უბრალოდ, პროზას ბევრად მეტი მკითხველი ჰყავს და შესაბამისად, ნაკლებ შესამჩნევი ხდება დაბალი ხარისხის ლიტერატურის ტირაჟირება.
სამწუხაროდ, დაკისრებულ ვალდებულებას ვერ ასრულებს ლიტერატურული კრიტიკა, რაც ხშირად არა მარტო მკითხველისთვის არის ხოლმე ორიენტირი, არამედ ავტორისთვისაც, და რისი პრეროგატივაცაა ლიტერატურული ვექტორების დალაგება. რამდენიმე წლის წინ გამოიცა „თანამედროვე ქართული პოეზიის ანთოლოგია“ (შემდგ. მალხაზ ხარბედია), რომელმაც ფაქტობრივად შეაჯამა 1990-2004 წლების ქართული პოეზია, მაგრამ ბოლო სამი წლის მანძილზე მსგავსი პროექტი აღარ შემდგარა, თუ არ ჩავთვლით „კავკასიური სახლის“ მიერ გამოცემულ კრებულს „ქართული პოეზია საუკუნეთა მიჯნაზე“, რომელიც არსებითად განსხვავებულ შინაარსს არ ატარებს. ამ მხირვ საინტერესო მასალა შემოგვთავაზა გია ქარჩხაძის გამომცემლობამ მე-20 საუკუნის ქართული მოთხრობის ანთოლოგიის სახით (შემდგ. თამაზ ვასაძე). წიგნი ბოლო ასწლეულის მანძილზე მიმდინარე ლიტერატურული პროცესების ერთგვარი ასახვაა, თუმცა, საინტერესო იქნებოდა ამავე ტიპის პროექტის ფარგლებში უფრო მცირე დროითი მონაკვეთიც განხილულიყო (მაგ. ბოლო ათწლეული). ცოტა არ იყოს, უცნაური კონცეფციის პროექტი განახორციელა გამომცემლობა „დიამ“ მსოფლიო ლიტერატურის რჩეული მოთხრობების სახით (შემდგ. გია მურღულია, ბეგო ბეჟუაშვილი), სადაც უსისტემოდ შერჩეული მსოფლიო ლიტერატურის მცირე პროზის ნიმუშები იყო თავმოყრილი. ჯერ-ჯერობით მხოლოდ ორი ტომია გამოსული ხუთტომეულიდან, რომლის ბოლო ნაწილიც ქართულ პროზას მიეძღვნება. მნიშვნელოვანი მოვლენაა „დიოგენესა“ და „ახალი თარგმანების“ ერთობლივი პროექტი – „მხატვრული თარგმანის მასტერკლასი“ ვახუშტი კოტეტიშვილის ხელმძღვანელობით, სადაც სხვადასხვა ენიდან შესრულებული ქართული თარგმანების გარდა თარგმანის, როგორც საშემსრულებლო ხელოვნების, თეორიაა ახსნილი.
რა გამოვიდა? არ ვწერთ, იმიტომ რომ არავინ კითხულობს (გამომცემლები ამას ალბათ უფრო მარკეტინგთან დაახლოებული ტერმინებით ახსნიდნენ), ვერ ვკითხულობთ, იმიტომ რომ არავინ წერს, და შეკრული წრიდან გამოსავალი არც თუ ისე მარტივი საპოვნია. კვანძი უნდა გაიხსნას, და წრის რომელი ბოლოდან დაიწყება ამ საკრალური კვანძის დაშლა, არავინ იცის. თუმცა, ერთიცაა – წრეს ხომ თავი და ბოლო არ აქვს.

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

ალეკო ცქიტიშვილი, ზაზა შათირიშვილი – დიალოგი მეილით – 90-იანი წლების გადალახვა

გალაკტიონი, მიჯნათაშორისი, ARTყვავილები და ა. შ.

“ცხელი შოკოლადი – ლიტერატურის” წინა ნომერში გამოქვეყნდა ლიტარატურათმცოდნისა და კრიტიკოსის, ზაზა შათირიშვილის სტატია “არტისტული ყვავილებიდან ARTყვავილებამდე”. ეს არის რეზო გეთიაშვილის პოეტური კრებულის “ARTყვავილების” ბოლოთქმა, რომელმაც ლიტერატურული წრეების კულუარებში დიდი მითქმა-მოთქმა გამოიწვია. ზაზა შათირიშვილის აზრით, გალაკტიონიდან გასული საუკუნის 90-იან წლებამდე ქართული პოეზია ერთგვარ “მიჯნათაშორის” პერიოდად უნდა განვიხილოთ. ამ პერიოდში იყო რამდენიმე საინტერესო პოეტი თავისი “გვერდითი ხაზით”, მაგრამ არ ყოფილა სრულიად ახალი პოეტური სიტყვა. რეზო გეთიაშვილი “ARTყვავილებით” სწორედ ის ავტორია, საიდანაც ზაზა შათირიშვილმა სრულიად ახალი ეპოქის ათვლა დაიწყო.
სტატიაში “არტისტული ყვავილებიდან ARTყვავილებამდე” ბევრი რამ არის საკამათო. ჩემთვის განსაკუთრებით მიუღებელი აღმოჩნდა კრიტიკოსის დამოკიდებულება გასული საუკუნის 90-იანი წლების პოეტების შემოქმედებისადმი. ჩემი მოსაზრებები მას რამდენიმე თვის წინ, ჯერ კიდევ რეზო გეთიაშვილის კრებულის გამოსვლამდე მივწერე ელექტრონული ფოსტით. წინამდებარე პოლემიკა სწორედ ელექტრონულ სივრცეში წარიმართა. ვფიქრობ, ჩვენი დიალოგი “ცხელი შოკოლადის” მკითხველისათვის საინტერესო იქნება. გთავაზობთ მას უმნიშვნელო შემოკლებით.

