ოსტატობის გაკვეთილები

მხატვრული თარგმანის მასტერკლასი. პროექტის ხელმძღვანელი ვახუშტი კოტეტიშვილი. პროექტის ასისტენტი ნიკა ჯორჯანელი. რედაქტორი ანა ჭამაშვილი. თბ. ”დიოგენე”, 2007.

“მხატვრული თარგმანის მასტერკლასი”! წიგნის ამგვარმა სათაურმა აღმაფრთოვანა. ასეთი წიგნი ხომ ჩვენში ადრე არასდროს გამოცემულა. არადა, სადღეისოდ ამაზე მნიშვნელოვანი რა უნდა იყოს! აკი ჩვენს ეპოქას თარგმანის საუკუნე უწოდეს. კულტურათა ღიაობა და დილთაისა თუ გადამერისეული ჰერმენევტიკის საკითხები უშუალოდ მხატვრული ლიტერატურის თარგმნას უკავშირდება. მახსენდება თარგმანის პრობლემებზე წაკითხული წიგნები. უმეტესი მათგანი ზოგადთეორიული ხასიათის იყო, ამიტომაც ბევრი არაფერი დამამახსოვრდა. ზოგადი საუბარი ამ თემაზე არცთუ ისე შთამბეჭდავია, კონკრეტული მაგალითები და ავტორისეული გამოცდილება კი ცხოველ ინტერესს ბადებს. მასტერკლასის ხელმძღვანელი და ავტორი, შესანიშნავი მთარგმნელი ვახუშტი კოტეტიშვილი წინამდებარე წიგნის ფურცლებზე წერს: “აკადემიური კურსი მოიცავს თარგმანის ზოგად თეორიულ საკითხებს, რაც საერთოა ნებისმიერი ენიდან ნებისმიერი ტექსტის თარგმნის პროცესში. მასტერკლასი კი გულისხმობს პირადად ჩემს პროფესიულ გამოცდილებას, ჩემს მრწამსსა და ხატოვანი სისტემის ჩემეულ გააზრებას”.

ამგვარივე პირადი გამოცდილება ჩააქსოვა თავის წიგნში, “მაღალი ხელოვნება” ბრწყინვალე კორნეი ჩუკოვსკიმ! ამიტომაც არის ეს წიგნი უფრო საინტერესო და შთამბეჭდავი, ვიდრე, ვთქვათ, ცნობილი თეორეტიკოსის, ირჟი ლევის გამოკვლევები თარგმანის პრობლემებზე.

რაც შეეხება უშუალოდ ჩვენი განხილვის საგანს ანუ მასტერკლასს, რომელსაც უძღვება ვახუშტი კოტეტიშვილი, უნდა ითქვას, რომ ესეც, ჩუკოვსკისა არ იყოს, უიშვიათესი და ბედნიერი შემთხვევაა. თარგმანებს წამძღვარებული კოტეტიშვილისეული წინათქმა ერთი ვრცელი გამოკვლევის ტოლფასია, ვინაიდან აქ თავმოყრილია პოეზიის და, საერთოდ, მხატვრული თარგმანის ის უარსებითესი მომენტები, რომელსაც მთარგმნელი გადაწყდომია თავისი ხანგრძლივი მოღვაწეობის მანძილზე. ანუ, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ვახუშტი კოტეტიშვილი არა მხოლოდ კონკრეტული ტექსტის შემთხვევებზე გვესაუბრება (გავიხსენოთ ბროდსკის ქართულ ვარიანტში გამოყენებული სიტყვა “უნებრივი”), არამედ ზოგადთეორიულ საკითხებსაც თავისი გამოცდილების კვალად წამოჭრის. აი, ვთქვათ, ასეთი თავი: “თარგმანი და ზნეობა”, სადაც ავტორი წერს: “მთარგმნელს ნიჭის გარდა, კიდევ ერთი რამ უნდა ჰქონდეს აუცილებლად: სინდის-ნამუსი. მე არ ვხუმრობ. მთარგმნელობა დიდ ზნეობრივ სიმაღლეს მოითხოვს”.

ყოველივე ისე მარტივად და ნათლად არის ნათქვამი, კაცი იფიქრებს, ამას თქმა რად უნდა, ეს ხომ მეც ვიციო. არადა, მთარგმნელმა, უპირველეს ყოვლისა, მართლაც საკუთარი შესაძლებლობები უნდა აწონ-დაწონოს. დიდ მწერალთა თარგმნა რჩეულთა ხვედრია: “რუსთაველისა თუ ფირდოუსის, პუშკინისა თუ ელიოტის ვაი-მთარგმნელს რატომ უნდა შერჩეს “ხახვივით” დიდ ხელოვანთა ნააზრევის გაუფასურება და გაყალბება?!”

სხვათა შორის, ამასთან დაკავშირებით უნდა ითქვას, რომ ჩვენში მხატვრული თუ სამეცნიერო თარგმანის კრიტიკა თითქმის არ არსებობს, და თუ არსებობს, მხოლოდ “მსუბუქი ჟანრისა” – დაიწყებს ერთი ლიტერატორი მეორე ლიტერატორის თარგმანში შეცდომის ძებნას და თუ ოდნავ შორდება ესა თუ ის თარგმნილი სიტყვა დედნისეულ ვარიანტს, ატეხს ერთ ამბავს, ეს რა საშინელი ამბავი მომხდარაო. ასეთი რამ კი ყველას შეიძლება დაემართოს!

თუმცაღა, არსებობს სერიოზული შეცდომებიც. და იმისათვის, რომ ამგვარი შეცდომები თავიდან ავირიდოთ, არ უნდა მივენდოთ მხოლოდ საკუთარ ცოდნას და ასოციაციებს, საჭიროა ლექსიკონში ჩახედვა. ამას ურჩევს მასტერკლასის მონაწილე ახალგაზრდა მთარგმნელებს ვახუშტი კოტეტიშვილი წინათქმის ერთ-ერთ თავში “მთარგმნელის ცრუ მეგობრები”.

