DOWNLOAD

კონსტანტინე ბრეგაძე
რომანტიზმის ისტორიის ფილოსოფია ნოვალისის“ღამის ჰიმნებში”
© სემიოტიკა

DOWNLOAD

მამუკა ბიჭაშვილი

დავით გურამიშვილი და “დავითიანი”

© სემიოტიკა

ერ­თი შე­ხედ­ვით, ბორ­ხე­სი-კრი­ტი­კო­სი შე­კავ­ში­რე­ბის უც­ნა­უ­რი დე­მო­ნით ატ­ა­ნილ­სა ჰგავს. ზო­გი­ერ­თი მი­სი ეს­ეს ში­ნა­არ­სი გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბულ ინ­ტო­ნა­ცი­ა­თა მოკ­ლე ჩა­მო­ნათ­ვალ­ზე და­იყ­ვა­ნე­ბა, ცვლი­ლე­ბებ­ზე, რო­მელ­საც ცალ­კე­უ­ლი იდ­ე­ე­ბი, თე­მე­ბი და მე­ტა­ფო­რე­ბი გა­ნიც­დი­ან სა­უ­კუ­ნე­თა მან­ძილ­ზე: რი­კეტ­სი და ჰეს­კეტ პირ­სო­ნი ოს­კარ უაილდს მი­ა­წე­რენ ფრა­ზის, purple patches გა­მო­გო­ნე­ბას, მაგ­რამ ეს ფორ­მუ­ლა უკ­ვე “პი­ზონ­თა მი­მართ ეპ­ის­ტო­ლე­ებ­ში” არ­სე­ბობს; ჯონ დო­ნი­დან ორი სა­უ­კუ­ნის შემ­დეგ, ფი­ლიპ მა­ინ­ლენ­დერ­მა წა­მო­ა­ყე­ნა ჰი­პო­თე­ზა ღმერ­თის თვით­მ­კ­ვ­ლე­ლო­ბის შე­სა­ხებ; პას­კა­ლი­სე­უ­ლი სა­ნაძ­ლე­ოს იდეა უკ­ვე გა­მოთ­ქ­მუ­ლი ჰქონ­დათ არ­ნუ­ბი­უსს, სირ­მონ­სა და ალ­გა­სელს; ორი უს­ას­რუ­ლო­ბა ლე­იბ­ნიც­თა­ნაც იჩ­ენს თავს და ვიქ­ტორ ჰი­უ­გოს­თა­ნაც; ქით­სის ბულ­ბუ­ლი პლა­ტო­ნის გაგ­რ­ძე­ლე­ბაა და შო­პენ­ჰა­უ­ერს გან­ჭ­ვ­რეტს; კოლ­რი­ჯის სიზ­მ­რი­დან მო­ტა­ნი­ლი ყვა­ვი­ლი წინ უძღ­ვის უელ­სის მო­მავ­ლი­დან მო­ტა­ნილ ყვა­ვილს და ჯე­იმ­სის პორ­ტ­რეტს – რო­მე­ლიც წარ­სუ­ლი­დან წა­მო­ი­ღეს; უელს­მა “ჩვე­ნი დრო­ის­თ­ვის გა­და­ა­მუ­შა­ვა იობ­ის წიგ­ნი, პლა­ტო­ნის დი­ა­ლო­გე­ბის უბ­ად­ლო, ძვე­ლებ­რა­უ­ლი მი­ბაძ­ვა”; პას­კა­ლის სფე­რო ჰერ­მეს ტრის­მე­გის­ტო­სი­დან იღ­ებს და­სა­ბამს – რაბ­ლეს გავ­ლით – ან პლა­ტო­ნი­სე­უ­ლი პარ­მე­ნი­დე­დან აღ­მო­ცენ­და და “ვარ­დის რო­მა­ნი” გა­მო­ი­ა­რა. ნიც­შემ უარ­ყო სოკ­რა­ტემ­დელ­თა თე­ო­რია მა­რა­დი­უ­ლი მობ­რუ­ნე­ბის შე­სა­ხებ და შემ­დეგ, მოგ­ვი­ა­ნე­ბით, თა­ვად­ვე აღ­მო­ა­ჩი­ნა იგი…

თუ­კი ბორ­ხე­სი არ ეძ­ებს წყა­რო­ებს, იგი სი­ა­მოვ­ნე­ბით გა­მოჰ­ყოფს ხოლ­მე წი­ნა­მორ­ბე­დებს: უელ­სის­თ­ვის (რო­ნი, ლი­ტო­ნი, პელ­ტო­კი, სი­რა­ნო, ვოლ­ტე­რი, ბე­კო­ნი, ლუ­კი­ა­ნე), ბეკ­ფორ­დის­თ­ვის (ერ­ბე­ლო, ჰა­მილ­ტო­ნი, ვოლ­ტე­რი, გა­ლა­ნი, პი­რა­ნე­ზი, მა­რი­ნო), კაფ­კას­თ­ვის: “კაფ­კას წი­ნა­მორ­ბედ­თა გა­მოვ­ლე­ნა დი­დი ხა­ნია მიზ­ნად და­ვი­სა­ხე. რო­ცა პირ­ვე­ლად წა­ვი­კითხე, ვე­რა­ვის მი­ვამ­ს­გავ­სე – ეს იყო რი­ტო­რი­კულ აპ­ო­ლო­გი­ა­თა უნ­ი­კუ­მი; მაგ­რამ, რო­ცა გა­ვუ­ში­ნა­ურ­დი, მი­სი ხმა და თვი­სე­ბე­ბი სხვა ლი­ტე­რა­ტუ­რე­ბი­სა თუ სხვა ეპ­ო­ქა­თა ტექ­ს­ტებ­ში ამ­ო­ვი­ცა­ნი. მო­ვიყ­ვან რამ­დე­ნი­მე მა­გა­ლითს ქრო­ნო­ლო­გი­უ­რად”, და ამ­ას მოჰ­ყ­ვე­ბა ზე­ნო­ნი, ხან იუი, კირ­კე­გო­რი, ბრა­უ­ნინ­გი, ბლუა და ლორდ დან­სე­ნი. რო­ცა ას­ეთ ჩა­მო­ნათ­ვალს ხე­დავ და არ გეს­მის იდეა, რო­მე­ლიც სი­ცოცხ­ლეს ან­ი­ჭებს ყვე­ლა­ფერ ამ­ას, დი­დი რის­კია ნეს­ტორ იბ­ა­რას ფრა­ზა გა­ი­მე­ო­რო “გა­მო­გო­ნი­ლი ის­ტო­რი­ე­ბის” წი­ნა­სიტყ­ვა­ო­ბი­დან, სა­დაც იგი “პე­დან­ტიზ­მ­თან გა­მარ­თულ გაც­ნო­ბი­ე­რე­ბულ და ზოგ­ჯერ სა­სი­ა­მოვ­ნო ფლირ­ტ­ზე” სა­უბ­რობს; შემ­დეგ კი ის­ღა დაგ­რ­ჩე­ნია, ბორ­ხე­სის კრი­ტი­კა სა­უ­ნი­ვერ­სი­ტე­ტო კომ­პი­ლა­ცი­ა­თა უხ­ა­ლი­სო წყე­ბა­ში მო­ა­თავ­სო. შე­იძ­ლე­ბო­და ას­ე­ვე გაგ­ვეხ­სე­ნე­ბი­ნა თვალ­საზ­რის­თა და ჩვე­უ­ლე­ბა­თა შე­თან­ხ­მე­ბუ­ლი თუ შე­უ­თან­ხ­მე­ბე­ლი ჩა­მო­ნათ­ვა­ლის გრძე­ლი რი­გი, რის მი­ხედ­ვი­თაც მონ­ტე­ნი თა­ვის პირ­ველ ეს­ე­ებს ქმნი­და. მონ­ტენ­თან ას­ე­თი და­ახ­ლო­ე­ბა უფ­რო გა­მარ­თ­ლე­ბუ­ლი­ცაა; მა­თი სა­ერ­თო სურ­ვი­ლი, შე­ექ­მ­ნათ ყოვ­ლის­მომ­ც­ვე­ლი კა­ტა­ლო­გი, შე­საძ­ლოა ამ ორი მო­აზ­როვ­ნის გარ­კ­ვე­ულ სუ­ლი­ერ ნა­თე­სა­ო­ბა­ზე მეტყ­ვე­ლებს და ორ­ი­ვე ცდი­ლობს თა­ვი­ან­თი თავ­ბ­რუს­ხ­ვე­ვა და ეჭ­ვი ერ­უ­დი­ცი­ის იდ­უ­მალ ლა­ბი­რინ­თებ­ში გა­მო­კე­ტოს. თუმ­ცა, შე­კავ­ში­რე­ბის ბორ­ხე­სი­სე­უ­ლი ვნე­ბა და პა­რა­ლე­ლიზ­მე­ბის სიყ­ვა­რუ­ლი შე­და­რე­ბით უფ­რო სიღ­რ­მი­სე­ულ იდ­ე­ას პა­სუ­ხობს და დას­კ­ვ­ნებს აქ­ე­დან, არ­სე­ბი­თი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა აქვს ჩვენ­თ­ვის. ამ იდ­ე­ის შე­და­რე­ბით აგ­რე­სი­ულ ფორ­მუ­ლი­რე­ბას ჩვენ ვნა­ხავთ მოთხ­რო­ბა­ში “ტლი­ო­ნი, უკ­ბა­რი, Orbis Tertius“: “თა­ვის­თა­ვად ცხა­დია, რომ ყვე­ლა ნა­წარ­მო­ე­ბი ერ­თი ზედ­რო­ი­თი და ან­ო­ნი­მუ­რი ავ­ტო­რის მი­ე­რაა შექ­მ­ნი­ლი”. ამ იდ­ე­ის გუ­ლის­თ­ვის, ტლი­ო­ნის მწერ­ლე­ბი ხელს არ აწ­ე­რენ თა­ვი­ანთ წიგ­ნებს და მათ­თ­ვის უც­ხოა პლა­გი­ა­ტის ცნე­ბა, ის­ე­ვე, რო­გორც გავ­ლე­ნა და აპ­ოკ­რი­ფი. გარ­კ­ვე­ულ­წი­ლად ტლი­ო­ნის მწერ­ლე­ბი იყვ­ნენ ჯორჯ მუ­რი და ჯე­იმს ჯო­ი­სი, რომ­ლე­ბიც თა­ვი­ანთ ნა­წარ­მო­ე­ბებ­ში “სხვი­სი ნა­წე­რი­სა და ნა­აზ­რე­ვის ინ­კორ­პო­რი­რე­ბას ახ­დენ­დ­ნენ”; ოს­კარ უაილ­დიც ტლი­ო­ნის მწე­რა­ლი იყო, ოღ­ონდ პი­რი­ქით, რად­გან “ხში­რად ჩუქ­ნი­და სი­უ­ჟე­ტებს მათ, ვი­საც მი­სი და­მუ­შა­ვე­ბის სურ­ვი­ლი ჰქონ­და”; ამ რიგს შეგ­ვიძ­ლია მი­ვათ­ვა­ლოთ სერ­ვან­ტე­სი, კარ­ლე­ი­ლი, მო­სე ლე­ო­ნე­ლი და მრა­ვა­ლი სხვა, მათ შო­რის, ალ­ბათ თა­ვად ბორ­ხე­სიც, – ის­ი­ნი ვი­ღაც გა­მო­გო­ნილ ად­ა­მი­ანს მი­ა­წერ­დ­ნენ ხოლ­მე თა­ვი­ან­თი ნა­წარ­მო­ე­ბე­ბის ავ­ტო­რო­ბას; მაგ­რამ ტლი­ო­ნის მწე­რა­ლი par excellence პი­ერ მე­ნა­რი იყო, სა­უ­კუ­ნის და­საწყი­სის ნი­მე­ლი სიმ­ბო­ლის­ტი, რო­მელ­საც მო­ბეზ­რ­და გან­ს­ჯე­ბი ლა­იბ­ნი­ცი­სა და რა­ი­მონდ ლუ­ლი­უ­სის შე­სა­ხებ, ან ვა­ლე­რის “ზღვის სა­საფ­ლა­ოს” ალ­ექ­სან­დ­რი­უ­ლი ლექ­სით გაწყო­ბა (ის­ე­ვე, რო­გორც თა­ვად ვა­ლე­რი სთა­ვა­ზობ­და თა­ნა­მედ­რო­ვე­ებს ერ­თი ტერ­ფით გა­ე­ზარ­დათ შვიდ­ტერ­ფი­ა­ნი “მო­პა­ტი­ჟე­ბა სა­მოგ­ზა­უ­როდ”) და ერთ მშვე­ნი­ერ დღეს ახ­ლი­დან შე­უდ­გა – სა­კუ­თარ გა­მოც­დი­ლე­ბა­ზე დაყ­რ­დ­ნო­ბი­თა და აზ­როვ­ნე­ბის ან­აქ­რო­ნიზ­მე­ბის გა­მო­რიცხ­ვით – “დონ კი­ხო­ტის” ორ­ი­ვე ნა­წი­ლის წე­რას და ნა­წი­ლობ­რივ გა­ნა­ხორ­ცი­ე­ლა კი­დეც თა­ვი­სი ჩა­ნა­ფიქ­რი, თა­ნაც სა­ო­ცა­რი სი­ზუს­ტით. რო­ცა თა­ვის თავ­ზე ცდი­და სა­კუ­თარ მე­თოდს, ბორ­ხეს­მა ამ იდ­ე­ის ძვე­ლი ვერ­სი­ე­ბიც გა­იხ­სე­ნა – შე­ლის იქ­ნე­ბო­და ეს, ემ­ერ­სო­ნის თუ ვა­ლე­რის. შე­ლის მი­ხედ­ვით, ყვე­ლა ლექ­სი ერ­თი სა­ყო­ველ­თაო პო­ე­მის ფრაგ­მენ­ტებს წარ­მო­ად­გენს. ემ­ერ­სო­ნის­თ­ვის “სამ­ყა­რო­ში არ­სე­ბუ­ლი ყვე­ლა წიგ­ნის ავ­ტო­რი ერ­თა­დერ­თი პი­როვ­ნე­ბაა”. რაც შე­ე­ხე­ბა ვა­ლე­რის, ჩვენ ყვე­ლას გვახ­სოვს მი­სი მოთხოვ­ნა, წარ­მო­ედ­გი­ნათ ლი­ტე­რა­ტუ­რის ის­ტო­რია “რო­გორც ლი­ტე­რა­ტუ­რის მწარ­მო­ე­ბე­ლი და მომ­ხ­მა­რე­ბე­ლი სუ­ლის ის­ტო­რია, ის­ტო­რია, რო­მე­ლიც ისე შეგ­ვეძ­ლო დაგ­ვე­წე­რა, რომ არც ერ­თი მწერ­ლის სა­ხე­ლი არ გვეხ­სე­ნე­ბი­ნა”.