ალეკო ცქიტიშვილი

ალეკო ცქიტიშვილი: ზაზა, წავიკითხე შენი სტატია რეზოს წიგნისათვის და სურვილი გამიჩნდა, შემოგხმიანებოდი. ამ წიგნთან დაკავშირებით, რა თქმა უნდა, ყველაფერი შენი და რეზოს გადასაწყვეტია, მაგრამ მე ჩემ აზრს გეტყვით. ვფიქრობ, თანამედროვე ქართული პოეზიის ტენდენციების მოკლე მიმოხილვა ძალიან სერიოზული თემაა და ასე მოკლედ არ ღირდა მისთვის სტატიაში ადგილის მიჩენა. მით უფრო, ჩემი აზრით, აქ ზოგი რამ საკამათოა.
ძნელია, მეილით ყველაფერი მოგწერო, მაგრამ ვფიქრობ, დათო ჩიხლაძის, დათო ბარბაქაძის, შოთა იათაშვილისა და ამ თაობის კიდევ რამდენიმე პოეტის შემოქმედება ლიტერატურული ტრადიციისაგან მოწყვეტილად მაინც არ უნდა განვიხილოთ. პირველ რიგში იმიტომ, რომ როგორც შენ უწოდებ – “მიჯნათაშორისის” ეპოქის დასრულების შემდეგ ყოველთვის ადგილი აქვს “ფრაგმენტაციას”. ასეთ დროს ავტორებს, რომლებიც რადიკალურად უპირისპირდებიან ტრადიციას, ყოველთვის ადანაშაულებენ ტრადიციას უგულვებელყოფაში. სინამდვილეში ეს მთლად ასე არ არის. ამის კარგი მაგალითია ცისფერყანწელების ჟურნალების – “ცისფერ ყანწებისა” და “მეოცნებე ნიამორების” შესახებ მაშინდელი ლიტერატორების შეფასებები. ძირითადად სწორედ იმას უკიჟინებდნენ, რომ ტრადიციას მთლიანად ხაზი გადაუსვეს. მართლაც, ერთი შეხედვით, ვალერიან გაფრინდაშვილის, ტიციან ტაბიძისა და პაოლო იაშვილის სიმბოლისტურად კონიუნქტურულ ლექსებში (მათ შორის – საუკეთესო ლექსებში) რა არის ნასესხები ტრადიციიდან? ძალიან უმნიშვნელო რამ! მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ისინი არ იცნობენ ამ ტრადიციას, რომ წაკითხულიც არა აქვთ და ა. შ. ეს კარგად ჩანს ვალერიან გაფრინდაშვილისა და ტიციან ტაბიძის კრიტიკულ წერილებში, სადაც ისინი პირველ რიგში სწორედ ტრადიციასთან (რუსთაველი, ბესიკი, ბარათაშვილი, მამია გურიელი, ორბელიანი) კონტაქტზე აქცენტირებენ და ამას ყოველთვის რაღაცნაირი ხაზგასმითაც აკეთებენ. ზუსტად ასევე თუნდაც დათო ბარბაქაძის თეორიულ წერილებში კარგად ჩანს, როგორ და რატომ “უპირისპირდება” ის იმ ტრადიციას, რომელიც სწორედ რომ ძალიან კარგად იცის. ამას ადასტურებს, თუნდაც, შენს სტატიაში მოხმობილი ნაწარმოები – “ტრფობა წამებულთა”…
მე ახლა თან არა მაქვს დათოს წიგნები (ჩემს სახლში დაუსრულებელი რემონტია. ყველა ჩემი წიგნი ყუთებშია ჩაწყობილი და იქიდან მათი ამოღება შეუძლებელია). ამიტომ ვერ ვახერხებ ზუსტად შეგახსენო უამრავი მაგალითი მისი ლექსებიდან, სადაც სწორედ ტრადიციასთან კონტაქტი ჩანს. შემიძლია დაგისახელო ერთი ყველაზე თვალსაჩინო ნიმუში მისი პოეზიიდან, რომელსაც ფესვები პირდაპირ ქართულ სასულიერო პოეზიაში (ჰიმნოგრაფია) უდგას. ეს არის ლექსი “ქება ცაცხვისა” – ჩემი აზრით, ბოლო ოცწლეულის თუ ყველაზე საუკეთესო არა, სამეულში შესატანი ლექსი. დათოს ბოლო კრებულში (“ტბის სანაპიროს სიმღერები”) ასევე ძალიან საინტერესო ლექსებია, სწორედ ტრადიციასთან და მეტადრე – ენობრივ კლიშეებთან მიმართებაში.
შენს წერილში კარგად არის წარმოდგენილი ტრადიციის ხაზი – რუსთაველი-გურამიშვილი-გალაკტიონი-სამადაშვილის სახით. მაგრამ, ვფიქრობ, კიდევ ერთი სერიოზული ნაკადი გამოგრჩა – ურბანისტული პოეზია. ურბანისტული ლირიკული გმირი ფრაგმენტულად გვხვდება ცისფერყანწელებთან და გალაკტიონთან, მაგრამ – მხოლოდ ფრაგმენტულად. მთელი სისავსით კი ქართული ურბანისტული პოეზია შოთა ჩანტლაძის პოეზიიდან ვითარდება. საერთოდაც, თანამედროვე ვერლიბრი, თავისუფალი ლექსი, ძირითადად სწორედ ურბანისტულ თემატიკას უკავშირდება. სტატიაში სწორად შენიშნავ, რომ ბესიკ ხარანაული არის “მთის ლირიკოსი”, რაც გარკვეულწილად სწორედ იმასაც ნიშნავს, რომ იგი ქალაქის ლირიკოსი არ არის – მიუხედავად იმისა, რომ მასთან ურბანისტული თემატიკა დიდი ნაკადია (“ხეიბარი თოჯინა”).