წინამდებარე წიგნს წამძღვარებული ვახუშტი კოტეტიშვილისეული წინათქმა “საუბრები მთარგმნელობით ხელოვნებაზე” არა მხოლოდ ახალგაზრდა მთარგმნელებს, არამედ ყველა ლიტერატორს გამოადგება, ვინაიდან აქ ჩატეულია არა მხოლოდ მთარგმნელის, არამედ მკვლევარის მაღალპროფესიული გამოცდილებაც. ამაში იოლად დავრწმუნდებით, თუკი გულდასმით წავიკითხავთ თავებს: “რითმის წარმოშობა და მისი განვითარების გზები” ან “სემანტიკური შესაბამისობანი”.

არ შეიძლება ორიოდ სიტყვა არ ითქვას წიგნის მეორე ნაწილზე, სადაც მასტერკლასის “პრაქტიკული ნაღვაწია” წარმოდგენილი. ეს ნაწილი იხსნება მარინა ცვეტაევას ვახუშტი კოტეტიშვილისეული თარგმანებით. არცთუ ისე დიდი ხანია, რაც ვიხილეთ ამავე მთარგმნელის ცალკე წიგნად გამოცემული “ვერცხლის საუკუნის” პოეტების ლექსები. იქ იყო ცვეტაევას რამდენიმე მცირე ლექსი. მათ რიცხვს მიემატა ამ ახალ კრებულში წარმოდგენილი ლექსებიც და ჩვენთვის ცხადი შეიქნა, თურმე ცვეტაევას თარგმნა შესაძლებელი ყოფილა, თუკი ამ საქმეს ნამდვილი ოსტატი მოჰკიდებს ხელს.

მასტერკლასის ახალგაზრდა მონაწილეების სია საკმაოდ ვრცელია. შთამბეჭდავია მათი არჩევანი: ანა ახმატოვას, ეზრა პაუნდის, ფრიდრიხ ჰოლდერლინის, უილიამ ბლეიკის, ჯიბრან ხალილ ჯიბრანის, არნო ჰოლცის, ფრანც კაფკას, იუსუფ იდრისის ნაწარმოებები.

მთარგმნელთა უმრავლესობა კარგად ფლობს სალექსო ტექნიკას, სწორად სვამს ლირიკულ აქცენტებს, ფეხდაფეხ მიჰყვება დედანს, მაგრამ ამ ყველაფერთან ერთად არსებობს ემოციური მხურვალებაც, რომელიც მთარგმნელმა თვითონვე უნდა ჩადოს თარგმანში. ეს კი უკვე სამომავლოდ თუ მიიღწევა.

© “ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“

უცნაური პანოპტიკუმი

ჯერომ სელინჯერი, კლდის პირას, ჭვავის ყანაში. ინგლისურიდან თარგმნა გია ჭუმბურიძემ. თბ. “დიოგენე”, 2007.