ესაა ლი­ტე­რა­ტუ­რის აღქ­მა, რო­გორც ერთ­გ­ვა­რო­ვა­ნი და შექ­ცე­ვა­დი სივ­რ­ცი­სა, სა­დაც არ არ­სე­ბობს არც ინ­დი­ვი­დუ­ა­ლუ­რი თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბე­ბი და არც ქრო­ნო­ლო­გია, ესაა ეკ­უ­მე­ნუ­რი გრძნო­ბა, რომ­ლის წყა­ლო­ბი­თაც მსოფ­ლიო ლი­ტე­რა­ტუ­რა უზ­არ­მა­ზარ ან­ო­ნი­მურ ქმნი­ლე­ბად წარ­მოგ­ვიდ­გე­ბა, სა­დაც ყო­ვე­ლი ავ­ტო­რი მხო­ლოდ ზედ­რო­ი­თი და უპ­ი­როვ­ნო სუ­ლის შემ­თხ­ვე­ვით გან­სა­ხი­ე­რე­ბად წარ­მოგ­ვიდ­გე­ბა, რო­მელ­საც, პლა­ტო­ნის ღმერ­თი­ვით, შე­უძ­ლია ყვე­ლა­ზე ლა­მა­ზი სიმ­ღე­რა შთა­ა­გო­ნოს ყვე­ლა­ზე მდა­რე პო­ეტს და XVIII სა­უ­კუ­ნის ინგ­ლი­სე­ლი პო­ე­ტის მეხ­სი­ე­რე­ბა­ში აღ­ად­გი­ნოს XIII სა­უ­კუ­ნის მონ­ღო­ლი იმ­პე­რა­ტო­რის ხილ­ვე­ბი, – პო­ზი­ტი­ვის­ტებს ას­ე­თი იდეა მხო­ლოდ ფან­ტა­ზია ან ბოდ­ვა შე­იძ­ლე­ბა ეგ­ო­ნოთ. ჯო­ბია, მათ­ში მი­თი და­ვი­ნა­ხოთ, ამ სიტყ­ვის ზუს­ტი მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბით, რო­გორც აზ­რის სიღ­რ­მი­სე­უ­ლი გა­ქა­ნე­ბა. ბორ­ხე­სი თა­ვად მო­ი­ნიშ­ნავს ინ­ტერ­პ­რე­ტა­ცი­ის ორ შე­საძ­ლო დო­ნეს: უმ­აღ­ლე­სი, ანუ “პან­თე­ის­ტუ­რი” ვერ­სი­ის თა­ნახ­მად, ავ­ტორ­თა, ნა­წარ­მო­ე­ბე­ბის, მოვ­ლე­ნე­ბი­სა და საგ­ნე­ბის ხი­ლულ სიმ­რავ­ლე­ში ერ­თი სუ­ლი სახ­ლობს და ატ­ომ­თა ყვე­ლა­ზე შემ­თხ­ვე­ვით კომ­ბი­ნა­ცი­ებ­ში შე­იძ­ლე­ბა ერ­თი ღმერ­თის და­წე­რი­ლო­ბა გა­ი­შიფ­როს; ამ ჰი­პო­თე­ზის თა­ნახ­მად, წიგ­ნე­ბის სამ­ყა­რო და სამ­ყა­როს წიგ­ნი – ერ­თი და იგ­ი­ვეა და თუ­კი “დონ კი­ხო­ტის” მე­ო­რე ნა­წი­ლის გმირს შე­უძ­ლია მი­სი პირ­ვე­ლი ნა­წი­ლის მკითხ­ვე­ლი იყ­ოს, ხო­ლო ჰამ­ლეტს კი ძა­ლუძს “ჰამ­ლე­ტის” მა­ყუ­რე­ბე­ლი “შე­იქ­ნას”, მა­შინ აქ­ე­დან იქ­ნებ ის გა­მომ­დი­ნა­რე­ობს, რომ ჩვენც, მი­სი მკითხ­ვე­ლე­ბი ან მა­ყუ­რებ­ლე­ბი, ჩვენ­თ­ვის გა­უც­ნო­ბი­ე­რებ­ლად გა­მო­გო­ნი­ლი პერ­სო­ნა­ჟე­ბი ვართ და იმ მო­მენ­ტ­ში, რო­ცა “ჰამ­ლეტს” ან “დონ კი­ხოტს” ვკითხუ­ლობთ, ვი­ღაც სხვა შე­საძ­ლოა ჩვენს შე­სა­ხე­ბაც კითხუ­ლობ­დეს, წერ­დეს ან შლი­დეს ჩვენს კვალს ფურ­ცელ­ზე. მე­ო­რე დო­ნეს წარ­მო­ად­გენს XIX სა­უ­კუ­ნის და­საწყი­სამ­დე გა­ბა­ტო­ნე­ბუ­ლი “კლა­სი­კუ­რი” ცნე­ბა იმ­ის შე­სა­ხებ, რომ ავ­ტორ­თა მრავ­ლო­ბი­თო­ბა უბ­რა­ლოდ არ იმ­სა­ხუ­რებს ყუ­რად­ღე­ბას: თუმ­ცა ჰო­მე­რო­სი ბრმა იყო, ამ­ას არ და­უ­ტო­ვე­ბია კვა­ლი მის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ზე. თა­ვი­სუფ­ლად შეგ­ვიძ­ლია პირ­ველ ვერ­სი­ა­ში მე­ო­რის მე­ტა­ფო­რა ამ­ო­ვი­კითხოთ, ან მე­ო­რე­ში – პირ­ვე­ლის მოკ­რ­ძა­ლე­ბუ­ლი ინ­ტუ­ი­ცია. მაგ­რამ ლი­ტე­რა­ტუ­რის ას­ეთ გა­და­მე­ტე­ბულ აღქ­მას, რო­მელ­საც ზოგ­ჯერ თავს გვახ­ვევს ხოლ­მე ბორ­ხე­სი, შე­საძ­ლოა და­წე­რი­ლი ნა­წარ­მო­ე­ბის გარ­კ­ვე­ულ სიღ­რ­მი­სე­ულ ტენ­დენ­ცი­ას­თა­ნაც ჰქონ­დეს კავ­ში­რი – ესაა თა­ვის სფე­რო­ში ყვე­ლა არ­სე­ბუ­ლი (და არ­არ­სე­ბუ­ლი) საგ­ნის მოქ­ცე­ვის ტენ­დენ­ცია, თით­ქოს ლი­ტე­რა­ტუ­რის მთა­ვა­რი საყ­რ­დე­ნი და გა­მარ­თ­ლე­ბა (სა­კუ­თარ თავ­თან და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბა­ში) მხო­ლოდ ეს ტო­ტა­ლი­ტა­რუ­ლი უტ­ო­პია იყ­ოს. მა­ლარ­მეს სიტყ­ვე­ბით, სამ­ყა­რო იმ­ის­თ­ვის არ­სე­ბობს, რომ შემ­დეგ წიგ­ნით დას­რულ­დეს. ბორ­ხე­სი­სე­ულ მითს თა­ნა­მედ­რო­ვე იდეა – ჯერ კი­დევ არ­ა­ფე­რი და­წე­რი­ლა და კლა­სი­კუ­რი – ყვე­ლა­ფე­რი უკ­ვე და­ი­წე­რა – უფ­რო ამ­ბი­ცი­ურ ფორ­მუ­ლამ­დე დაჰ­ყავს: ყვე­ლა­ფე­რი წე­რაა. ბა­ბი­ლო­ნის ბიბ­ლი­ო­თე­კა – რო­მე­ლიც ab aeterno არ­სე­ბობ­და და შე­ი­ცავ­და “ყვე­ლა­ფერს, რი­სი გა­მო­ხატ­ვაც კი შე­იძ­ლე­ბო­და ნე­ბის­მი­ერ ენ­ა­ზე” – რა თქმა უნ­და, უნ­ი­ვერ­სუმს ერწყ­მის (იბ­ა­რა თვლის, რომ იგი ამ უნ­ი­ვერ­სუმ­ზე გა­ცი­ლე­ბით დი­დი­ცაა) – ანუ მა­ნამ, სა­ნამ მკითხ­ვე­ლი, ბიბ­ლი­ო­თე­კა­რი, გა­დამ­წე­რი, კომ­პი­ლა­ტო­რი, “ავ­ტო­რი” გახ­დე­ბა, ად­ა­მი­ა­ნი და­წე­რილ ფურ­ცელს წარ­მო­ად­გენს. ბორ­ხე­სის ლექ­ცია ფან­ტას­ტი­კუ­რის შე­სა­ხებ ირ­ო­ნი­უ­ლი და ამ­ა­ღელ­ვე­ბე­ლი კითხ­ვით სრულ­დე­ბა: “რა სა­ხის ლი­ტე­რა­ტუ­რას ვე­კუთ­ვ­ნით ჩვენ – მე, ლექ­ტო­რი და თქვენ, ჩე­მი მსმე­ნე­ლე­ბი: რე­ა­ლის­ტურ რო­მანს თუ ფან­ტას­ტი­კას?” აქ უნ­და გა­ვიხ­სე­ნოთ უნ­ა­მუ­ნოს ჰი­პო­თე­ზა (იგი არ­სე­ბი­თად ცო­ტა რა­მით თუ გან­ს­ხ­ვავ­დე­ბა ბორ­ხე­სის ვერ­სი­ის­გან), რომ­ლის თა­ნახ­მა­დაც, დონ კი­ხო­ტი უბ­რა­ლოდ, ამ­ა­ვე სა­ხელ­წო­დე­ბის რო­მა­ნის ავ­ტო­რი იყო; “უეჭ­ვე­ლია, რომ სერ­ვან­ტეს­მა “დონ კი­ხოტ­ში” უკ­ეთ წარ­მოგ­ვიდ­გი­ნა თა­ვი, ვიდ­რე ჩვენ მო­ვე­ლო­დით ამ­ას, მან აჯ­ო­ბა სა­კუ­თარ თავს. ეს გვა­ფიქ­რე­ბი­ნებს, რომ არ­ა­ბი ის­ტო­რი­კო­სი სიდ აჰ­მედ ბენ-ინ­ჰა­ლი არაა წმინ­და ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ქმნი­ლე­ბა, არ­ა­მედ მის მიღ­მა ღრმა ჭეშ­მა­რი­ტე­ბაა და­ფა­რუ­ლი: ეს ამ­ბა­ვი სერ­ვან­ტესს ვი­ღაც სხვამ უკ­არ­ნა­ხა, სულ­მა, რო­მე­ლიც მი­სი სუ­ლის სიღ­რ­მე­ში იყო და­ფა­რუ­ლი. უზ­არ­მა­ზა­რი მან­ძი­ლია ჩვე­ნი კა­ბა­ლი­ე­როს ამ­ბავ­სა და სერ­ვან­ტე­სის სხვა ნა­წარ­მო­ე­ბებს შო­რის და სწო­რედ ეს აშ­კა­რა და ბრწყინ­ვა­ლე სას­წა­უ­ლი წარ­მო­ად­გენს ჩვენ­თ­ვის არ­გუ­მენტს, რო­მე­ლიც გვა­ი­ძუ­ლებს ვი­წა­მოთ და ვა­ღი­ა­როთ, რომ ეს ამ­ბა­ვი რე­ა­ლუ­რია და იგი თა­ვად დონ კი­ხოტ­მა – სიდ აჰ­მედ ბენ-ინ­ჰა­ლის სა­ხელს ამ­ო­ფა­რე­ბულ­მა – უკ­არ­ნა­ხა სერ­ვან­ტესს”. ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში ის, ვინც ჩვენ ავ­ტო­რი გვგო­ნია, მხო­ლოდ მდი­ვა­ნი აღ­მოჩ­ნ­დე­ბა ან სა­ერ­თოდ, გა­მო­გო­ნილ პერ­სო­ნა­ჟად იქ­ცე­ვა: “ჩვენ ხში­რად რე­ა­ლუ­რი და ის­ტო­რი­უ­ლი პი­რი გვგო­ნია ხოლ­მე მწე­რა­ლი – იმ­ი­ტომ, რომ ცოცხ­ლად წარ­მოგ­ვიდ­გე­ბა იგი, პერ­სო­ნა­ჟებს კი, მი­სი წარ­მო­სახ­ვის ნა­ყოფს, მი­სი­ვე ფან­ტა­ზი­ის ნა­ყო­ფად მი­ვიჩ­ნევთ; სი­ნამ­დ­ვი­ლე­ში კი ყვე­ლა­ფე­რი სწო­რედ რომ პი­რი­ქი­თაა – მხო­ლოდ პერ­სო­ნა­ჟე­ბი ცხოვ­რო­ბენ ჭეშ­მა­რი­ტი ცხოვ­რე­ბით და იყ­ე­ნე­ბენ მას, ვინც ჩვენ ცოცხ­ლად წარ­მოგ­ვიდ­გე­ბა, იყ­ე­ნე­ბენ იმ­ის­თ­ვის, რა­თა მკითხ­ვე­ლის თვალ­ში თა­ვი­ან­თი სა­ხე მო­ი­პო­ვონ”. უნ­ა­მუ­ნო­სა და ბორ­ხე­სის მი­თე­ბი სწო­რედ აქ უახ­ლოვ­დე­ბა ერთ­მა­ნეთს თა­ვი­ან­თი მკაც­რი, შე­საძ­ლოა უმ­კაც­რე­სი, “მო­რა­ლით”: თუ­კი სერ­ვან­ტესს სე­რი­ო­ზუ­ლად აღ­ვიქ­ვამთ, დონ კი­ხო­ტის არ­სე­ბო­ბაც უნ­და გვჯე­რო­დეს; მაგ­რამ თუ­კი დონ კი­ხო­ტი არ­სე­ბობს, მა­შინ უკ­ვე სერ­ვან­ტე­სი და ჩვენ – მი­სი მკითხ­ვე­ლე­ბი – ვიქ­ცე­ვით აჩრ­დი­ლე­ბად, ანუ გვრჩე­ბა არ­სე­ბო­ბის ერ­თა­დერ­თი ხერ­ხი – გა­ვუ­ჩი­ნარ­დეთ და თა­ვად ვიქ­ცეთ ლი­ტე­რა­ტუ­რად, რო­გორც “მო­რე­ლის გა­მო­გო­ნე­ბის” გმი­რი, რო­მე­ლიც ორ ხატს შო­რის გა­უ­ჩი­ნა­რე­ბუ­ლი, თა­ვად იქ­ცე­ვა ხა­ტად, სა­ხედ და მი­დის ცხოვ­რე­ბი­დან, რა­თა გა­მო­ნა­გონ­ში და­ი­დოს ბი­ნა. ლი­ტე­რა­ტუ­რა, ეს გა­უ­მაძღა­რი მონ­ს­ტ­რი, სა­ნაც­ვ­ლოდ ყვე­ლა­ფერს მო­ითხოვს: “შე­საძ­ლოა, მსოფ­ლიო ის­ტო­რია – ესაა რამ­დე­ნი­მე მე­ტა­ფო­რის ის­ტო­რია”.