ამ მხრივ გაცილებით მკვეთრად გამოხატული “ქალაქელი პოეტია” შოთა ჩანტლაძე. ამ ყველაფერს იმიტომ გწერ, რომ დათო ჩიხლაძე, შოთა იათაშვილი და სხვები “მიჯნათაშორისის” დასრულების შემდეგ თავიანთი ვერლიბრით დიდწილად სწორედ შოთა ჩანტლაძის ხაზს აგრძელებენ. ეს მათ თეორიულ წერილებშიც ჩანს. შოთა ჩანტლაძე კი, ვფიქრობ, უკვე ტრადიციაა. ჩემთვის ძალიან ძვირფასია დათო ჩიხლაძის ურბანისტული პოეზია, განსაკუთრებით – ამერიკული ციკლი, სადაც ბევრ სიახლეს გვთავაზობს ქართული ვერლიბრის რიტმიკაში.
აქ აუცილებლად უნდა ვახსენო ქრონოფაგების – შოთა იათაშვილის, ზურაბ რთველიაშვილისა და გიორგი ბუნდოვანის კრებული – “ანომალიური პოეზია”, რომელმაც 90-იან წლებში “ცისფერი ყანწებისა” და “მეოცნებე ნიამორების” როლი შეასრულა დათო ბარბაქაძის პერიოდულ გამოცემებთან ერთად (მათ შორის საუკეთესოა – “პოლილოგი”). ასე რომ, “ტრადიციის უარყოფა” ამ სახით, არ ნიშნავს, რომ მათთვის ტრადიცია უცნობია. საერთოდაც, ტრადიციის ნამდვილი უარყოფა სულაც არ ნიშნავს ტრადიციის უარყოფას J
აი, ეს მინდოდა, მომეწერა შენთვის. მე პროფესიონალი ლიტერატორი არა ვარ და ამიტომ ჩემს მსჯელობაში შეიძლება ზოგიერთი ლაფსუსი ნახო, მაგრამ, ვფიქრობ, ძირითადი აზრის გადმოცემა მაინც მოვახერხე. დანარჩენს მერეც მოგწერ.
ზაზა შათირიშვილი: ძალიან დიდი მადლობა მშვენიერი წერილისათვის! შოთა ჩანტლაძე სულ დამავიწყდა – და ახლა მიჯნათაშორისის პოეტებში ჩავრთე. გიგზავნი ჩემი სტატიის საბოლოო ვარიანტს. რაღაცეები კომპოზიციურად გადავაადგილე. საქმე ისაა, რომ პარალელურად წიგნს ვწერ, რომელსაც “ქართული პოეზიის ხუთი ეპოქა: პოეტიკა – იდეების ისტორია – კრიტიკა” ეწოდება. იქ ცალკე თავი ეძღვნება თანამედროვე სიტუაციას. შენი შენიშვნის მერე, გადავწყვიტე, გარკვეული ცვლილებები სტატიაშიც განმეხორციელებინა, თუმცა ტექსტი არსობრივად არ შემიცვლია, მაგრამ ერთი-ორი არგუმენტი მივამატე.
თუ არ დაგეზარება და ამ ბოლო ვარიანტსაც გადაათვალიერებ, დაინახავ, რომ თანამედროვეებს ტრადიციასთან დაპირისპირებაში არ ვადანაშაულებ. მე ვამბობ, რომ მათ საკმარისად არ იციან ენა და საკუთარი ლიტერატურა. მაგალითად, არც ჩიხლაძეს, არც ბარბაქაძესა და არც სხვებს არა აქვთ წაკითხული XVI-XVIII საუკუნეების პოეტები – ფეშანგი, თეიმურაზ I, სულხან და ბეგთანეგ თანიაშვილები და სხვ. ეს იგივეა, რომ ეზრა პაუნდსა და ელიოტს თავიანთი გრანდიოზული ინოვაციები ისე ეკეთებინათ, რომ ენდრიუ მარველი, ჰერბერტი, დონი თუ ჩოსერი არ ცოდნოდათ.
შენ მკითხავ, რეზო გეთიაშვილმა თუ იცის ეგენიო? – მე გიპასუხებ, რომ რეზოს ამოცანა სულაც არაა ტრადიციის დემონტაჟი, მაგრამ ვისაც ტრადიციის დემონტაჟი სურს, მას რუსულ ან ქართულ თარგმანში ალენ გინზბერგის კითხვა ვერ უშველის. ჩვენი პოეტები სწორედ იმიტომ არ ვარგიან, რომ თუნდაც ცისფერყანწელებისაგან განსხვავებით, რომლებმაც ბესიკი წაიკითხეს, ქართული ლიტერატურიდან არაფერი იციან სკოლაში წაკითხული ტექსტების გარდა (ამაშიც ეჭვი მეპარება).
ძალიან მომეწონა შენი მსჯელობა შოთა ჩანტლაძისა და ჩვენი “კონცეპტუალისტების” გენეალოგიურ კავშირზე. ლიტერატურულ-ისტორიული თვალსაზრისით, აბსოლუტურად მართალი ხარ!