ჰოლდენ კოლფილდი არაჩვეულებრივად გულახდილი ადამიანია. იქნებ აქ ძევს კიდეც მისი მომხიბვლელობის საიდუმლო?
უკვე ნახევარი საუკუნეა, რაც ამ ნაწარმოებმა მკითხველთა უშველებელი აუდიტორია დაიპყრო და ჯერაც არ განელებულა ამ საიდუმლოს ამოცნობის სურვილი.
ჰოლდენ კოლფილდი თვითონ მოგვითხრობს თავის თავგადასავალს და ისეთი შთაბეჭდილება გვექმნება, თითქოს მას უთქმელი არაფერი რჩება. ვრცელი მოთხრობის მთავარმა გმირმა მკითხველის გული პირველივე გვერდებიდანვე სწორედ ამ სიწრფელით მოინადირა. ეს არის არა აწყობილი, ლიტერატურული თხრობა, არამედ ჰოლდენ კოლფილდის ცოცხალი საუბარი მკითხველთან. აღსარებამდე მისული საუბრის ხარისხი ქმნის რომანის ინტონაციას, უცნაურ ინტიმს და კიდევ რაღაცას, რასაც ძნელია სახელი უწოდო და რაც ადამიანის ყოველდღიურ ემოციებთან, მის ფარულ ზრახვებთან არის გადაქსოვილი.
ჰოლდენ კოლფილდი არ ცდილობს სანიმუშო ბიჭი იყოს ან ასეთად წარმოჩნდეს ვინმეს თვალში. ის შორს დგას ყოველგვარი ჭკუის სწავლებისგან ან მორალისტური შეგონებებისგან, დამრიგებლური ტონით რომ წარმოითქმის. პირიქით, ჰოლდენი თვითონვე აბიაბრუებს ადამიანებს, რომლებიც გამუდმებით ჭკუას არიგებენ სხვებს და სინამდვილეში კი თვითონვე სჩადიან ყოველ ნაბიჯზე საზიზღრობებს.
ჰოლდენ კოლფილდი თექვსმეტი წლის ბიჭია და თავის გულუბრყვილობის მიუხედავად ნიღაბის ჩამომხსნელი თვალით არის აღჭურვილი. ის შინაგანად ვერ ურიგდება ადამიანების სიყალბეს თუ სირეგვენეს და ყოველწამიერად ამხელს მათ, თუმცა, როგორც უკვე ვთქვით, საამისო მიზანი მას არ გააჩნია. კოლფილდი ძალდაუტანებლად ყვება თავის თავგადასავალს და გზადაგზა შემხვდურ ადამიანებს ავად ან კარგად ახასიათებს.
ბოლომდე ვეთანხმები ნეშ კ. ბერჯერის თვალსაზრისს: ”სელინჯერი ოსტატურად ასახავს მოზარდის მეტყველებას. ჰოლდენის ლაღი იუმორი, გამეორებანი, სლენგი, ემფაზისი, შეუცდომელი ინტონაციითაა გადმოცემული”. ჩემი აზრით, სწორედ ეს “შეუცდომელი ინტონაცია” ქმნის ნაწარმოების სტრუქტურას, მის შინაარსობრივ და ფორმისეულ ერთიანობას. ამგვარი მეტყველების მანერა აცოცხლებს ჩვენს თვალწინ პერსონაჟის მიმიკას და მოძრაობას, ზოგადად მის ხასიათს.
შობის დღესასწაულის წინ ჰოლდენ კოლფილდი სკოლიდან გარიცხეს. ჰოლდენს, ცხადია შინ წასვლა არ ეჩქარება, იქ მას მშობლების გულისწყრომა მოელის. ამიტომაც ერთხანს “პენსიაში” რჩება, მერე კი ნიუ-იორკში ჩასული ბედის ანაბარა დაეხეტება და ამ ხეტიალში ათას ნაცნობსა და უცნობს გადაეყრება.
ჰოლდენ კოლფილდი უაღრესად მგრძნობიარე და ამავე დროს გამჭრიახი ყმაწვილია, რაც ადამიანების მისეულ ხედვაში გამოსჭვივის. მას უაღრესად გამახვილებული აქვს ადამიანების შეცნობის და შეგრძნების უნარი. ეს, რა თქმა უყნდა, თავისებური ნიჭია, რომლითაც ძალზე ცოტანი არიან დაჯილდოვებულნი. თუმცა, ამასთან ერთად, არანაკლებ მნიშვნელოვანია ისიც, რომ თვითონ ჰოლდენმა არაფერი იცის ამ ნიჭის შესახებ. ის ალალად, ყმაწვილური მიამიტობით და გულუბრყვილობით ჰყვება იმას, თუ რა გადახდა თავს. ამ მონაყოლში კი, როგორც უკვე ვთქვით, მთავარია ადამიანთა სახელდახელოთ მოხაზული პორტრეტები.