ტლი­ო­ნის აბ­სო­ლუ­ტუ­რად მო­ნის­ტურ სამ­ყა­რო­ში სა­კუ­თა­რი აუც­ი­ლებ­ლო­ბის შე­სა­ნარ­ჩუ­ნებ­ლად, კრი­ტი­კა იძ­უ­ლე­ბუ­ლია უც­ნა­ურ ხერ­ხებს მი­მარ­თოს. იმ­დე­ნად, რამ­დე­ნა­დაც ავ­ტო­რე­ბი არ არ­სე­ბო­ბენ, კრი­ტი­კას უწ­ევს მა­თი გა­მო­გო­ნე­ბა: “ირ­ჩე­ვენ ორ გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბულ ნა­წარ­მო­ებს – მა­გა­ლი­თად, “დაო დე ძინს” და “1001 ღა­მეს” – მი­ა­წე­რენ მათ ავ­ტო­რო­ბას ერთ ად­ა­მი­ანს და შემ­დეგ კი კე­თილ­სინ­დი­სი­ე­რად გან­საზ­ღ­ვ­რა­ვენ ამ ძალ­ზე სა­ინ­ტე­რე­სო “homme de lettres” ფსი­ქო­ლო­გი­ას. ჩვე­ნამ­დე აქ პი­ერ მე­ნა­რის მი­ერ აღ­მო­ჩე­ნი­ლი, კითხ­ვის გა­წა­ფუ­ლი ტექ­ნი­კის გა­მო­ძა­ხი­ლი აღ­წევს – “გან­ზ­რა­ხუ­ლი ან­აქ­რო­ნიზ­მი­სა და ცრუ ატ­რი­ბუ­ცი­ე­ბის ხერ­ხი. ამ ხერხს უს­ას­რუ­ლოდ იყ­ე­ნე­ბენ – იგი გვაც­დუ­ნებს, რა­თა “ოდ­ი­სეა” უფ­რო გვი­ან და­წე­რილ ნა­წარ­მო­ე­ბად აღ­ვიქ­ვათ, ვიდ­რე “ენ­ე­ი­და”… ეს ხერ­ხი თავ­გა­და­სავ­ლე­ბით აღ­ავ­სებს ყვე­ლა­ზე მშვი­დო­ბი­ან წიგ­ნებ­საც. ლუი ფერ­დი­ნანდ სე­ლინს, ან ჯე­იმს ჯო­ისს რომ “ქრის­ტეს ბაძ­ვის შე­სა­ხებ” მი­ვა­წე­როთ – ნუ­თუ უფ­რო არ გა­ა­ხა­ლი­სებ­და ეს იდეა ამ დახ­ვე­წილ სუ­ლი­ერ რჩე­ვებს?” ეს მე­თო­დი, რა თქმა უნ­და, რის­კ­თა­ნაა და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი, მაგ­რამ გა­ნა სა­რის­კო არაა (და არც ისე დახ­ვე­წი­ლი) ჩვე­ნი მოქ­მე­დე­ბა, რო­ცა თით­ქ­მის ყო­ველ­დ­ღე, “ანდ­რო­მა­ქეს” ჟან რა­სინს მი­ვა­წერთ და “სვა­ნის მი­მარ­თუ­ლე­ბით” კი პრუს­ტის ნა­წარ­მო­ე­ბად მი­ვიჩ­ნევთ ხოლ­მე? ან­და, რო­ცა ლა­ფონ­ტე­ნის “იგ­ა­ვებს” ფედ­რუს­ზე და ეზ­ო­პე­ზე უფ­რო გვი­ან­დელ ნი­მუ­შე­ბად გან­ვი­ხი­ლავთ? აუც­ი­ლე­ბე­ლია კი, სი­რა­ნო უელ­სი­სა და ჟი­ულ ვერ­ნის წი­ნა­მორ­ბე­დად წარ­მო­ვიდ­გი­ნოთ; არ­ა­და, შე­უძ­ლებ­ლად მიგ­ვაჩ­ნია, პი­რი­ქით, ჟი­ულ ვერ­ნი და უელ­სი აღ­ვიქ­ვათ სი­რა­ნოს წი­ნაპ­რე­ბად. არ­სე­ბი­თად, ტლო­ნის­ტუ­რი კრი­ტი­კა სრუ­ლე­ბი­თაც არაა ჩვე­ნი პო­ზი­ტი­ვის­ტუ­რი კრი­ტი­კის სა­პი­რის­პი­რო, არ­ა­მედ იგი მხო­ლოდ ჰი­პერ­ბო­ლაა მი­სი.