მოკლედ, მე ვეთანხმები შენ ისტორიულ-თეორიულ შეხედულებებს, არ ვიზიარებ შენს სუბიექტურ-კრიტიკულ დამოკიდებულებას. ჩემი სუბიექტურ-კრიტიკული პოზიციიდან, ვერც ჩიხლაძე და ვერც ბარბაქაძე კრიტიკას ვერ უძლებენ – ესთეტიკური თვალსაზრისით, ისინი ცუდი პოეტები არიან. შეიძლება, მე ვცდები, ხოლო შენ მართალი ხარ. კრიტიკა, მოგეხსება, მეცნიერება არაა… აქ რიტორიკა მუშაობს და არა – ლოგიკა.
კიდევ ერთხელ ძალიან დიდი მადლობა შესანიშნავი წერილისათვის. მე მგონი, პოლემიკა უკვე დაიწყო. კარგი იქნებოდა, თუ საჯარო სივრცეშიც გადავიდოდა ეს ყველაფერი.
ალეკო ცქიტიშვილი: ჰო, როგორც ჩანს, პოლემიკა მართლაც უკვე დაიწყო. წიგნი კი ჯერ გამოცემულიც არ არის J მე მომწონს შენი “სუბიექტურ-კრიტიკული” გადაწყვეტილება – თავისი (ალბათ, უფრო ზუსტი იქნება თუ ვიტყვით – შენი) სახელი დაარქვა მოვლენებს – სახელებისა და გვარების დასახელებით. ეს ქართულ კრიტიკას აქამდე არ ახასიათებდა. ყოველთვის გაურბოდნენ ერთმანეთის განაწყენებას და ა.შ.
ბოლომდე ვერ დაგეთანხმები, რომ კრიტიკა მეცნიერება არ არის. კრიტიკა, უფრო მეტად კი – ლიტერატურათმცოდნეობა სწორედაც რომ მეცნიერებაა, თუმცა… არაზუსტი J ხომ იცი, ჩემი აზრი – ადრეც გეუბნებოდი – ყველაზე ზუსტი მეცნიერება პოეზიაა-მეთქი! ამიტომ პოეტებს უფლება აქვთ, საკუთარ სიზუსტეს ენდონ და უპირატესობაც მას მიანიჭონ.
შენს მიერ ჩამოთვლილი პოეტები – ფეშანგი, თეიმურაზ I და მისთანანი, ჩემი აზრით, სწორედ ლიტერატურათმცოდნეებისათვის უფრო არის საინტერესო, პოეტებისთვის კი – ნაკლებად. არ ვიცი, ჩვენს 90-იანელებს წაკითხული აქვთ თუ არა ეს ავტორები. ვფიქრობ, წაკითხული რომც არ ჰქონდეთ, ბევრს არაფერს დაკარგავდნენ. შენ სტატიაში ნათლად გაქვს აღწერილი ქართული პოეზიის ტრადიციის ხაზი – რუსთაველი-გურამიშვილი-ბარათაშვილი-ილია-აკაკი-ვაჟა-გალაკტიონი. ამ ხაზის იქით და აქეთ არიან საინტერესო ავტორები, რომლებიც თანამედროვე პოეტისთვის მეტ-ნაკლებად საინტერესონი შეიძლება იყვნენ (“მეტ-ნაკლებად” ნიშნავს, რომ ზოგი – მეტად და ზოგიც – ნაკლებად), მაგრამ ახალი პოეზიის, ახალი პოეტური ენის შექმნის პროცესში პირველ რიგში სწორედ ეს ხაზია გასათვალისწინებელი და მერე მეტ-ნაკლებად და შეძლებისდაგვარად – ყველა დანარჩენი.
მე დარწმუნებუილი ვარ, რომ დათო ბარბაქაძე, შოთა იათაშვილი და დათო ჩიხლაძე კარგად იცნობენ ტრადიციას, ყოველ შემთხვევაში – ზუსტად იმ დოზით, რომ წმინდა ეთიკური თვალსაზრისით უფლება ჰქონდეთ, იმუშაონ ამ ტრადიციის რადიკალურ ცვლილებაზე. სამწუხაროდ, მე ახლაც ვერ ვახერხებ მოგიყვანო კონკრეტული ციტატები, განსაკუთრებით მათი პუბლიცისტური და კრიტიკული სტატიებიდან, სადაც კარგად ჩანს ეს ცოდნა (განათლება). ჩემი წიგნების ყუთებიდან ამოლაგება შეუძლებელია. თუმცა, წინა წერილში მოგწერე ერთი მაგალითი – დათო ბარბაქაძის – “ქება ცაცხვისა”. მაინტერესებს ამ ნაწარმოებზე რას ფიქრობ?
რაც შეეხება რატი ამაღლობელს, რომლის პოეზიას სტატიაში დადებით შეფასებას აძლევ, მის შესახებ აზრის გამოთქმისას ყოველთვის რადიკალური ვარ. ვფიქრობ, ეს არის “რუსთავი 2″-ის მიერ შეთხზული ავტორი, რომლის სახელიც, ჩემი აზრით, თანამედროვე მედიასივრციდან ქართული ლიტერატურის ისტორიაში ვერ გადაინაცვლებს. ამაღლობელის ლექსის ის ნიმუში, რომელსაც შენ სტატიაში ასახელებ, მართლაც საინტერესოა თეიმურაზ II-ის პოეზიასთან კავშირის თვალსაზრისით, მაგრამ მე მას მაინც ვერ აღვიქვამ როგორც განსაკუთრებულ შედევრს და ვერც მისი დაწერის მიზანი მესმის კარგად. ვერ ვიგებ – რა სათქმელი აქვს პოეტს, გარდა იმისა, რომ თეიმურაზ I წაუკითხავს და ამ კლიშეებით თამაში შეუძლია. ეს ხომ ცირკია და არა პოეზია. რეზო გეთიაშვილის შემთხვევა სწორედაც საპირისპიროა – აქ საქმე გვაქვს პოეტთან, რომელიც ახალი ფორმებით და ძველის ციტირებით კი არ მატრაკვეცობს, არამედ თავის ახალ სათქმელს ამბობს.