კოლფილდს დიდ ბავშვურ მიამიტობასთან ერთად ფარული სიბრძნეც გააჩნია. ის ერთგვარი ადამიანთმცოდნეა, ფილოსოფოს-ანთროპოლოგია და ამავე დროს ივან ბუნინის სიტყვით რომ ვთქვათ, ფიზიკურად შეიგრძნობს ადამიანებს. ტიმ ლაიდერი წერს: “ჰოლდენ კოლფილდი ამბობს, რომ ცხოვრება მწარეა, ადამიანები კი გაიძვერები არიან და თუ ვინმეს მოკრძალებით შეჰყურებთ, უეჭველი ყველასაგან იმედგაცრუება გელით”.
კოლფილდი ფილანტროპია და არა მიზანთროპი, ამიტომაც ადამიანური ხარვეზები მტკივნეულად უსერავს გულს. ის ერთდროულად ამა თუ იმ პიროვნების ნაკლსაც ამჩნევს და ღირსებასაც. მას ადამიანებზე წინასწარ აკვიატებული აზრი არ გააჩნია, ყოველ შემთხვედრთან ურთიერთობის მეშვეობით გამოცდილებას ეზიარება, ამ ურთიერთობის მოწმე კი ჩვენ ვართ. შეუძლებელია არ დავეთანხმო ჰოლდენ კოლფილდს ერთ რამეში: სამყარო მართლაც უცნაური პანოპტიკუმია.
“პენსიში” გაცნობილი მისი ორი ამხანაგი – სტრედლეიტერი და ეკლი ორი პირწავარდნილი, ერთმანეთისგან განსხვავებული ეგოისტია. პირველი მათგანი მექალთანე და თავის თავზე უზომოდ შეყვარებული ყმაწვილია, მეორე კი ჭიასავითაა საკუთარ ნაჭუჭში გამომწყვდეული. ჰოლდენ კოლფილდის თავგადასავალი ფაქტობრივად საკუთარი მარტოობიდან გაქცევის ცდაა. შეიძლება ეს მარტოობა გაუცნობიერებელიცაა, მაგრამ მით უფრო მწვავეა და მტკივნეული.
ჰოლდენი ნიუ-იორკში უმიზნო ხეტიალისას სიყვარულის ილუზიასაც იქმნის, ნაცნობ გოგონას უნიშნავს პაემანს. მანქანაში სხედან, ჰოლდენი კოცნის სალის და თან ცხელ გულზე სიყვარულშიც უტყდება: “ცარიელა ტყუილი იყო, რა თქმა უნდა, ოღონდ როცა ამას ვეუბნებოდი, მართლა არ ვტყუოდი – გითხარით, ვაფრენდი-მეთქი ნამდვილად”.
ბიჭი თავისი ბავშვური მიამიტობის კარნახით მოქმედებს, სალის ყველა სურვილს უსრულებს და თვითონაც თხოვს, მოდი, გავერიდოთ ამ ამაოებით აღსავსე ქვეყნიერებას, სადმე მყუდრო ადგილას დავსახლდეთ და ერთად განვლიოთ წუთისოფელიო. ამის პასუხად სალი ჰოლდენს ჯერ კოლეჯის დამთავრებას ურჩევს და შემდეგ სამომავლო სურვილების აღსრულებას პირდება. გოგონა ფაქტობრივად იქ აბრუნებს ყმაწვილს, საიდანაც ის გარბის. თანდათან ირკვევა, რომ სალი კოლფილდის სრული ანტიპოდია. სალი იმ მერკანტილისტთა და ობივატელთა ცხოვრების ნირს სთავაზობს ჰოლდენს, რომლის გაცნობაც, გადაფასებაც და შეძულებაც მოასწრო ბიჭმა. ამიტომაც მრავლისმეტყველია ჰოლდენის პასუხი: “ყურები გამოიფხიკე, სულ სხვანაირი ვიღაცეები გავხდებით მაშინ. ლიფტით ავალთ-ჩავალთ სასტუმროებში, ათასი ჩემოდნით და ჩანთით. ტაქსით ვივლით სამსახურებში და გაზეთებს ვიკითხავ ყოველდღე, შაბათობით ბრიჯს ვითამაშებთ ვინმე ჩვენიანებთან ან რაღაც სულელურ კინოებზე ვივლით ერთად… არაფრით არ იქნება ისე, როგორც ახლა, ხო აზრზე ხარ რას გეუბნები”.
სალისთან კონფლიქტის შემდეგ კოლფილდს კვლავ მტანჯველი მარტოობის გრძნობა ეუფლება. საბოლოოდ მას თავის პატარა დასთან შეხვედრა შთაბერავს რწმენის ტოლფას ძალას, გაქრება არაკომუნიკაბელობისგან გაჩენილი ვაკუუმი და ახლა ჰოლდენი იმასღა ცდილობს, სხვა ბავშვებთან ერთად თავის დასაც გაუწიოს მფარველობა ამ სასტიკ სამყაროში.
დრო ყოველთვის აღიბეჭდება თარგმანში. მთარგმნელს (გ. ჭუმბურიძე) დღეს მეტი თავისუფლება ჰქონდა მინიჭებული იმისთვის, რათა სრულფასოვნად გამდმოეცა დედნისეული სლენგი, მოზარდის მეტყველება, ჟარგონი. ქართველი მკითხველი ხელახლა ეცნობა ჯერომ სელინჯერის ნაწარმოებს “კლდის პირზე, ჭვავის ყანაში”.