აი, უკ­ვე სა­უ­კუ­ნე­ზე მე­ტია, ლი­ტე­რა­ტუ­რის ჩვე­ნე­უ­ლი გა­გე­ბა – და მას­თან ურ­თი­ერ­თო­ბაც – ერ­თი ცრურ­წ­მე­ნი­თაა დას­ნე­უ­ლე­ბუ­ლი, რომ­ლის სულ უფ­რო ზუს­ტი და თა­მა­მი გა­მო­ყე­ნე­ბა მუდ­მი­ვად ამ­დიდ­რებს, მაგ­რამ იმ­ავ­დ­რო­უ­ლად რყვნის, სა­ბო­ლოო ჯამ­ში კი – აღ­ა­რი­ბებს ლი­ტე­რა­ტუ­რულ კო­მუ­ნი­კა­ცი­ას; ესაა პოს­ტუ­ლა­ტი, რომ­ლის თა­ნახ­მა­დაც, ნა­წა­რო­ე­ბი ძი­რი­თა­დად გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლია ავ­ტო­რის მი­ერ, ე.ი. მას გა­მო­ხა­ტავს. ამ სა­ხი­ფა­თო სიცხა­დემ არ­ამ­ხო­ლოდ შეც­ვა­ლა ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი კრი­ტი­კის მე­თო­დე­ბი და ობ­ი­ექ­ტე­ბიც კი, არ­ა­მედ მან გავ­ლე­ნა იქ­ო­ნია ყვე­ლა­ზე დე­ლი­კა­ტურ და მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვან ოპ­ე­რა­ცი­ა­ზე, რო­მე­ლიც კი ხელს უწ­ყობს წიგ­ნის და­ბა­დე­ბას – კითხ­ვას. მონ­ტე­ნის დროს კითხ­ვა თა­ნას­წო­რუფ­ლე­ბი­ა­ნი თუ არა, ძმუ­რი დი­ა­ლო­გი მა­ინც იყო; დღეს კითხ­ვა – გან­ს­წავ­ლუ­ლი შეჭ­რაა უც­ხო პი­რად ცხოვ­რე­ბა­ში, რო­მე­ლიც ფა­რულ კა­მე­რას გვა­გო­ნებს. არ­ა­და, რამ­დე­ნი უმ­ნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნე­სი ინ­ფორ­მა­ცია იკ­არ­გე­ბა, რა­ღაც ამ­ოხ­ს­ნი­ლი (გაკ­ვე­თის შე­დე­გად) პა­ტა­რა სა­ი­დუმ­ლოს გუ­ლის­თ­ვის! რო­ცა ბორ­ხე­სი გვთა­ვა­ზობს ვა­ლე­რის მა­გა­ლი­თით აღვ­ფ­რ­თო­ვან­დეთ, ად­ა­მი­ა­ნი­სა, ვინც დაძ­ლია ცალ­კე­უ­ლი პი­როვ­ნე­ბის ჩარ­ჩო­ე­ბი და ვინც უილ­ი­ამ ჰეზ­ლი­ტის მი­ერ შექ­ს­პი­რის შე­სა­ხებ გა­მოთ­ქ­მუ­ლი სიტყ­ვე­ბით შეგ­ვიძ­ლია და­ვა­ხა­სი­ა­თოთ: “He is nothing in himself”. იგი აშ­კა­რად გვა­ი­ძუ­ლებს ხოტ­ბა შე­ვას­ხათ ნა­წარ­მო­ებს, რო­მე­ლიც არ­ა­ნა­ი­რი კონ­კ­რე­ტუ­ლი პი­როვ­ნე­ბის მი­ერ არ იქ­ნე­ბა შექ­მ­ნი­ლი; ზუს­ტად ას­ე­ვე, ბორ­ხე­სი იხ­სე­ნებს ვა­ლე­რის­გან ძალ­ზე გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბუ­ლი მწერ­ლის, უიტ­მე­ნის ფი­გუ­რას, რო­მელ­მაც თა­ვის შე­მოქ­მე­დე­ბა­ში – მი­სი წყა­ლო­ბით – ხელთ არ­სე­ბუ­ლი მა­სა­ლის­გან მე­ო­რე პი­როვ­ნე­ბა შექ­მ­ნა, რო­მელ­საც არ­ა­ფე­რი ჰქონ­და სა­ერ­თო პირ­ველ­თან და გა­ოგ­ნე­ბა­ში მოჰ­ყავ­და ბი­ოგ­რა­ფე­ბი; იგ­ი­ვე შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას კე­ვე­დოს შე­სა­ხე­ბაც – ესაა ლი­ტე­რა­ტუ­რის სრულ­ყო­ფი­ლი ხა­ტი, რო­მელ­შიც ლი­ტე­რა­ტუ­რამ იმ­დე­ნად მიჩ­ქ­მა­ლა ად­ა­მი­ა­ნი, ყო­ველ შემ­თხ­ვე­ვა­ში, ინ­დი­ვი­დი მა­ინც, რომ მი­სი შე­მოქ­მე­დე­ბა ჩვენს წი­ნა­შე წარ­ს­დ­გე­ბა არა რო­გორც პი­როვ­ნე­ბის ქმნი­ლე­ბა, არ­ა­მედ რო­გორც რა­ღაც იდ­უ­მა­ლი ბიბ­ლი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი თავ­გა­და­სავ­ლე­ბის შემ­თხ­ვე­ვი­თი შე­დე­გი. კე­ვე­დო “ლი­ტე­რა­ტუ­რის სა­უ­კე­თე­სო ოს­ტა­ტია, არა იმ­დე­ნად ად­ა­მი­ა­ნი, რამ­დე­ნა­დაც ლი­ტე­რა­ტუ­რის ვრცე­ლი და რთუ­ლი სივ­რ­ცე”. რად­გა­ნაც ბორ­ხე­სის­თ­ვის, ის­ე­ვე რო­გორც ვა­ლე­რის­თ­ვის, ავ­ტო­რი არ­ა­ნა­ი­რი უპ­ი­რა­ტე­სო­ბით არ სარ­გებ­ლობს ნა­წარ­მო­ებ­თან შე­და­რე­ბით, იგი და­ბა­დე­ბი­დან­ვე (შე­საძ­ლოა და­ბა­დე­ბამ­დეც) მხო­ლოდ სხვა ნა­წარ­მო­ე­ბებ­თან კავ­შირ­ში არ­სე­ბობს, პრო­ცეს­ში, რო­მე­ლიც კითხ­ვის უს­აზ­ღ­ვ­რო სივ­რ­ცე­ში ხორ­ცი­ელ­დე­ბა. არც ერ­თი ნა­წარ­მო­ე­ბი ორ­ი­გი­ნა­ლუ­რი არაა, იმ­ი­ტომ, რომ “ად­ა­მი­ა­ნის წარ­მო­სახ­ვას მხო­ლოდ გარ­კ­ვე­უ­ლი რა­ო­დე­ნო­ბის სი­უ­ჟე­ტე­ბი­სა და მე­ტა­ფო­რე­ბის შექ­მ­ნა ძა­ლუძს”, მა­თი რიცხ­ვი შეზ­ღუ­დუ­ლია, სა­მა­გი­ე­როდ, ნე­ბის­მი­ე­რი ნა­წარ­მო­ე­ბი უნ­ი­ვერ­სა­ლუ­რია, რად­გან “ეს რამ­დე­ნი­მე გა­მო­გო­ნე­ბა, შე­საძ­ლოა ჩვენ ყვე­ლას გვე­კუთ­ვ­ნო­დეს, რო­გორც მო­ცი­ქუ­ლებს”. ნა­წარ­მო­ებს, რო­მე­ლიც დიდ­ხანს ცოცხ­ლობს, “ყო­ველ­თ­ვის ახ­ა­სი­ა­თებს უს­აზ­ღ­ვ­რო და პლას­ტი­კუ­რი მრა­ვალ­მ­ნიშ­ვ­ნე­ლოვ­ნე­ბა… იგი სარ­კეა, რო­მე­ლიც მკითხ­ვე­ლის ნაკ­ვ­თებს გვიჩ­ვე­ნებს” და მკითხ­ველ­თა ამგ­ვა­რი მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით იქმ­ნე­ბა ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ობ­ი­ექ­ტის მთე­ლი ცხოვ­რე­ბა. “ლი­ტე­რა­ტუ­რა თუნ­დაც იმ მი­ზე­ზის გა­მოა ამ­ო­უ­წუ­რა­ვი, რომ ამ­ო­უ­წუ­რა­ვია ერ­თა­დერ­თი წიგ­ნი. წიგ­ნი ხომ არაა ჩა­კე­ტი­ლი არ­სი, არ­ა­მედ ურ­თი­ერ­თო­ბა, უფ­რო ზუს­ტად კი, უს­ას­რუ­ლო ურ­თი­ერ­თო­ბა­თა ღერ­ძი”. ყო­ვე­ლი წიგ­ნი წა­კითხ­ვი­სას ახ­ლი­დან იბ­ა­დე­ბა და ლი­ტე­რა­ტუ­რის ის­ტო­რი­აც ას­ე­ვე კითხ­ვის ხერ­ხე­ბი­სა თუ მი­ზეზ­თა ის­ტო­რიაა. “ესა თუ ის ლი­ტე­რა­ტუ­რა წი­ნა­მორ­ბე­დის­გან ტექ­ს­ტე­ბის შე­მად­გენ­ლო­ბით კი არ გან­ს­ხ­ვავ­დე­ბა, არ­ა­მედ მა­თი წა­კითხ­ვის ხერ­ხე­ბით: რომ შე­მეძ­ლოს, ეს სტრი­ქო­ნე­ბი ის­ე­ვე აღ­ვიქ­ვა, რო­გორც ამ­ას ორი ათ­ას წელს აღ­იქ­ვა­მენ ად­ა­მი­ა­ნე­ბი, მივ­ხ­ვ­დე­ბო­დი, რო­გო­რი ლი­ტე­რა­ტუ­რა იქ­ნე­ბო­და მო­მა­ვალ­ში”.