შოთა ჩანტლაძის გამოცდილებას რაც შეეხება, მართლაც მნიშვნელოვანი სახელია 90-იანელების შემოქმედებასთან მიმართებაში. ამ მხრივ საინტერესოა შოთა იათაშვილის ერთგვარად მანიფესტური განწყობის ლექსი – “მეოცე საუკუნის დასასრულის პოეტი ცარიელი ბოთლებით ხელში”, რომელიც მე ბოლო ოცწლეულის საუკეთესო ლექსების სამეულში შემყავს (“ქება ცაცხვისა”-ზე უკვე მოგწერე, მესამე – ეს არის ზვიად რატიანის “მამები” – სამოქალაქო პოეზიის შესანიშნავი ნიმუში). გეცოდინება – არსებობს შოთა ჩანტლაძის ერთ-ერთი უკანასკნელი ფოტო, სადაც იგი გამოსახულია ცარიელბოთლებიანი ბადურით ხელში და სწორედ ეს ხატია გადატანილი (გაცოცხლებული) იათაშვილის ლექსში.
რაკი 90-იანელების წინამორბედებზე ვსაუბრობთ, შოთა ჩანტლაძის გარდა თამაზ ბაძაღუას დასახელებაც შეიძლება – როგორც მისი საავტორო ლექსების გათვალისწინებით, ისე თარგმანებიდან გამომდინარე, განსაკუთრებით – რილკეს თარგმანებიდან. ჩემი აზრით, ეს 80-იანელი პოეტი ასევე არის 90-იანელების წინამორბედი თავისი ლექსწერით და ენით. შეგიძლია, ეს ენა შეადარო დათო ბარბაქაძის პირველი კრებულის (“მივუსამძიმროთ შემოდგომას”) ენას, სადაც ჩემი აზრით, რილკეს ბაძაღუასეული თარგმანების სურნელი იგრძნობა. დათო ბარბაქაძე ანოტაციაში აღნიშნავს, რომ მისი ლექსები რილკეს და ჰოლდერლინის პოეზიით არის ნასაზრდოები. მიუხედავად იმისა, რომ დათომ გერმანული მშვენივრად იცის, ვფიქრობ, მისთვის იმ პერიოდში ბაძაღუასეული რილკეც ახლობელი იყო.
არანაკლებ საინტერესოა კარლო კაჭარავას პოეტური შემოქმედება, რომელიც არა მარტო დათო ჩიხლაძის მეგობარია, არამედ ერთგვარად მისი წინამორბედიც.
ასე რომ, 90-იანი წლების ქართული პოეზიის ტრადიციაში კარლო კაჭარავას წინ შოთა ჩანტლაძე და თამაზ ბაძაღუაა. ამ პოეტების წინ კი, როგორ ფიქრობ, ფეშანგი და თეიმურაზ I შეიძლება დავასახელოთ? მე ვფიქრობ, რომ – არა, რადგანაც აქ საქმე გვაქვს სრულიად ახალ პოეზიასთან – თავისი ენითა და თემატიკით. წინა წერილში უკვე გწერდი ურბანისტულ პოეზიაზე. ჩემი აზრით, შეუძლებელია, ამ პოეზიას, ამ ენას, მით უფრო – თემატიკას და სათქმელს რაიმე ბმული ჰქონდეს მე-14, მე-17 საუკუნეებთან. მიუხედავად იმისა, რომ შოთა ჩანტლაძეც კარგად ნაკითხი კაცი იყო და მჯერა, ეს პოეტები მისთვის უცხო არ იქნებოდნენ.
მოკლედ, მე ვრჩები ჩემს სუბიექტურ-კრიტიკულ პოზიციაზე და დარწმუნებული ვარ, დათო ბარბაქაძეც და დათო ჩიხლაძეც კარგი პოეტები არიან J პოლემიკაც, ალბათ, გაგრძელდება და ვაი, რომ არა მარტო ჩვენს მეილებში J გული მიგრძნობს, შენი სტატია დიდ აურზაურს გამოიწვევს ლიტერატურულ წრეებში. მე ჩემი აზრი რეზოსაც ვუთხარი. რეზომ თქვა, რომ შენ შენი საქმის პროფესიონალი ხარ და სრულ თავისუფლებას გაძლევს. ამაში ბოლომდე ვეთანხმები. შენს სტატიას მეც ვუგულშემატკივრებ, როგორც მოვლენას ქართული კრიტიკის ისტორიაში. თუმცა, ეს ყველაფერი დიდი პასუხისმგებლობაა და ამ მხრივ, წარმატებებს გისურვებ.
პოლემიკის მიღმა მეგობრები ვართ! J

ზაზა შათირიშვილი: ჩემო ალეკო, მე მგონი, უკეთესი პოლემიკა საჯარო სივრცეშიც კი ვერ გაიმართება!
ახლა – კონცეპტუალურად.