© “ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი”

მიახლოება მკითხველთან

თუკიდიდე, ისტორია, ადაპტირებული თარგმანი ლევან გორდეზიანისა. თბ. “ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა”, 2007.

ქართველები, ალბათ, არასოდეს ვიქნებით იმდენი, რომ ქართულის გარდა, სხვა ენა არ დაგვჭირდეს უცხო, დროითა თუ სივრცით დაშორებულ სამყაროთა აღქმისათვის. ქართულ ენაზე კარგად თარგმნილი თითოეული წიგნი თითო ნაბიჯია ამ აღქმის გასაიოლებლად, გზის შესამოკლებლად. მაგრამ რას ნიშნავს “კარგი თარგმანი”?
რეცენზიაში ვერაფრით გაიშლება მსჯელობა თარგმანის თეორიასა და კონცეფციებზე. მოკლედ შეიძლება ითქვას, რომ თარგმანი ორგვარია: მთარგმნელი ან ავტორს აახლოვებს მკითხველის ენასთან ან პირიქით – მკითხველი “მიჰყავს” ავტორთან, მკითხველს უახლოვებს სხვა ენას. ამ უკანასკნელის, ანუ ავტორის ენასთან მკითხველის დაახლოების ნიმუში გახლავთ ასევე ძველი ბერძენი ავტორის, “ისტორიის მამის”, ჰეროდოტეს ქართული თარგმანი. ის თინა ყაუხჩიშვილმა შეასრულა და სრულად გამოსცა 1976 წელს. თუკიდიდე, რომელიც ასაკით შვილად ერგებოდა ჰეროდოტეს, თარგმნა ქალბატონი თინას შვილიშვილმა, ლევან გორდეზიანმა.
ჰეროდოტეს ქართული თარგმანი “მძიმე” საკითხავია. მთარგმნელის ხელში ქართულ ენას აღმოაჩნდა საკმარისი “გრამატიკული ტოლერანტობა” საიმისოდ, რომ თარგმანს მთლიანად გადმოეცა ის, რითაც ჰეროდოტეს ნაწერი არ ემსგავსება მანამდე არსებულ არც ერთ ქართულ ტექსტს – არც თარგმანს, არც ორიგინალს. ჰეროდოტეს ქართული თარგმანი გეხმარება, “გახვიდე” მშობლიური ენიდან და მიუახლოვდე სხვას, ამ შემთხვევაში, ძველ ბერძნულ ენას. თუკიდიდეს მთარგმნელი პირიქით იქცევა. ჰეროდოტეს დაგემოვნებით კითხვას ძალისხმევა, გნებავთ, თვითიძულება სჭირდება, სამაგიეროდ, გერგება ჯილდო – ეს არის სრულფასოვანი ექსკურსია ძველი წელთაღრიცხვის VI-V საუკუნეებში. შენ ხედავ, რა განგასხვავებს, შენსავე დროსთან ერთად, იმ დროისაგან. თუკიდიდეს თარგმანის კითხვისას კი პოულობ მსგავსებას, ავლებ პარალელებს, ადარებ ქცევებსა და სიტუაციებს.
ლევან გორდეზიანის თარგმანი იკითხება ისე, თითქოს თანამედროვე რეპორტაჟს ან პოლიტიკურ ანალიზს კითხულობდე. ეს არა მხოლოდ მთარგმნელის “ბრალია”, რომელმაც, ჩანს, განიზრახა, XXI საუკუნის ქართველს ისევე აღექვა “ისტორია”, როგორც ჩვენს ერამდე IV საუკუნის ბერძენს. თუკიდიდე წერს თავის თანამედროვეობაზე, წერს იმას, რისი ერთდროულად მონაწილეც იყო და დამკვირვებელიც. ის წერს ომზე, რომელმაც შემუსრა უმწვერვალესი დემოკრატია მსოფლიო ისტორიაში. თუმცა, ასეთი დემოკრატიის მომხრე არ ყოფილა: მკვლევართა აზრით, თუკიდიდე ზომიერი ოლიგარქიის (ან, თუ გნებავთ, ფრიად ზომიერი დემოკრატიის) ადეპტი გახლდათ.
თუკიდიდე პირველი ჟამთააღმწერელია, ვინც პოლიტიკის გასაგებად ყურადღება მხოლოდ ადამიანებს მიაპყრო. მასთან კვალიც აღარ რჩება ღვთაებრივი რისხვისა და შურისგების, ისტორიის ზებუნებრივი აგენტებისა, ასე ხშირად რომ შეხვდებით ჰეროდოტესთან. მითოსურ გადმოცემებსა და გმირებსაც თუკიდიდე პოლიტიკური ისტორიის ნაწილად მიიჩნევს ისე, რომ ისტორიის მითოლოგიზაციას კი არ ეწევა, პირიქით – მითოლოგიაში ჭვრეტს პოლიტიკურ მოტივებს. რაც შეეხება თანამედროვეობას, ომს ათენსა და სპარტას შორის, რომელსაც ის აღწერს, თუკიდიდეს არც მორალურ-სამართლებრივი მიზეზები აინტერესებს – ანუ არ ეძებს, ვინ არის დამნაშავე. თუკიდიდესთან ვერ ნახავთ სენსაციებსა და უტრირებას. ის ექიმივითაა (ტყუილად არ იყო ჰიპოკრატეს მოწაფე) – აკვირდება სიმპტომებს, ადგენს დიაგნოზს, ასხვავებს ომის ძირეულ მიზეზებსა და უშუალო საბაბებს.
ათენისა და სპარტის ომი 30 წელიწადს გაგრძელდა. ომმა აქცია თუკიდიდე ისტორიკოსად. სანამ ათენში ცხოვრობდა, პროცესების თვითმხილველი იყო. 36 წლის თუკიდიდე ათენმა ფლოტს ჩაუყენა სათავეში. დამარცხდა და ათენიდან გადაასახლეს, სადაც ოცწლიანი ექსორიის შემდეგ დაბრუნდა. დაბრუნდა საბოლოოდ დანგრეულ დემოკრატიაში. ეს 20 წელი თუკიდიდემ დაახარჯა არა მხოლოდ მასალებისა თუ წყაროების მოპოვებას, არამედ ისტორიული პროცესისადმი საკუთარი დამოკიდებულების გამომუშავებას. სისტემური მიდგომა, პოლიტიკისა და ისტორიის კვლევის მეთოდი უთუოდ იმ წლებშია ჩამოყალიბებული. თუკიდიდე აცხადებს, რომ მიზნად დაისახა მიაკვლიოს ჭეშმარიტებას და სასარგებლო იყოს მომავალში.
თუკიდიდესთან ძალიან მნიშვნელოვანია ადამიანის ბუნება და მასების ფსიქოლოგია, რომელიც საფუძვლად უდევს ისტორიული ცვლილებებისა თუ განვითარების კანონს. ადამიანი ესწრაფის თავისუფლებას, ეგოისტია, სურს, იბატონოს სხვებზე და რაც შეიძლება, მეტი მოიხვეჭოს. გარემოებათა გავლენის კვალად, კაცი შეიძლება გამხეცდეს ან გადაგვარდეს და პირიქით – გაკეთილშობილდეს, თუ მასში იმძლავრებს სწრაფვა თავისუფლებისაკენ. ერთადერთი, რაც უცვლელი რჩება – ადამიანის ეგოისტური ბუნებაა.
რა თქმა უნდა, თუკიდიდე არ არის ბოლომდე მიუკერძოებელი – ან ვის დაუწერია აბსოლუტურად მიუკერძოებელი ისტორია? გარკვეულ მიკერძოებას ის ავლენს ფაქტების შერჩევასა და შეფასებებში. გასაკვირია, მაგრამ თუკიდიდეს ნაწერში არ ჩანს მისი არაერთი თანამედროვე და თანამოქალაქე გენიოსი, ასევე არ ასახელებს ინფორმაციის წყაროებს.
თუკიდიდე “ისტორიაში” მხოლოდ მოვლენებს არ აღწერს. ასე რომ იყოს, მშრალი ქრონიკის ამარა დავრჩებოდით. თხრობაში ჩართულია პოლიტიკურ მოღვაწეთა სიტყვები, რომლებიც ავლენენ წარმომთქმელთა ხასიათს, ცხადყოფენ კავშირს სიტყვასა და საქმეს შორის, ამზადებენ და განაპირობებენ მოვლენათა შემდგომ განვითარებას, ამა თუ იმ საკითხს იაზრებენ დაპირისპირებულ მხარეთა პოზიციებიდან. თუკიდიდემ უკვდავყო პერიკლეს სიტყვა, რომელიც პოლიტიკური მჭევრმეტყველებისა და მსოფლიო ლიტერატურის შედევრად ითვლება (ქართულ თარგმანში გვ.81-გვ.86).
დაბოლოს, თუკიდიდეს წინამორბედის, ჰეროდოტეს ხსენებას ზემოთ კიდევ ერთი მიზეზი ჰქონდა: “სამხედრო ბიბლიოთეკის” სერიით მისი “ისტორიაც” გამოიცა. ორივე ისტორიის თარგმანი შემოკლებული და ადაპტირებულია. ეტყობა, ეს არის დოზა, რომელსაც ქართველი მკითხველი (სამხედროც და სამოქალაქოც) აიტანს.

© “ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი”

წუთების დრო და გულისპირს ამოსული ბალახი

ნაირა გელაშვილი. ამბრნი, უმბრნი და არაბნი. სერია “ყველა დროის საუკეთესო ქართული მცირე რომანი”. თბ. “ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა”, 2005.