ამ­ი­ტო­მაც ის, რა­საც ჩვენ გა­მე­ო­რე­ბე­ბად აღ­ვიქ­ვამთ ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში, არ­ამ­ხო­ლოდ მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბი­თო­ბას გუ­ლის­ხ­მობს, არ­ა­მედ მშვიდ, გა­ნუწყ­ვე­ტელ მე­ტა­მორ­ფო­ზა­საც. რა­ტომ ჰგავს კაფ­კას ყვე­ლა წი­ნა­მორ­ბე­დი კაფ­კას, მაგ­რამ ერთ­მა­ნეთ­თან კი მათ არ­ა­ფე­რი აქვთ სა­ერ­თო? იმ­ი­ტომ, რომ მა­თი თან­ხ­ვედ­რის ერ­თა­დერ­თი წე­რი­ტი­ლი მო­მავ­ლის იმ ნა­წარ­მო­ებ­შია, რო­მე­ლიც რეტ­როს­პექ­ტუ­ლად მო­ა­წეს­რი­გებს და საზ­რისს მი­ა­ნი­ჭებს მათ შეხ­ვედ­რას: “ბრა­უ­ნინ­გის ლექ­სი “Fears and Scruples” წი­ნას­წარ გან­ჭ­ვ­რეტს კაფ­კას შე­მოქ­მე­დე­ბას, მაგ­რამ კაფ­კას წა­კითხ­ვის შემ­დეგ, ჩვენ უფ­რო ღრმად ჩავ­წ­ვ­დით ბრა­უ­ნინ­გის ლექ­სებ­საც. საქ­მე იმ­ა­ში გახ­ლავთ, რომ ყო­ვე­ლი მწე­რა­ლი თა­ვად ქმნის წი­ნა­მორ­ბე­დებს. მი­სი შე­მოქ­მე­დე­ბა ძი­რე­უ­ლად ცვლის არ­ამ­ხო­ლოდ მო­მავ­ლის შე­სა­ხებ ჩვენს წარ­მოდ­გე­ნებს, არ­ა­მედ წარ­სუ­ლის”. ეს უკ­უღ­მარ­თი სვლა ამ­არ­თ­ლებს და სა­ფუძ­ვ­ლი­ანს ხდის ბორ­ხე­სის­თ­ვის ძვირ­ფას ყვე­ლა “ან­აქ­რო­ნიზმს”, რად­გა­ნაც, თუ­კი ბრა­უ­ნინ­გი­სა და კირ­კე­გო­რის შეხ­ვედ­რა მხო­ლოდ მო­მა­ვალ­ში, კაფ­კას შე­მოქ­მე­დე­ბი­თაა შე­საძ­ლე­ბე­ლი, მა­შინ უკ­უღ­მა უნ­და გა­ვი­ა­როთ ის­ტო­რი­კო­სე­ბის დრო და გე­ოგ­რა­ფე­ბის სივ­რ­ცე: მი­ზე­ზი შე­დეგს მოს­დევს, “წყა­რო” კი ქვე­მო­წელ­ში აღ­მოჩ­ნ­დე­ბა, რად­გა­ნაც ამ შემ­თხ­ვე­ვა­ში წყა­რო – შერ­წყ­მაა. კითხ­ვის სა­პი­რის­პი­რო დრო­ის მი­ხედ­ვით სერ­ვან­ტე­სი და კაფ­კა თა­ნა­მედ­რო­ვე­ე­ბი არ­ი­ან და კაფ­კამ არ­ა­ნაკ­ლე­ბი გავ­ლე­ნა იქ­ო­ნია სერ­ვან­ტეს­ზე, ვიდ­რე სერ­ვან­ტეს­მა კაფ­კა­ზე.

აი, ას­ე­თი სა­ო­ცა­რი უტ­ო­პიაა ლი­ტე­რა­ტუ­რა ბორ­ხე­სის მი­ხედ­ვით. ამ მით­ში უფ­რო მეტ ჭეშ­მა­რი­ტე­ბას ვი­პო­ვით, ვიდ­რე ჩვე­ნი ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი “მეც­ნი­ე­რე­ბის” ყვე­ლა ჭეშ­მა­რი­ტე­ბა­ში. ლი­ტე­რა­ტუ­რა პლას­ტი­კუ­რი ვე­ლია, გამ­რუ­დე­ბუ­ლი სივ­რ­ცე, სა­დაც ნე­ბის­მი­ერ მო­მენ­ტ­ში ყვე­ლა­ზე მო­უ­ლოდ­ნე­ლი ურ­თი­ერ­თო­ბე­ბი და ყვე­ლა­ზე პა­რა­დოქ­სუ­ლი შეხ­ვედ­რე­ბია შე­საძ­ლე­ბე­ლი (1). ჩვე­ნი აზ­რით, მი­სი არ­სე­ბო­ბი­სა და გა­მო­ყე­ნე­ბის ყვე­ლა­ზე უნ­ი­ვერ­სა­ლუ­რი ნორ­მე­ბი – ქრო­ნო­ლო­გი­უ­რი თა­ნა­მედ­რო­ვე­ო­ბა, ნა­თე­სა­უ­რი კავ­ში­რი ავ­ტორ­სა და ნა­წარ­მო­ებს შო­რის, – საზ­რი­სის წვდო­მის მხო­ლოდ პი­რო­ბი­თი ხერ­ხე­ბია. ნა­წარ­მო­ე­ბის გე­ნე­ზი­სი ის­ტო­რი­ულ დრო­სა და ავ­ტო­რის ცხოვ­რე­ბა­ში ყვე­ლა­ზე შემ­თხ­ვე­ვი­თი და უმ­ნიშ­ვ­ნე­ლო მო­მენ­ტია. ყვე­ლა დი­ა­დი წიგ­ნის შე­სა­ხებ იგ­ი­ვე შე­იძ­ლე­ბა ითქ­ვას, რა­საც ბორ­ხე­სი უელ­სის რო­მა­ნე­ბის შე­სა­ხებ ამ­ბობ­და: “…ის­ი­ნი, თე­ზევ­სის ან აჰ­ას­ფე­რის სა­ხე­ე­ბი­ვით, კა­ცობ­რი­ო­ბის სა­ერ­თო ხსოვ­ნა­ში უნ­და ჩა­ი­ბეჭ­დოს და იმ­ე­დი მაქვს, გამ­რავ­ლ­დე­ბი­ან, გა­ცი­ლე­ბით მეტ სა­ხელს მო­იხ­ვე­ჭენ, ვიდ­რე მა­თი ავ­ტო­რი, ან ენა, რო­მელ­ზეც ეს რო­მა­ნე­ბი და­ი­წე­რა”. ნა­წარ­მო­ე­ბე­ბის დრო არაა წე­რის გარ­კ­ვე­უ­ლი დრო, არ­ა­მედ იგი კითხ­ვი­სა და მეხ­სი­ე­რე­ბის გა­ნუ­საზ­ღ­ვ­რე­ლი დროა. წიგ­ნე­ბის საზ­რი­სი მო­მა­ვალ­შია და არა წარ­სულ­ში – იგი თა­ვად წიგ­ნებ­შია; წიგ­ნი არაა მზა საზ­რი­სი, გა­მოცხა­დე­ბა, რო­მე­ლიც უნ­და გან­ვი­ცა­დოთ, ესაა ფორ­მა­თა მა­რა­გი, რო­მე­ლიც საზ­რისს მო­ე­ლის, ესაა “გარ­დუ­ვა­ლო­ბა, გა­მოცხა­დე­ბის მო­ახ­ლო­ე­ბა, რო­მე­ლიც არ რე­ა­ლიზ­დე­ბა თა­ვის­თა­ვად”, არ­ა­მედ ყო­ვე­ლი­ვე თა­ვად უნ­და რე­ა­ლიზ­დეს თა­ვი­სი თა­ვის­თ­ვის. ასე იმ­ე­ო­რებს, ან თა­ვი­სე­ბუ­რად ახ­ლი­დან აღ­მო­ა­ჩენს ბორ­ხე­სი ჭეშ­მა­რი­ტე­ბას, რომ პო­ე­ზი­ას ყვე­ლა ქმნის და არა ერ­თი ად­ა­მი­ა­ნი. პი­ერ მე­ნა­რი – “დონ კი­ხო­ტის” ავ­ტო­რია იმ ერ­თა­დერ­თი, სრუ­ლი­ად საკ­მა­რი­სი მი­ზე­ზის გა­მო, რომ ას­ე­თი­ვეა ნე­ბის­მი­ე­რი მკითხ­ვე­ლი (ნე­ბის­მი­ე­რი ჭეშ­მა­რი­ტი მკითხ­ვე­ლი). ყვე­ლა ავ­ტო­რი ერ­თა­დერ­თი ავ­ტო­რია, იმ­ი­ტომ, რომ ყვე­ლა წიგ­ნი ერ­თა­დერ­თი წიგ­ნია, სა­ი­და­ნაც გა­მომ­დი­ნა­რე­ობს, რომ ერ­თი წიგ­ნი წარ­მოგ­ვიდ­გენს ყვე­ლა წიგნს. ბა­ბი­ლო­ნის ბიბ­ლი­ო­თე­კა სრულ­ყო­ფი­ლია ab aeterno; მაგ­რამ ად­ა­მი­ა­ნი, რო­გორც ბორ­ხე­სი ამ­ბობს – არ­ას­რულ­ყო­ფი­ლი ბიბ­ლი­ო­თე­კა­რია; ზოგ­ჯერ, რო­ცა სა­ჭი­რო წიგნს ვერ პო­უ­ლობს, იგი თა­ვად წერს იმ­ა­ვე, ან თით­ქ­მის იმ­ა­ვე წიგნს. ლი­ტე­რა­ტუ­რა სწო­რედ ეს მო­უ­ხელ­თე­ბე­ლი და უს­ას­რუ­ლო საქ­მი­ა­ნო­ბაა.