მოდი, ჯერ XVII-XVIII საუკუნეების პოეტებს შევეხოთ – საქმე ისაა, რომ მივიწყებული პოეტების “გაცოცხლება” ძალიან მნიშვნელოვანია სალიტერატურო ენისათვის. გურამიშვილი რეალურად ქართულ პოეზიაში XIX საუკუნის 60-70-იან წლებში შემოვიდა… ბესიკი ცისფერყანწელებმა და რობაქიძემ გააცოცხლეს. თეიმურაზ I, ჩემი აზრით, შესანიშნავი პოეტია, მის პოეზიაში არის ძალიან საინტერესო პოტენციალი…
ამავე დროს, ძველი პოეტების ათვისება არნახულად ამდიდრებს ენას, ლექსიკას… ბევრი ნეოლოგიზმი, როგორც ცნობილია, დავიწყებული სიტყვების გაცოცხლების შედეგია…
ხლებნიკოვის ავანგარდიზმი, ცნობილი ფაქტია, XVIII საუკუნეების პოეტური პლასტების ამოწევითაც საზრდოობს. ასე რომ, თუკი ავანგარდისტმა ინგლისელებმა და რუსებმა ასე ჩინებულად იციან თავიანთი არქაიკა, ჩვენ რა – გვაწყენს ჩვენი ძველი პლასტების გახსენება და ამოწევა? არ დაგავიწყდეს, ჯოისი როგორი რუდუნებით ახდენდა “ულისეში” მთელი ინგლისური ენის ისტორიის გახსენება-პაროდირებას (“ჰელიოსის ხარების” ეპიზოდი…).
მეორეც – ლიტერატურული პროცესი არასდროს მიდის პირდაპირი მემკვიდრეობის გზით. ამაზე სპეციალურად ვწერ ჩემს წიგნში – ვეყრდნობი ვიკტორ შკლოვსკისა და ჰარალდ ბლუმის დაკვირვებებს. როგორც წესი, ახალი თაობა “გვერდითი შტოს” კანონიზებით მოდის და ისე იმკვიდრებს ადგილს. შკლოვსკი ამას ბიძა-ძმისწულის ურთიერთობას ადარებს. ასე მაგალითად, რუსმა სიმბოლისტებმა მოახდინეს ბორატინსკი-ტიუტჩევი-ფეტის “გვერდითი მცირეს შტოს” კანონიზება. მანამდე ეს პოეტები “მეორეხარისხოვან” პოეტებად ითვლებოდნენ. ზუსტად ასევე, ცისფერყანწელებმა ვაჟას კანონიზება მოახდინეს, რომელიც XX საუკუნის 20-იან წლებშიც კი აკაკის “ჩრდილში” იმყოფებოდა.
ჩვენს პოეზიაში არის კიდევ ერთი ასეთი “გვერდითი შტო”: ტერენტი გრანელი – ნიკო სამადაშვილის ხაზი, რომელსაც დღეს ანდრო ბუაჩიძე აგრძელებს.
ასე რომ, მხოლოდ ცენტრალური ხაზი საკმარისი არ არის. ცენტრალური ხაზი სინამდვილეში რკალური და ზიგზაგობრივი მოძრაობით იქცა ცენტრალურ ხაზად.
ახლა, თანამედროვე პოეტების შესახებ. შენს საუბარშიც გამოისახა კიდევ ერთი “გვერდითი მცირე შტო”: ჩანტლაძე – კაჭარავა – ჩიხლაძე, იათაშვილი… ძალიან საყურადღებო აზრია. კარგი იქნებოდა, ამაზე დაგეწერა. ამას დასაბუთება სჭირდება.
უნდა გითხრა, რომ თავად შენს წერილებში ერთი საგულისხმო მომენტი იკვეთება – როგორც წესი, შენ ამა თუ იმ პოეტის მხოლოდ ერთ-ორ ლექსს ასახელებ. ბარბაქაძე და იათაშვილი თავის დროზე ბევრი მაქვს ნაკითხი. ძალიან ბევრი წყალია, უხვსიტყვაობა, ცარიელი რიტორიკული პერიოდები… ცხადია, როცა წიგნზე მუშაობისას მათზე უფრო აქტიურად შევუდგები წერას, ყველაფერს თავიდან გადავიკითხავ – მინდა, რომ ბევრი მასალა იყოს და არგუმენტაცია… მაგრამ ერთი რამ მაინც უნდა შევნიშნო. მიუხედავად იმისა, რომ ბიჭებმა მართლა ბევრი იშრომეს, მათი კონცეპტუალური რეფლექსია და პუბლიცისტიკა ძალიან ჩამოუვარდება მათი ამერიკელი, ევროპელი თუ რუსი კოლეგების რეფლექსიის დონეს, აღარაფერს ვამბობ ესთეტიკურ სხვაობაზე. ჩემი აზრით, ეს განაპირობა რამდენიმე ფაქტორმა: 1. ენების ცუდად (ან არ) ცოდნამ და, შესაბამისად, ევროპული და ამერიკული თეორიებისა თუ ტექსტების ზედაპირულმა ცოდნამ. 2. დაბალმა ფილოსოფიურმა მომზადებამ… 3. კრიტიკისა და ლიტერატურული თეორიის დაბალმა დონემ.
ის, რაც ბიჭებს დაემართათ, მარტო მათი ბრალი არ არის. ეს, საზოგადოდ, ჩვენი აკადემიური და ლიტერატურული ელიტების დაბალმა დონემაც განაპირობა.
რეზოს გამოჩენა ამ ფონზე ნამდვილი სასწაულია. ჩემს წიგნში სპეციალურად შევეხები რეგიონის საკითხსაც. 5-6 წლის წინ მე ვივარაუდე, რომ მაგარი პოეტი რეგიონიდან გამოჩნდებოდა, რადგანაც “თბილისელი პოეტების” ენა და სინტაქსი ძალიან მწირი და შეზღუდული მეჩვენებოდა. რეზო ფლობს ქართულ ენას მთელი სიგრძე-სიგანით – არა მარტო “პოეტურ” ენასა და სლენგს, არამედ კიდევ სხვა “სოციოლექტებს”. ამით ის ძალიან ჰგავს აკა მორჩილაძეს. მაგრამ თუ მორჩილაძემ ამას გეგმაზომიერი მუშაობით მიაღწია, რეზოს შემთხვევაში უდიდეს როლს მისი საოცარი ენობრივ-რიტორიკული ალღო ასრულებს.