ოცდამეერთე საუკუნის მკითხველი სიყვარულის საგრძნობლად მივიწყებულ ანბანს ამიერიდან გასული საუკუნის ოთხმოციანი წლების ქართული ბესტსელერით, ნაირა გელაშვილის ბრწყინვალე მოთხრობით “ამბრნი, უმბრნი, არაბნითაც” ისწავლის. ასეთ “მესიჯს” გვთავაზობს ბაკურ სულაკაურის მიერ განხორციელებული “ამბრნის” ახალი გამოცემა.
სიყვარულის ანბანის სწავლებას (თუ გახსენებას) რაც შეეხება, მასზე გარკვეულ წარმოდგენას გვიქმნის მცირე რომანის ჟანრში გადანაცვლებული ამ მოთხრობისათვის წამძღვარებული წინასიტყვაობა, რომლის ავტორი ლაშა ბუღაძეა.
ეს ზომაზე მეტად უტრირებული შესავალი, ნამდვილსა და დიდს ჟღარუნის ეფექტით რომ გვაპარებს, უფრო ტრივიალურ-პოპულარული და კლასიკური ლიტერატურის შერწყმის ტენდენციას ემსახურება, ვიდრე სერიოზული მწერლის წარდგენის საქმეს. თუმცა მეტისმეტად გაცხარებაც არ ღირს. ნათქვამია, მუნჯის ენა დედამ იცისო. ლაშა ბუღაძისაგან მუდმივად მოელიან დეკონსტრუქტივისტისათვის დამახასიათებელი ოპტიმიზმისა და თვითდაჯერების დემონსტრირებას. ისიც გარკვეულწილად ცდილობს ამ მოლოდინის გამართლებას. და სწორედ აქედან გამომდინარე ისეთ მწერალთან მიმართებაშიაც კი, როგორიც ნაირა გელაშვილია, რომლის მნიშვნელობაც მან სხვებზე არანაკლებ იცის, განუხრელად იცავს “ჟანრის კანონებს”.
არადა, იმათ, ვინც ოთხმოციან წლებში ძალიან ახალგაზრდა იყო და დაუზარელი მკითხველიც ეთქმოდა, ნაკლებად სჭირდებათ ნაირა გელაშვილის სამწერლო ფენომენის ახსნა. ერთი მახვილგონივრული შენიშვნის არ იყოს, “კუპიდონი დღევანდელობის ბიჭუნა არ არის”, ამიტომაც თანაგანცდისა და ხმამაღალი ფიქრის “უფლება” უმჯობესია იმას მივანიჭოთ, “ვისაც სიყვარულის იდუმალი ენა ესმის”.
ნაირა გელაშვილმა, როგორც შემოქმედმა, სამყაროს ნამდვილობის შესაცნობად დიდი გაბედულება და შეუპოვრობა გამოავლინა. დაძლია კიდეც “ფატალურად მოუწყობელ ქვეყანაში” მცხოვრები მწერალი-ქალის ყოველდღიურობასთან დაპირისპირება, ანუ როგორც რილკე იტყოდა, “ცხოვრებასა და დიდ საქმეს შორის არსებული მარადიული მტრობა”. გერმანულ სამყაროს ნაზიარებმა, მრავალი წელი შეალია წმინდა წყლის თეორიულ სამუშაოს, მაგრამ არასოდეს შეუქმნია უსიცოცხლო, “ანემიური, ინსტინქტისა და ენერგიისაგან დაცლილი ნაწარმოები”.
ეს განსაკუთრებით “ამბრნიზე” ითქმის, რომელიც თავის დროზე ბუტაფორიული, ყალბად მორცხვი საზოგადოების თვალწინ, მის გასაწბილებლად თუ გამოსაწვევად შეიქმნა. მოთხრობა არა მარტო ექსკურსიაზე, შატილში, აღათოს კოშკში ერთბაშად შეყრილი ქალისა და კაცის ურთიერთობაზეა, არამედ დაწერილია იმ უპირატესობის შეგრძნებით, რასაც ამგვარი “შემთხვევითი” შეხვედრების ნამდვილ მნიშვნელობათა ცოდნა ჰქვია. ის, რომ ნაირა გელაშვილი მამაკაცი-პერსონაჟის ენით ალაპარაკდა (რაც არც პირველი შემთხვევა იყო და არც უკანასკნელი) და მის ტაბუირებულ სამყაროსაც ფარდა ახადა – წარმოუდგენელ მკრეხელობად იქნა აღქმული. ახლა ვფიქრობ, განა რამდენი წელი გავიდა მას შემდეგ?
რით განსხვავდება ჩვეულებრივი სიყვარულის ისტორია იმისგან, რომელსაც მწერალი თხზავს? პირველ რიგში იმით, რომ “შეთხზვა” ამ შემთხვევაში ძალზე პირობითი ცნებაა. იგი უფრო ღრმა თანაგანცდას, თანაარსებობას, თანამონაწილეობას გულისხმობს. ადვილად თუ ძნელად, ჩვენ ვივიწყებთ ჩვენ მიერ განცდილ გრძნობას, მაშინ როდესაც მწერალი პიროვნულის უკან მოტოვებით, მასზე ერთგვარი ამაღლებით, მთელი თავისი შინაგანი ენერგიის დაძაბვით იწყებს თავად სიყვარულის არსში გარკვევას.
მერცია ამ მოთხრობის მთავარი გმირი-ქალია. იგი ისიცაა, რაც მინდოდა ვყოფილიყავი და შესაძლოა ვერ კი გავხდიო – ამბობს ერთგან ნაირა გელაშვილი. რეალურსა და სასურველს შორის არსებული დაუმთხვევლობის აღიარება, ცხადია, პერსონაჟთან თვითიდენტიფიცირების სურვილით როდია ნაკარნახევი, არამედ უფრო ცდომილებებს შორის არსებული იმ რეალური მანძილის გავლით, რომელმაც შექმნა კიდეც განსხვავება მწერალსა და მისი პერსონაჟის ბედს შორის.