1) “ზედ­რო­ი­თი მყო­ფო­ბა, რო­მე­ლიც ზო­გა­დად ლი­ტე­რა­ტუ­რის­თ­ვი­საა და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი, ნიშ­ნავს, რომ წარ­სუ­ლის ლი­ტე­რა­ტუ­რას ყო­ველ­თ­ვის შე­უძ­ლია აწმ­ყოს ლი­ტე­რა­ტუ­რას­თან იტ­ნერ­ფე­რი­რე­ბა – ჰო­მე­როსს ვერ­გი­ლი­უს­თან, ვერ­გი­ლი­უსს დან­ტეს­თან, პლუ­ტარ­ქე­სა და სე­ნე­კას შექ­ს­პირ­თან, შექ­ს­პირს გო­ე­თეს “მეც ფონ ბერ­ლი­ჰინ­გე­თან”, ევ­რი­პი­დეს რა­სი­ნი­სა ლა გო­ე­თეს “იფ­ი­გე­ნი­ას­თან”. ჩვე­ნი დრო­ის მა­გა­ლითს რომ მივ­მარ­თოთ, “ათ­ას ერ­თი ღა­მე” და კალ­დე­რო­ნი ჰოფ­მან­ს­ტალს და­უ­კავ­შირ­დე­ბა, “ოდ­ი­სეა” – ჯო­ისს, ეს­ქი­ლეს, პეტ­რო­ნი­უსს, დან­ტეს, ტრის­ტან კორ­ბი­ერს, ეს­პა­ნუ­რი მის­ტი­კა – ტ.ს.ელ­ი­ოტს. ამ­ა­ში მდგო­მა­რე­ობს შე­საძ­ლო მი­მარ­თე­ბა­თა ამ­ო­უ­წუ­რა­ვი სიმ­დიდ­რე” (Curtius, La litterature europeenne et le moyen-age latin, p.17).

თარ­გ­მ­ნა

მალ­ხაზ ხარ­ბე­დი­ამ

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

ომი

I
ჩემი ჭა დაშრა
წვეთები ხეებს ნაყოფებად ჩამოეკიდნენ,
არ მაქვს სამშობლო.

II
კარის მეზობლის კარზე – დაფაზე
მაგალითი გამოვიყვანე –
კუბური ფესვი მცენარიდან
და ფეხები რბენის ხარისხში,
არ მაქვს სამშობლო.

III
მე მკვდარი ზღვა ვარ
აქ მარილიც ისე მკვდარია
ენის წვერიც ვეღარ აცოცხლებს
და ვეღარც ორი შესართავი
სირდარია
ამუდარია –
მკერდი, რომელიც უნდა გეწოვა.

არ მაქვს სამშობლო.

IV
ნუ მეუბნები, რომ გიყვარვარ,
არ მსურს და ყურებს
თითებით ვიცობ,
ხმით გაჩენილს ვიხშობ იარებს
არ მაქვს სამშობლო
და სიყვარულს არა აქვს აზრი
და ალბათ ზღვაში ვიმშობიარებ.

V
ჩემი ჭა დაშრა
წვეთები ხეებს ნაყოფებად ჩამოეკიდნენ,
არ მაქვს სამშობლო.

რეზინობანა

მსოფლიოს ყველა მესაზღვრეს

იმ მხარეს მამა დავაყენე
ამ მხარეს დედა
ფეხებით უნდა დაიჭირონ ჩემი სამყარო,
ვხტები, ვშორდები დედამიწის მიზიდულობას
ტილები
თავს ვერ იმაგრებენ თმაში
– გავყარე.

ერთი ორი სამი
ერთი ორი სამი
მამის ნაცვლად შემეძლო
აქ დამედგა სკამი,
მერე შევჯიბრებოდი
ამ თამაშში მამაჩემს,
მაგრამ მამა მომკვდარა
ჩემთან ვერ ითამაშებს…

ერთი ორი
ერთი ორი
საზღვრის მავთულხლართები,
კისერს ზემოთ ვერ ვხტები,
ვვარდები…

დე,
ნუ დაგეზარება მუხლის სპირტით მობანა
ორი ქვეყნის საზღვარი –
ჩემი რეზინობანა.……

წესები ფეხით მოსიარულეთათვის

1) არ მოისმინო
საკუთარი ნაბიჯის რიტმი,
შეიძლება აგიყოლიოს.
2) ბუდას მეწამულ შესამოსელს
არ მოუხდება
შენი თეთრი ბოტასის კვალი.
3) თუკი კვერცხებს დებს
შენი ქოხი ქათმის ფეხებზე
– არ გაიკვირვო.
4) არ დაელოდო
მწვანის ანთებას,
დე, მანქანები შემოგატყდნენ,
როგორც ფრჩხილები.
5) მარჯვნივ იარე
რადგან მარცხნივ
მკვდრები მოდიან
6) არ გაბოროტდე,
როცა ქუჩა წინ გადაგასწრებს.
7) არც ბაყაყების კოცნა არ ღირს –
ყველა ბაყაყი მარადმწვანეა.
8) ვინც გვერდით მოგდევს,
ნურასოდეს აუწყობ
ნაბიჯს.
9) რომ გადადიხარ,
დაივარცხნე თმა,
შეიღებე ტუჩები,
გაისწორე მუხლთან წინდები,
ამ დროს
არცერთი მანქანა არ დაგეჯახება.
10) დაიმახსოვრე,
შუქნიშნები არ არსებობენ.
10) სხვებმა იარონ,
შენ გაჩერდი,
იარონ სხვებმა.

© „ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

DOWNLOAD

ქეთევან ბეზარაშვილი

მშვენიერების ცნება ბიზანტიურ, ძველ ქართულ ესთეტიკაში და რუსთაველთან

© სემიოტიკა

DOWNLOAD

აქემენიდურ წარწერათა ნიმუშები

© ჩვენი მწერლობა

DOWNLOAD
ო’ ჰენრი დეტექტივის დეტექტორი
© ჩვენი მწერლობა

DOWNLOAD

თამაზ ნატროშვილი

ქართველი მწერალი ვორკუტაში

© ჩვენი მწერლობა

უილიამ გოიენი
სიყვარულის ნაცადი მომღერალი
ტრუმენ კაპოტე. “საუზმე ტიფანისთან”