ასე რომ, ცალკეული მიღწევების მიუხედავად, მე მაინც ვფიქრობ, რომ ჩიხლაძე-ბარბაქაძე-იათაშვილის წამოწყება მაინც მარცხით დასრულდა… იგივე ითქმის დანარჩენებზე (რატიანი, სამნიაშვილი და ა.შ.). თუ მათზე ახლა წერა გვიწევს, ეს მთლიანად რეზოს დამსახურებაა. რა თქმა უნდა, არც გივის “ქორონიკონი” უნდა დავივიწყოთ.
კიდევ ერთხელ დიდი მადლობა შესანიშნავი წერილისა და პოლემიკისათვის! აუცილებლად გავაგრძელოთ! ეს პოლემიკა მხოლოდ აძლიერებს ჩვენს მეგობრობას!

ალეკო ცქიტიშვილი: მესმის შენი განზრახვა – სტატიის სათაურიდან გამომდინარე – “არტისტული ყვავილებიდან – ARTყვავილებამდე” მიმოიხილო გასული საუკუნის პოეზიის ძირითადი ტენდენციები, მაგრამ ეს ძალიან დიდი თემაა, განსაკუთრებით კი სწორედ 90-იანი წლები. ამ პერიოდის პოეზია ლიტერატურათმცოდნეთა მიერ სრულიად შეუსწავლელია. ამიტომ სახელებით და გვარებით ამ კონკრეტულ პოეტთა შესახებ მოკლედ საუბარი ასეთი ხასიათის წერილში არ ღირს. აჯობებს, რეზოს წიგნის ბოლოთქმაში მაინც ზოგად ტენდენციებზე გამახვილდეს ყურადღება, კონკრეტული ავტორების შემოქმედების მიმოხილვა კი შენი წიგნისთვის უფრო საინტერესო იქნებოდა.
სხვათაშორის, “მიჯნათაშორის” პოეტებს შორის, თუ სწორად მახსოვს, ლადო ასათიანია გამორჩენილი და ასე მგონია, ლადო ასათიანის პოეზიაც სწორედ ერთ-ერთი “გვერდითი ხაზია”, რასაც მერე და მერე მოჰყვა ეპიგონთა და “გამგრძელებელთა” მთელი ლაშქარი, რომლებმაც ასათიანის პატრიოტული ლირიკა მარაზმამდე მიიყვანეს (ლოგიკურიც იყო! რუსთაველის გამგრძელებლებსაც ხომ ეს დაემართათ). ლადო ასათიანის გავლენა დღეს ფოლკლორშიც კი იგრძნობა.
“გვერდითი ხაზის” შესახებ გეთანხმები. მე გწერდი კიდეც, რომ არსებობს მთავარი ხაზი, რასაც პრინციპში ტრადიცია ჰქვია და არსებობს სხვა დანარჩენი, რასაც ახალი ავტორი მეტ-ნაკლებად უნდა ითვალისწინებდეს, ზოგს – მეტად, ზოგს ნაკლებად-მეთქი. აქ სწორედ იმას ვგულისხმობდი, რომ ზოგიერთმა ავტორმა, შეხედულებისამებრ, შესაძლოა, თქვას, რომ მისთვის ილია ჭავჭავაძის პოეზია მიუღებელია და მისაღებია, ვთქვათ, გრიგოლ ორბელიანი. სხვათაშორის, ილიას პოეზიის კრიტიკა ლევან ბერძენიშვილს არ დაუწყია. “ცისფერყანწელებიც” დაახლოებით იმავეს ამბობდნენ და ბესიკს, მამია გურიელსა და ალექსანდრე ჭავჭავაძეს ანიჭებდნენ უპირატესობას J
შოთა ჩანტლაძე, თამაზ ბაძაღუა, ბესიკ ხარანაული და ლია სტურუა – ეს არის ის “ხაზი”, რასაც 90-იანელები აგრძელებენ. ამას ისინი თავიანთ წერილებშიც აღნიშნავენ. თუმცა, ის, რაც ამ “ხაზზეა” დაშენებული, კიდევ უფრო მეტია, ვიდრე ჩანტლაძე-ბაძაღუა-ხარანაული-სტურუა. კარლო კაჭარავა, ალბათ, აქ ბოლო ბმული უნდა იყოს, მაგრამ ჩემი აზრით, კაჭარავა თავისი პოეზიით და მხატვრობით ფაქტობრივად თვითონვე არის 90-იანელი და ნაკლებად 80-იანელი.
რაც შეეხება “მხოლოდ ერთ-ორ მაგალითს”, რაზეც მსაყვედურობ… მე დაგისახელე ბოლო ოცწლეულის 3 საუკეთესო ლექსი (ჩემი აზრით): 1) დათო ბარბაქაძის “ქება ცაცხვისა”, 2) შოთა იათაშვილის “20 საუკუნის დასასრულის პოეტი ცარიელი ბოთლებით ხელში” 3) ზვიად რატიანის – “მამები”… ეს მაგალითები დამჭირდა კონკრეტული აზრის არგუმენტაციისათვის. ამ ავტორთა წიგნები რომ ხელთ მქონდეს, ახლაც უამრავ მაგალითს მოგწერდი. თუმცა, ზოგადად, როცა შენს წიგნში ამ პერიოდს შეეხები, ჩემი თხოვნა იქნება, აუცილებლად გააანალიზო “ქრონოფაგების” კრებული “ანომალური პოეზია”, დათო ბარბაქაძის პერიოდული გამოცემები: “პოლილოგი”, “+- ლიტერატურა” და თავისთავად მისი წიგნები, ზვიად რატიანის კრებული “ჯიბის ჰაერი”. ეს უკანასკნელი, ჩემი აზრით, ერთ-ერთი ყველაზე საუკეთესო პოეტური კრებულია, რაც კი ბოლო წლებში ქართულად გამოცემულა.