კრიტიკოსთა უმრავლესობამ ამ “ვარდისფერ ქალში” “სხვაში რეალიზებისაკენ მუდმივი სწრაფვის” (ო. პასი) ყოვლისმომცველი ძალა დაინახა. არაჩვეულებრივი სულიერი გახსნილობა და ბუნებრივობა, რაც ქართველ ქალთა დიდ ნაწილს დღესაც არ ახასიათებს, მკითხველს მაშინვე მიანიშნებდა, რომ მერცია ერთგვარი ჯილდოა და იმავდროულად სასჯელიც იმისათვის, ვისაც ცხოვრების სისავსის, სიკვდილ-სიცოცხლის, დროისა და მარადისობის შეცნობა აქვს დაკისრებული.
გ. გაჩეჩილაძე, რომელიც “ამბრნის” ერთ-ერთი პირველი შემფასებელი იყო (სწორედ მისი წინასიტყვაობა ერთვოდა მოთხრობის პირველ გამოცემას) ტექსტში გაბნეულ სიმბოლურ სახეებზე, მთელ მეტაფიზიკურ აქსესუარებზე, განსაკუთრებით კი ქალის სახის სემანტიკაზე ამახვილებდა ყურადღებას. მერცია მან სავსებით ლოგიკურად მოაქცია წყლისა და ოქროს, სიცოცხლისა და სიკვდილის ნიშანთა სისტემაში.
მართლაც, საკუთარ თავს ასე განმსგავსებული, შიშითა და გულგრილობით ძლეული ორმოცდაორი წლის მამაკაცის შინაგანი განახლების, მისი გამოხსნის მისიით აღჭურვილი მერცია სამყაროს ერთ-ერთ პირველ ელემენტს, სიცოცხლის სტიქიას, წყალს, უნდა დაკავშირებოდა. დიდი მხატვრული ოსტატობით წარმოჩენილი “ძილის ქვეყანა” გამჭვირვალე სიზმართა უწმინდესი ხლართით, რომელშიც ნელ-ნელა ეშვება მერციას რჩეულის ცნობიერება, მთის კამკამა წყაროების მელოდიურობითაა აღსავსე. ბედუინებს თურმე წყლის ხმაური უმაღლეს პოეზიად მიაჩნდათ. აქაც გამუდმებით გაისმის ეს ჯადოსნური ხმა. მხოლოდ ესაა, ზოგჯერ მას ვერცხლის თუნგიდან წყლის ნაცვლად გადმოყრილი ოქროსა (ჩვენი გმირები ხომ ვაგნერის “რაინის ოქროს”შთაბეჭდილების ქვეშ არიან) და ზოგჯერაც ყამარის მამის მხედრობის, მუდმივად სხვის დასათრგუნად შემართული ამბრნი, უმბრნისა და არაბნის ცხენთა თქარუნის ხმაც არღვევს.
მწერლის მიერ მძაფრად ნაგრძნობი და დანახული (მარტო აღათო და მისი ხმით ნატირლები რად ღირს) მთელი ხევსურული აკვარელი სიყვარულით სულშეძრულ ამ ორ ადამიანს სამყაროს მთლიანობის განცდით ავსებს. თავდაპირველად სწორედ მერცია ამჟღავნებს მზაობას ამ მთლიანობის მისაღებად. მერციასავე ათქმევინებს ავტორი ერთი შეხედვით უმნიშვნელო ფრაზას: “გაიღვიძე, გესმის, გაიღვიძე!”, რომელიც იქვე, მოქმედების დინამიკაში ჩართული, გაბრიელ ჯაბუშანურის თავზარდამცემი, მერციას შეფასებით “საშინელი”, მოთხრობისათვის კი კონცეპტუალური დატვირთვის მქონე ლექსის რეფრენად გარდაისახება: გაიღვიძე, გესმის, დროზე გაიღვიძე… მტორავენ ტრფობისა და კენტობის ვაებანი. გაიღვიძე, გესმის, დროზე გაიღვიძე, ნუთუ არ მოგენატრა ჩემთან პაემანი”… ნაირა გელაშვილს დიდი ტაქტითა და სიფრთხილით მოაქვს ეს სრულიად არაორაზროვანი მოწოდება სულიერი მღვიძარებისაკენ, რომელსაც ადამიანმა, რადაც არ უნდა დაუჯდეს, უნდა მიაღწიოს…
რაც შეეხება მეორე მთავარ პერსონაჟს, უსახელო მამაკაცს (მწერალი, მართლაც, ვერ ხედავს მისთვის სახელის დარქმევის აუცილებლობას), იგი ნაირა გელაშვილისთვის ერთსა და იმავე დროს განრიდებულ-გაუცხოებულიცაა და თავიდან ბოლომდე გაშიფრულიც. ხასიათის ძირითადი თვისებები, რაც ამ პერსონაჟს გარეგნულად მაინც, დიდად არ გამოარჩევს ათასობით რესპექტაბელური, სინამდვილეში კი სიცრუეში მცხოვრები, თანამოძმისაგან (სხვათა შორის, რესპექტაბელურობის ფასი მას შემდეგ შეუდარებლად გაიზარდა) გაუბედავ, შინაგანად ლაჩარ მამაკაცებზე, “შურისძიების” ნიშნითაა აღბეჭდილი. რაღაც შუალედური პატრიარქალურ გმირსა და ვთქვათ, ფელინის “დედიკოს ბიჭებს” შუა – მამაკაცთა ამგვარი მოდგმა ნაირა გელაშვილს აშკარად აღიზიანებს. აი, რას გვიამბობს