ირვინ უელში
“პორნო”
Porno
By Irvine Welsh
Jonathan Cape, pp.320, August 2002

უკვე ათ წელზე მეტია, რაც მკითხველმა ცნობილი Trainspotting-ის გმირები გაიცნო. რა მოხდა შემდეგ? როგორ მოიქცა რენტონი? რომელიმე გმირმა მაინც თუ მოახერხა ნარკოტიკის გადაგდება? ამ და სხვა კითხვებზე პასუხს ირვინ უელშის “პორნო” გვაძლევს.
უელშის ახალი რომანი Trainspotting-ის ერთგვარ გაგრძელებას წარმოადგენს. რენტონს უკვე ამსტერდამში ვიხილავთ. მან ახალი ცხოვრება დაიწყო, ახალი “გელფრენდი” იპოვა და ვარჯიშიც კი დაიწყო. საიმონ უილიამსონი კვლავ ლონდონშია, ფრენკ ბეგბიმ მოიხადა სასჯელი, მკვლებისთვის რომ მიუსაჯეს და ახლა გარეთაა, თუმცა მკითხველი ხვდება, რომ ბეგბის სრული რეინტეგრაცია პოლიციურ საზოგადოებასთან მაინც ვერასოდეს მოხდება.
კითხულობ რომანს და ნელ-ნელა იკვეთება ირვინ უელშის რბილი, რიტმული ტონები… “პორნო” მწერლისთვის ფორმასთან დაბრუნებაა. ამ ნაწარმოებმა უელშის შემოქმედების წრე შეკრა ფორმისა და შინაარსის თვალსაზრისით. უელშის რომანი ძველ გარემოში დაბრუნებაა, სადაც გმირები თავის ჯოჯოხეთში იხარშებიან. ეს გარემო მკითხველისთვის უკვე კარგად ნაცნობი და ამიტომ ნაკლებად შემაშფოთებელია.
“პორნოს” შინაარსი მარტივია, უელშის ნაწარმოებები ხომ არასოდეს გამოირჩევა განსაკუთრებულად დახლართული ფაბულით. უნდა აღინიშნოს, რომ ამ რომანში გარდატეხაა – ირვინ უელში ქალის ფსიქოლოგიის ექსპერტად გვევლინება და რაოდენ გასაკვირიც არ უნდა იყოს, პირველად წერს სიმპათიით ქალების შესახებ. ნიკი ფულერ-სმიტი რომანის ყველაზე საინტერესო პერსონაჟია, მისი პორტრეტი და ხასიათი ყველაზე კარგად არის დახატული.
ნიკი კინოსკოლის სტუდენტია, ის თვითონ ირჩენს თავს და მასაჟისტის მისაღებში მუშაობს. ნიკი ფიქრობს, რომ მისი მოწოდება პორნოგრაფიულ ფილმებში გადაღებაა. “ყველაზე საშინელება ისაა, როცა კაცი მოდის შენთან და გეუბნება, რომ ძალიან მაგარი ტანი გაქვს; სულაც არ მინდა კარგი, მშვენიერი, ლამაზი და მაგარი ტანი, ისეთიც მეყოფა, ჟურნალებში რომ ბეჭდავენ. ასეთი ტანი რომ მქონდეს, ჟურნალებში მეც ხომ დამბეჭდავდნენ. მაგრამ იქ ჩემი სურათები არ არის, არ მაქვს ასეთი ტანი და იმიტომ. თვალებიდან ცრემლები მომდის, სახე სულ ტუშით გამეთხუპნა. რატომ ვტირი? იმიტომ, რომ ვერსად მივდივარ. აი, რატომ” – ამბობს “პორნოს” პერსონაჟი.
ეს ეპიზოდი და სმიტის გაცამტვერებული ოცნებები “პორნოს” შემაჯამებელ მონაკვეთად უნდა ჩაითვალოს. რომანში ბევრი იმედგაცრუებაა, მაგრამ Trainspotting-ის მსგავსად, “პორნოც” ზეიმობს, რომ ახალგაზრდობას გაძლების, თვითგადარჩენის უნარი აღმოაჩნდა.

უილიამ ტრევორი
“ამბავი ლუსი გოლტისა”
The Story of Lucy Gault
By William Trevor
Viking Penguin, pp. 228, September 2002

უილიამ ტრევორი ჩვეულებას არ ღალატობს და მუდმივი ალტერნატივების ძიებაშია. ეს ისეთივე ბუნებრივია მისთვის, როგორც ის ჭეშმარიტება, რომ ადამიანი ორი ფეხით დადის. მერყეობა მცირე ჟანრის მოთხრობებსა და რომანს შორის, ირლანდიის ცხოვრებიდან ინგლისის ცხოვრებაზე გადასვლა, ეროვნული და პირადი პრობლემების სინთეზი – ეს ყველაფერი მწერლისათვის დამახასიათებელია. ტრევორის ბოლო ნაწარმოები “ამბავი ლუსი გოლტისა” ჭეშმარიტად ირლანდიური რომანია და ისევეა გაჯერებული ეროვნული და პირადი ტკივილით, როგორც მისი ადრეული “ბედის ნებიერები” (Fools of Fortune)
ნაწარმოებს ირლანდიის დამოუკიდებლობის ისტორია უდევს საფუძვლად. რომანი იწყება 1921 წლის მოვლენებით და იმ დროში მთავრდება, როცა ქალაქში, რომელსაც ავტორი ენისეალას უწოდებს, “ქუჩაში მოსიარულენი მობილურ ტელეფონზე საუბრობენ”.
სულ რაღაც 200 გვერდი 80 წლის ისტორიას იტევს, თუმცა ეს მკითხველს სრულებითაც არ აცვიფრებს, მაგრამ არ აცვიფრებს იმიტომ, რომ მწერლური სიურპრიზებით ტრევორს ის ბევრჯერ გაუკვირვებია.
ბედისწერას სასტიკ ტრაგედიამდე მივყავართ. კაცმა რომ თქვას, ის, რაც მოხდა, შეიძლებოდა არ მომხდარიყო; და ალბათ ყველაფერი რიგზე იქნებოდა, ვიღაცას რომ უკან მოეხედა, ვიღაცას ორი სიტყვა ეთქვა, ვიღაცას აეხსნა, ვიღაცა უფრო ადრე გამოჩენილიყო. ყველაფრის თავი და თავი ისაა, რომ ადამიანები ერთმანეთთან საუბარს გაურბიან, არ შეუძლიათ აღიარება და დუმილს ამჯობინებენ. მიზეზი შეიძლება იყოს რისხვა, სიამაყე, მწუხარება ან თავდაცვის ინსტინქტი… ტრაგედია კიდევ უფრო მძაფრდება, როცა მისი მიზეზია სტოიციზმი, გარეგნული თავდაჭერილობა, სიყვარულის მცდარი კონცეფიცა ან თუნდაც ნამდვილი სიყვარული. მკითხველმა ისიც კი შეიძლება გაიფიქროს, ამ წიგნის დაწერა მწერალს რაღაც არაამქვეყნიურმა ძალამ შთააგონაო. ტრევორი სიფრთხილით ეკიდება თითოეულ დეტალს. რეალობა ასეთი ულმობელი არ უნდა იყოს, ადამიანი უნდა გამოფხიზლდეს – ეს ქვეტექსტი ყველა ეპიზოდში იკითხება. რომანის დასასრული, სადაც მკითხველი 80 წლის მთავარ გმირს შეხვდება, თითქოს არ არის ტრაგიკული, თუმცა ადამიანის გულში ხომ არაფერი სრულდება.

ჯონ აპდაიკი
“ეძიე ჩემი სახე”
Seek My Face
By John Updike
276 pp. New York: Alfred A. Knopf, November 2002

აპდაიკის ახალი რომანი ხელოვნებათმცოდნეებსაც დააინტერესებს. აქ ავტორი შეეცადა ხელოვნების ისტორიისა და მხატვრული ლიტერატურის შერწყმას. შედეგი მართლაცდა უჩვეულო გამოდგა; თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ, როგორც კრიტიკოსები აღნიშნავენ, მწერალს დაავიწყდა ერთი ჭეშმარიტება, რომ ხელოვანის საქმე და მისი შინაგანი სამყარო მჭიდროდ არის ერთმანეთთან დაკავშირებული. კრიტიკოსებმა არც აპდაიკის მიერ დახატული პერსონაჟები მოიწონეს: პერსონაჟები სქემატურია, მათში ხასიათი არ არის დაჭერილი, მთავარი გმირი ჰოუპი თითქმის უსახურია, მეორე გმირი – ზეკი კი მწერალმა ლამის უცვლელად გადმოიღო პირველწყაროდან. აპდაიკისთვის უჩვეულო რომანში ისაა, რომ მას არასოდეს მიუქცევია ასეთი მცირე ყურადღება ნიუანსებისა და მუსიკალურობისათვის. ყველა გვერდზე შეხვდებით გაწყვეტილ წინადადებებს.
რა თქმა უნდა, ძალიან ძნელია ხელოვნების ერთ დარგზე საუბარი მეორე დარგის მეშვეობით. როგორც წესი, ასეთი მცდელობა იშვიათად თუ ყოფილა წარმატებული. ერთ-ერთი წარმატებული მაგალითი თომას მანის “დოქტორი ფაუსტუსია”.
ერთ-ერთ მინაწერში მკითხველისადმი აპდაიკი წერს, რომ მისი რომანი მხატვრული აზროვნების ნაყოფია და მასში არაფერია აბსოლუტურად სინამდვილიდან აღებული. თუმცა, იქვე იმასაც აღნიშნავს, რომ დეტალების დიდი ნაწილი აღებულია სტივენ ნაიფეს და გრეგორი უაიტ სმიტის 1989 წლის ბიოგრაფიული თხზულებიდან – “ჯეკსონ პოლოკი: ამერიკული საგა” და კლიფორდ როსის ანთოლოგიიდან – “აბსატრაქტული ექსპრესიონიზმი: შემოქმედები და კრიტიკოსები”.
“ეძიე ჩემი სახე” მოგვითხრობს ამერიკელი მხატვრების – ექსპრესიონისტების ცხოვრებასა და შემოქმედებაზე, როგორ ჩაუდგა მათ სათავეში ჯექსონ პოლოკი და როგორ მოახერხეს ამ ადამიანებმა ომის დამთავრების შემდეგ სულ რაღაც ათი წლის განმავლობაში ევროპელებისგან განცალკევება და იმ თვითმყოფადი კულტურის შექმნა, რამაც ნიუ-იორკი ხელოვნების სამყაროს დედაქალაქად აქცია.
მოქმედება ხდება ვერმონტის შტატში. აპრილის დასაწყისის ერთ ჩვეულებრივ დღეს, ჰოუპ ჩაპეტცის სახლში. ჰოუპ ჩაპეტცი მხატვარ ზაკ მაკოის (პოლოკის პროტოტიპი) მეუღლე და მხატვარ გაი ჰოლოუეის ქვრივია, ის თვითონაც ხელოვანია. ახალგაზრდა ჟურნალისტი კეტრინი ომის შემდგომი პერიოდის ამერიკული ხელოვნების ისტორიის შესწავლას გადაწყვეტს და ჰოუპს ეწვევა ინტერვიუს ჩასაწერად. მთელი დღე ილაპარაკებენ, საუბარი ძირითადად ჰოუპის – 78 წლის ქალის მოგონებებისგან შედგება, მკითხველის თვალწინ ხელოვანთა ცხოვრება და პორტრეტები წარმოჩნდება. თუმცა, კრიტიკოსებს თუ დავესესხებით, რომანი შეიძლება ვერც დაეხმაროს მკითხველს “იმ სახის ძიებაში”, რომლისკენაც ის მიილტვის, რადგან ხელოვანები მაინც მიუწვდომელნი არიან. ერთი რამ კი ცხადია: წიგნში მკითხველი ნამდვილად ბევრ საინტერესოს აღმოაჩენს, იმას, რაც დაფარულია და რასაც ყოველდღიურ ცხოვრებაში ვერც კი ვამჩნევთ.