რაც შეეხება გივი ალხაზიშვილს, აქამდე მე მიმაჩნდა, რომ ეს ავტორი კლასიკური გაგებით 80-იანელია. მისი უკანასკნელი წიგნი – “ქორონიკონი” არ წამიკითხავს. შენს სტატიაში ამ კრებულის შეფასებამ ძალიან დამაინტრიგა. ამიტომ, ვაპირებ, გულდასმით წავიკითხო. გივი, საერთოდ, ცალკე მოვლენაა ბოლო წლების ქართულ პოეზიაში. მისი შემოქმედება ძირითადად კონვენციური ლექსია. ამავე დროს ეს არის სპეციფიკური, შეიძლება ითქვას – ინტელექტუალური პოეზია. ეს მიმართულება, ჩემი აზრით, სათავეს იღებს ოთარ ჭილაძიდან (აი, კიდევ ერთი ხაზი!) და პრინციპში, თუ არ ჩავთვლით გივი ალხაზიშვილს, ამ ხაზს სხვა არც არავინ აგრძელებს (ეპიგონებს და პლაგიატებს, ცხადია, არ ვგულისხმობ). გივი ალხაზიშვილს სწორედ ამ კონტესქტში ვხედავ. “ქორონიკონიც” რომ გადავათვალიერე, იქაც უფრო მეტად ეს ნაცნობი განწყობები დამეუფლა, მაგრამ ამაზე ახლა აღარ ვილაპარაკებ, რადგან ეს წიგნი ჯერ სერიოზულად უნდა წავიკითხო.
და კიდევ: რაც წინა წერილებში არ მომიწერია და რაც ყველაზე მთავარია ამა თუ იმ პოეტის ავ-კარგიანობის შესაფასებლად. მურმან ლებანიძის ერთ ლექსს თუ დავუჯერებთ, “გალაკტიონმა ბრძანა” – ნიჭი, ძამიკო, ნიჭიო, მაგრამ ჩემი აზრით, მთავარია სული!.. “და სული, რომელიც შიგა აქვს, სახელურო, ქალაქს”… J ვგულისხმობ როგორც უშუალოდ ლექსის სულს, ასევე ეპოქის სულს. თუკი ლექსში ეს ორი რამ არ არის (ორი სული – ორსული), იგი ადრე თუ გვიან კვდება.
რატი ამაღლობელზე უკვე გწერდი და მის პოეზიას, მის ლექსებს, ჩემი აზრით, სწორედ სული აკლია. ბევრი საინტერესო და “სახელიანი” პოეტია ასეთი – ტექნიკას კარგად ფლობენ, მათ ლექსებში თითქოს ყველაფერი წესრიგშია, მაგრამ მთავარი არ არის – ლექსები არ სუნთქავენ – მათ სული არა აქვთ. ზვიად რატიანის ლექსებში, მაგალითად, სწორედ ეს სული იგრძნობა – 90-იანი წლების დახუთული სული (იხ. კრებული “ჯიბის ჰაერი”). ასევე ეს ყველაზე მძაფრად იგრძნობა ზემოთ ნახსენებ კრებულში – “ანომალიური პოეზია”. 90-იანელებს შორის არის კიდევ ერთი ძალიან საინტერესო ავტორი – ბადრი გუგუშვილი, რომელმაც სამწუხაროდ, თავი მოიკლა. ეს ავტორიც, ჩემი აზრით, აუცილებლად იმსახურებს ადგილს შენს წიგნში. ბადრი გუგუშვილის რელიგიურად დამუხტული და ემოციური პოეზია ზუსტად გადმოსცემს 90-იანი წლების მაჯისცემას: 1) ეროვნული მოძრაობის დამარცხებას 2) სამოქალაქო ომს 3) ე. წ. “მხედრიონის” პერიოდს.
აი, სწორედ ეს სულია შოთა იათაშვილის, ზვიად რატიანის, დათო ბარბაქაძის, დათო ჩიხლაძის, ზურაბ რთველიაშვილის, გიორგი ბუნდოვანის შემოქმედებაში (ლელა სამნიაშვილი უკვე 21-ე საუკუნეა J). მე დარწმუნებული ვარ, ქართული ლიტერატურის ისტორიაში გასული საუკუნის 90-იანი წლები სწორედ ამ სახელებით შეივსება.
სხვათაშორის, ახლა დავფიქრდი და მგონი, რეზო გეთიაშვილიც სულაც არ არის 90-იანელი. ხომ პარადოქსია, მაგრამ მე მაინც ასე მგონია. ისიც, ლელა სამნიაშვილის მსგავსად, ასევე 21-ე საუკუნეა – 90-იანი წლების სულის გადალახვა. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი “ბებერი პოეტების ორდენი” 90-იანი წლების მოვლენაა და ჩვენ – “ბებრები” სწორედ ამ ეპოქის სულის გარშემო ვმუშაობდით, პროდუქტი, რაც ამ მუშაობიდან რეზოს და სრულიად ქართულ ლიტერატურას დარჩა – ეს არის 21-ე საუკუნის ქართული პოეზია.
აი, ეს არის ჩემი დამატებითი “სუბიექტური” მოსაზრებები…
დანარჩენი – სხვა დროს!..

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

ზაალ დგებუაძე – მესამე მხეცი?

განვაგრძოთ კითხვა