მწერალი ერთ-ერთ ინტერვიუში: “… სტუდენტობისას რამდენიმე ლექტორის საუბარს შევესწარი. ერთი (კარგი სპეციალისტი) ამტკიცებდა, გურამ რჩეულიშვილი იმიტომ დაიხრჩო, რომ “პაკაზუხა” იყოო… შეიძლება “პაკაზუხაც” იყო, არ ვიცი, მაგრამ სხვის გადასარჩენად გადახტა წყალში… რამდენად უბადრუკი უნდა იყო ადამიანი, რომ უპირატესობა მკვდარსაც არ აპატიო. მერე მთელი ცხოვრების მანძილზე სულ ამას ვხედავდი, რომ ქართველ კაცებში დიდი შიშია დაგროვილი, წარმოუდგენლად დიდი შიში – ცხოვრების, ერთმანეთის, ამა ქვეყნის ძლიერთა წინაშე, შიში საკუთარი შესაძლებელი მარცხის წინაშე, რომელიც მათ ქმედებას ადაბლავებს”…
თუმცა ის, რაც ყოფით დონეზე შურისძიების საგანია, წარმოსახვით სამყაროში შემოქმედის მიერ თანაგრძნობით აღძრულ გამოსარჩლების სურვილად იქცევა ხოლმე. ნაირა გელაშვილი მწარედ სჯის, მაგრამ გამეტებით ვერ იმეტებს თავისი ჯავრიანი გამოხედვის მქონე პერსონაჟს, რომელიც ისე გამოუფიტავს სხვისი ცხოვრებით ცხოვრებას, რომ აღარც სარკეში იხედება და არც დიდი თუ პატარა სიმართლეების თავი აქვს.
“ნუთუ არც ისეთი გადასაგდები კაცი ვარ?” – იტყვის იგი მოთხრობის ფინალში იმ დიდი გამოღვიძების შემდეგ, რომელიც, პოეტის თქმის არ იყოს, თავად ვერ მოუწყო საკუთარ თავს, მაგრამ სხვამ თუ სხვებმა მოუწყვეს.
მოთხრობა არაჩვეულებრივი კომპოზიციური სიზუსტითაა აგებული. მას იმდენად ფაქიზი ორგანიკა აქვს, რომ საკმარისია ერთი დისონანსური თემა, ფრაზა, სიტყვაც კი, რომ ყველაფერი დაინგრეს და, შესაბამისად, მკითხველისათვის აქ მოთხრობილი “ამბავი სიყვარულისა” დაუჯერებელი გახდეს. სწორედ ამგვარ დისონანსურ თემებად ქცევა ემუქრებოდათ ავტობუსში მჯდარ ფილოსოფიის ლექტორის საუბრებს “ევროპის დაღუპვაზე”, მთის საკმაოდ გაცვეთილ რომანტიკას, ვირტუალური და რეალური სამყაროების ვარირებას ცხადისა და ვიზიონის მონაცვლეობით, ეკოლოგიური საფრთხის, საერთოდ სამყაროს სიმყიფის შესახებ გაკეთებულ სხვადასხვა ჩანართს… მაგრამ ყველაფერი ეს საოცარი მიზანდასახულობით მუშაობს გმირთა ხასიათების ნიუანსობრივ გახსნაზე, მათი ფერებისა და ეჭვების სიღრმეში მკითხველის გარკვევაზე. არც ერთი დეტალი, თვით სიზმრიდან ამოყოლილი კვნესაც კი, არ რჩება ფუნქციის გარეშე.
საერთოდ, მთიდან ჩამობრუნებულისათვის ქალაქი დიდ გამოცდად იქცევა ხოლმე, განსაკუთრებით, პირველ ხანებში. მით უფრო გაუსაძლისია ეს შეგრძნება იმათთვის, ვინც დიდი სულიერი არჩევანის ზღვარზე დგას. ნაირა გელაშვილი ჯერ კიდევ გაურკვეველი მოლოდინით გასენილ ქუჩებში ატარებს თავის გმირებს და არა მარტო მათ, არამედ იმ სხვებსაც, ამ მოთხრობის მიღმა დარჩენილ ადამიანებსაც, რომლებიც ყოფიერების მორევში დანთქმულან, ქალაქი კი მათთვის საკუთარი თავისა და წარსულისაგან თავდასახსნელ უიმედო თავშესაფრად ქცეულა. კაცი და ქალი, ქალი და ბავშვი, ბავში და მოხუცი – რა იციან მათ წუთების დროზე, რომელიც აქ, ამ ტკბილ-მწარე “წუთისოფელში უნდა აკრიფო და იმქვეყნად გადაბარგების” წინ სანთელივით წაიმძღვარო. უმეტესობამ – თითქმის არაფერი. მწერალს კი სწორედ ამ ცოდნის გაზიარების სურვილი ამოძრავებს.
ბევრი მანკიერება, რომელიც სამოცდაათიანი-ოთხმოციანი წლების პროზამ ასახა, ტოტალიტარიზმის წნეხს ბრალდებოდა. მათ შორის შიშით შეპყრობილი ქართველი მამაკაცების არსებობაც. ახალ რეალობაში ტოტალიტარიზმის რეციდივებზე თუ შეიძლება საუბარი, “ადამიანის მიწიერი ექსისტენსის არსი” კი უფრო მიუწვდომელი და ძნელად ახსნადი ჩანს. მატერიალურ-ნივთიერ და მეტაფიზიკურ-ტრანსცენდენტურ სფეროთა შეუთავსებლობა კი სულ უფრო გვაშორებს “ამოცანას, რომელიც თითოეული ჩვენგანის ცხოვრებას აქვს დაკისრებული”. ასეთ ვითარებაში იმ მწერლის ხმა, რომელმაც “ამბრნის” შექმნა შეძლო, გაგონილ უნდა იქნას.

© “წიგნები – 24 საათი”