ცვეტან ტოდოროვი
“უსასრულო ბაღი: ჰუმანიზმის მემკვიდრეობა”
The Imperfect Garden: The Legacy of Humanism
By Tzvetan Todorov
Translated by Carol Cosman
Princeton University Press, pp.264, March 2002

ერთი შეხედვით, 60-70-იანი წლების ფრანგი სტრუქტურალისტისა და ლიტერატურის კრიტიკოსის, ცვეტან ტოდოროვის რომანი “უსასრულო ბაღი” მავანსა და მავანს შეიძლება მწერლის შემოქმედების უკუსვლად მოეჩვენოს, მაგრამ სინამდვილეში ეს ასე არ არის. უბრალოდ, როგორც კრიტიკოსები ამბობენ, ეს წიგნი ფრანგული ლიტერატურის კლასიკაზეა ამოზრდილი და მთლიანად ფრანგ მკითხველზეა გათვლილი.
ტოდოროვი ჰუმანისტების ზნეობრივ ფილოსოფიას ასე ლაკონურად ახასიათებს: “მათი უნივერსალურობა, შენი სასრულობა და ჩემი ავტონომია”. ნებისმიერი ინდივიდი ავტონომიური სუბიექტია, ზნეობრივი არჩევანი მოყვასისთვის სიკეთის გაკეთებას, მოყვასის კეთილდღეობის საკუთარ კეთილდღეობაზე მაღლა დაყენებას ნიშნავს. მხოლოდ მაშინ დაერქმევა მთელ კაცობრიობას ჰუმანიზმის სახელი, – წერს ტოდოროვი.
ტოდოროვის ნაშრომი მულტიკულტურული აზროვნების შედეგია. ამასთან, აქ ბევრ ლიტერატურულ-ფილოსოფიურ სიახლესა და მიგნებას წააწყდებით.
“უსასრულო ბაღის” ავტორი ტოლერანტული, გამგებიანი და ბრძენია შეფასების დროს. ტოდოროვი თავის ნააზრევს სისტემურად გადმოგვცემს, სწორედ ისე, სტრუქტურალისტს რომ შეეფერება, და XVI და XIX საუკუნეების საფრანგეთის ჰუმანისტური აზრის შთამბეჭდავ სინთეზს გვთავაზობს. ნიშანდობლივია ის გარემოებაც, რომ ტოდოროვის შეხედულებები კაცობრიობაზე, საზოგადოების ცხოვრებაზე, პოლიტიკასა თუ ზნეობრიობაზე მკითხველისთვის იმედისმომცემია.

სალმან რუშდი
“გადააბიჯეთ ამ ზღვარს”
Step Across This Line
By salman Rushdie
New York: Random House, pp.402, September 2002

“გადააბიჯეთ ამ ზღვარს” – ასე ჰქვია სალმან რუშდის ახალ კრებულს, რომელსაც სახელი ამავე წიგნში შესული ლექციების ციკლის მიხედვით დაერქვა. ლექციათა დიდი ნაწილი 11 სექტემბრის მოვლენებს ეხმიანება. მწერალი ყველა ხელოვანს მოუწოდებს, გაილაშქრონ ძალადობის წინააღმდეგ, იბრძოლონ, რათა ხალხი გამოფხიზლდეს და ბოლოსდაბოლოს, ჩვენი მსოფლხედვა შეიცვალოს. მთავარი საკითხი, რაც დღესდღეობით ყველაზე მწვავედ დგას, არის ღირებულების საკითხი, – ამბობს რუშდი და ეს ღირებულება ხელოვანის სამშობლოა.
აიათოლა ხომეინისა და ბრიტანელი პოლიტიკოსების ღალატის შემდეგ სალმან რუშდი კვლავ კალმით დაწერილი სიტყვის ერთგული რჩება. კრებულში შესული ესეები ძირითადად ლიტერატურას ეძღვნება. იგი მოიცავს ე.წ. “ჟამიანობის წლების” რჩეულ ესეებს (ამ სახელით მოიხსენიებდა რუშდი იმ პერიოდს, როდესაც მას სიკვდილით ემუქრებოდნენ, ხოლო ის მხარდაჭერა, რომელსაც მავანნი იჩენდნენ მის მიმართ ლიტერატურულ თუ პოლიტიკურ წრეებში, მხოლოდ მოჩვენებითი იყო).
კრებულის ყველაზე სუსტ სექციად კრიტიკოსები ჟურნალისტურ ნაშრომების სექციას ასახელებენ. აქ ბოლო ორი წლის განმავლობაში გამოქვეყნებული საგაზეთო სვეტებია წარმოდგენილი. ეს სტატიები რამდენიმე წლის წინ საკმაოდ დროული ჩანდა, ახლა კი პრინციპში ტრივიალურია. თუმცა გაზეთის სპეციფიკიდან გამომდინარე, უჩვეულო აქ არაფერია: 2000 წელს გამოქვეყნებულ ერთ-ერთ საგაზეთო წერილი მთლიანად ამერიკის შეერთებული შტატების პოლიტიკის პაროდიას წარმოადგენს – აშშ მოხერხებულად იყენებს უსამა ბენ ლადენის ფიგურას, როგორც ბოროტ ძალას, ჩვენ, ბავშვები რომ დაგვაშინოს. ამავე წლის ბოლოს დაწერილ პუბლიკაციაში მწერალი ვარაუდობს, რომ ბუში და გორი ძალაუფლებას გაინაწილებენ და ა.შ.
თუ ეს კრებული მკითხველს დაამახსოვრდება, ისევ ზემოხსენებული ლექციებისა და მათი თანმდევი ესეების წყალობით. აქ რუშდი თავის ჩვეულ ამპლუაშია, გვიამბობს ადამიანურ ფასეულობებზე. ხაზები, რომლებიც გადაიკვეთება, ორგვარია. არსებობს საზღვრები და არსებობს მსაჯულთა – ხელისუფლებისა და ხელისუფალთა ზღვარი.
ამ თემაზე საუბრის დროს მწერალი აკრიტიკებს “პატივისცემის” იდეას, როგორც დიალოგის წინააღმდეგ მიმართულ იარაღს. “ჩვენგან მოითხოვენ, დავუპირისპირდეთ ამ რწმენას (რელიგიური ექსტრემიზმის იდეებს) და ის დანაშაულად, მოძველებულად, მცდარად აღვიქვათ. არადა, ასეთი განდგომა “პატივისცემის” კონცეფციასთან შეუთავსებელია.
საინტერესოა რუშდის რემინისცენციები “ჰიბრისის” თემაზე: “ღმერთები გვეუბნებიან, იყავი ის, რაც ხარ და იცოდე შენი ადგილი – ასეა მიღებული, თორემ სინამდვილეში მითები საპირისპირო ინფორმაციას შეიცავს – არ დახარო თავი, არ უნდა იცოდე, სად არის შენი ადგილი, გამოიწვიე ღმერთები და გაოცდები, იმდენ ღმერთს აღმოაჩნდება თიხის ფეხები.”
“რა არის ის საკითხები, რაზეც ჩვენ უნდა შევთანხმდეთ, – კითხვას სვამს რუშდი, – კოცნა საჯარო ადგილას, ბეკონის სენდვიჩი, უთანხმოება, გაშიშვლებული მოდა, ლიტერატურა, დიდსულოვნება, წყალი, მსოფლიო რესურსების თანაბარი და სამართლიანი განაწილება, ფილმები, მუსიკა, აზროვნების თავისუფლება, სილამაზე, სიყვარული… ჩვენ უნდა ავირჩიოთ ცხოვრების სწორი – უშიშარი გზა და ჩვენ გავიმარჯვებთ.”
“გადააბიჯეთ ამ ხაზს, – ამბობს რუშდი, – მაგრამ უკან აღარ დაბრუნდეთ, თქვენ ვეღარასოდეს შეძლებთ შინ დაბრუნებას…”

ჰამფრი კარპენტერი
განრისხებული ახალგაზრდები: 50-იანელთა ლიტერატურული კომედია
The Angry Young Men: A Literary Comedy of the 1950s
By Humprey Carpenter
Allen Line, pp.244, March 2002

მწერლებს და, საერთოდ, ხელოვანებს უყვართ, როცა მათ ბიოგრაფიებსა და შემოქმედებას კრიტიკოსები ინდივიდუალურ ჭრილში განიხილავენ, კრიტიკოსები კი ხელოვანთა ერთი რომელიმე ჯგუფის შემოქმედებითი თავისებურებების აღწერას ამჯობინებენ. კარპენტერს ორივე სფეროში გარკვეული გამოცდილება აქვს – მას ცალკეულ ცნობილ ადამიანთა ადამიანთა ბიოგრაფიებიც შეუქმნია და ჯგუფური პორტრეტებიც. კარპენტერის ნაწარმოებები სასიამოვნოდ იკითხება, მიუხედავად იმისა, რომ, როგორც წესი, ამ ჟანრის ლიტერატურაში ბევრი უზუსტობა იპარება ხოლმე, რადგან მწერალს ცალკეულ პიროვნებათა ფსიქოლოგიურ სიღრმეებზე მეტად ამბის თხრობა უფრო აინტერესებს. მაგრამ ისიც უნდა ითქვას, რომ კარპენტერის რომანში უზარმაზარი ინფორმაცია და დიდი შრომაა ჩადებული.
ახალი წიგნი მეორე მსოფლიო ომის შემდგომი პერიოდის რუკაა, ოღონდ ბიოგრაფიული რუკა, სადაც მთელი თაობის ცხოვრებაა აღწერილი: ფილიპ ლარკინი, კინგსლი ემისი, ჯონ ოსბორნი, ჯონ უეინი, ჯონ ბრეინი და კოლინ უილსონი. ეს ადამიანები ძალიან განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან, მაგრამ, ამავე დროს, ერთ თაობას – 50-იანელებს ეკუთვნოდნენ და ბევრი საერთო პრობლემა აღელვებდათ.
მარტო ზემოთ ჩამოთვლილი ადამიანების სახელების ხსენებაც კი საკმარისია იმისათვის, რომ ახალმა წიგნმა მკითხველი ჩაითრიოს. ისინი განრისხებული თაობის წარმომადგენლები იყვნენ, თაობისა, რომელსაც ყელში ამოუვიდა მეკავშირეთა გამარჯვების სიხარული, მშობლების გაუთავებელი ჩიჩინი, ხელისუფალთა დირექტივები და სტატუს კვო. და ისინი ეძიებდნენ გამოსავალს ცხოვრების გადახალისებისათვის.
კარპენტერის წიგნში მკითხველის თვალწინ გადაიშლება 50-იანელთა მშფოთვარე ცხოვრება, რომელიც მისთვის ყოველთვის დიდი ინტერესის საგანს წარმოადგენდა.

მოამზადა თამარ სუხიშვილმა

© “წიგნები – 24 საათი”